పాత సంచికలు

కొత్త పోస్టులు

శీర్షికలు

కథలు

కోకిలవాణిని ఎవరికీ గుర్తుండదు
 

తానొక ప్రధానమైన వార్తగా మారుతానని కోకిలవాణి ఏనాడూ అనుకోలేదు. కానీ అదే జరిగింది. ఆ వార్త వెలువడ్డ రోజు సెప్టెంబర్‍ 20, ఆదివారం, 1998. అప్పుడు ఆమె వయస్సు ఇరవైమూడేళ్లు.

          కోకిలవాణిని ఇప్పుడు ఎవరికీ గుర్తుండదు. ఒకవేళ మీరు రోజూ వార్తాపత్రికను తప్పక  చదివేవాళ్లయితే మీ జ్ఞాపకాలలో ఏదో ఒక మూలన ఆమె పేరు ముద్రింపబడి ఉండొచ్చు. కానీ రోజూవారి వార్తలను ఎవరు గుర్తుంచుకుంటున్నారు? అవి రోడ్డు ప్రమాదాలను కూడా ఆసక్తికరమైన సంఘటనలుగా మార్చేస్తున్నాయి. రక్తపు మరకలు లేని వార్తాపత్రికలే లేవు.

          ప్రమాదంలో మరణించిన వాళ్ల ఫోటోలను వార్తాపత్రికలు ఎందుకు అంతంత పెద్దవిగా ప్రచురిస్తున్నాయి? దాన్ని చూడటానికి ఎవరు ఇష్టపడుతున్నారు. మనిషి, ఒకవేళ హింస యొక్క వికృత రూపాన్ని మనం లోలోపల ఇష్టపడుతున్నామా? కోకిలవాణిని ప్రధాన వార్తగా చేయటానికి మనం కారణం కాదని పక్కకు తప్పుకోవటానికి వీలులేదు. ఆమె మనల్ని నేరస్థులని చెప్పటం లేదు. కానీ ఆమె మనల్ని చూసి భయపడుతోంది. మనల్నందరినీ వదిలి దూరంగా ఉంటోంది.

          ఇవ్వాల్టికీ ఆమె పాదాలు రోడ్డుమీద నడవటానికి భయపడుతున్నాయి. చేతులు తనకు తెలియకనే వణుకుతున్నాయి. ఎవరైనా దగ్గరికి రావటాన్ని చూడగానే కళ్లు గాల్లో ఊగిసలాడే దీపం జ్యోతిలా రెపరెపలాడుతున్నాయి. అంతెందుకు, ఆమెకు నిద్రలో కూడా ప్రశాంతత లేదు. క్రూరమైన కలల వల్ల కెవ్వుమని కేకలు వేస్తోంది.

          ఆమె స్వేచ్ఛగా తిరుగాడిన ప్రపంచం ఒక్కరోజులో ఆమెనుండి దాన్ని లాక్కొని విసిరివేయబడ్డది. స్నేహితురాళ్లు, కుటుంబం, చదువు, ఉద్యోగం...అన్నీ ఆమెనుండి దూరమైపోయాయి. ఆయింటుమెంట్లూ, డజన్ల కొద్దీ మాత్రలూ, వ్రణచికిత్సా ఆమె రోజువారీ లోకమైపోయింది. ఏడ్చి ఏడ్చి నీరసించి ఒరిగిపోయింది. ఎన్నో సందర్భాలలో తనను టాయిలెట్‍ గది మూలలో విసిరి పారేసిన సగం కాలిన అగ్గిపుల్లలా గ్రహించింది.

          ఒక సంభవం అని తేలికగా వార్తాపత్రికలలో వివరించబడ్డ ఆ హృదయ విదారకమైన సంఘటన... ఇలాగే వార్తాపత్రికలలో వివరించటం జరిగింది.

          చెన్నైలోని ఒక ప్రైవేటు కంపెనీలో పనిచేసే కోకిలవాణి అన్న 23 ఏళ్ల యువతిమీద దురై అన్న యువకుడు ఆసిడ్‍ పోశాడు. దీనికి సంబంధించి గిండి పోలీసులు కేసు నమోదు చేసి విచారిస్తున్నారు.

          విచారణలో... దురై అన్న వ్యక్తి కోకిలవాణిని తానుగా ప్రేమిస్తూ వచ్చాడు. కానీ కోకిలవాణి, మహేష్‍ అన్న కాలేజీ స్టూడెంట్‍ను ప్రేమిస్తున్నది.

          తన ప్రేమను అంగీకరించకపోతే ఆసిడ్‍ పోస్తానని కోకిలవాణిని దురై చాలాసార్లు హెచ్చరించాడు. కానీ దురై ప్రేమను ఆమె అంగీకరించలేదు. దాంతో ఆవేశపడ్డ దురై తన స్నేహితులైన హరికృష్ణ, సంజయ్‍ మొదలైనవాళ్లతో కలిసి మాట్లాడుకొని కోకిలవాణి ముఖంలో ఆసిడ్‍ పొయ్యటానికి తంబుచెట్టి వీథిలోని ఒక అంగట్లో ‘సల్ఫ్యూరిక్‍ ఆసిడ్‍’ ను కొన్నాడు. మరుసటిరోజు ఉదయం గిండి రైల్వేస్టేషన్‍కు వెళ్లే దార్లో కోకిలవాణిని అడ్డగించి ఆసిడ్‍ను పోసి దురై తప్పించుకు పారిపోయాడు.

          దాంతో కోకిలవాణి ముఖం కాలిపోయింది. సంఘటన జరిగిన చోటే కేకలు వేస్తూ స్పృహ తప్పి పడిపోయిన ఆమెను కొందరు ప్రజలు రక్షించి ఒక ప్రైవేటు హాస్పిటల్లో చేర్పించారు. 60 శాతం వరకూ ముఖం కాలిపోయిన ప్రమాదకరమైన స్థితిలో ఆమె చికిత్స పొందుతోంది. దురై మీద పోలీసులు కేసు నమోదుచేసి విచారణ కొనసాగిస్తున్నారు.

                                                          ()  ()  ()

         

          పదిహేనేళ్ల వయసులో ప్రేమించటం గురించిన ఊహలు కోకిలవాణిలో మొదలయ్యాయి. పాఠశాల సమయాలలో దాని గురించే ఆమె, స్నేహితులూ రహస్యంగా మాట్లాడుకునేవాళ్లు. ప్రేమను గురించి మాట్లాడుతున్నప్పుడల్లా మంచుగడ్డను అరచేతిలో పట్టుకున్నట్టుగా ఆమె ఒంట్లో ఏదో తెలియని గిలిగింతలు ఏర్పడటం గ్రహించింది.

          రోడ్డుమీద, ప్రయాణంలో, సామూహిక ప్రాంతాలలో కనబడే వయసుమీదున్న యువకులను చూస్తున్నప్పుడల్లా ఇందులో ఎవరు తనను ప్రేమించబోతున్నవాడు అని తహతహలాడేది. ఆమె ప్రేమించటం కోసం తపించింది. ఎవరి ద్వారానో ప్రేమించబడటానికి ఎదురుచూసింది. దాని గురించి తన నోటుపుస్తకంలో ఏవేవో రాతలు రాసిపెట్టేది. కవితలు కూడా రాసేది.

          ఆమెకు దివాకర్‍ అన్న పేరు బాగా నచ్చింది. ఇంతటికీ ఆ పేరుమీద ఉన్నవాళ్లెవరినీ ఆమెకు తెలియదు. కానీ ఎందుకో ఆ పేరంటే ఆమెకు చాలా ఇష్టం. ఆ పేరుతో ఉన్న ఒక్క వ్యక్తినైనా ప్రేమించగలిగితే ఎంత బాగుంటుందో కదాని కూడా అనిపించేది. కానీ అలా జరుగుతుందా ఏం?

          ఆ పేరుతో తన పేరును జతచేసి దివాకర్‍ కోకిలవాణి అని రహస్యంగా రాసి చూసుకుంటూ మురిసిపోయేది. ఒకరోజు ఆమె స్నేహితురాలు ఇందిర, ‘‘ఎవరే ఆ దివాకర్‍?’’ అని అడిగినప్పుడు... ‘‘పక్కింట్లో ఉన్న కుర్రాడు. అతణ్ణి నేను లవ్‍ చేస్తున్నాను.’’ అని అబద్ధమాడింది.  

          ఆ అబద్ధాన్ని ఇందిర నమ్మటమేకాక  ఆ ప్రేమ ఎలా మొదలయ్యింది, ఎంత కాలంగా జరుగుతోంది అంటూ అడగటం మొదలుపెట్టింది. ఆమె కోసమే కోకిలవాణి ఎన్నెన్నో ఊహించుకుని దివాకర్‍ను గురించి కథలు కథలుగా చెబుతూ ఉండేది.

          వాటిని విన్నప్పటి నుండి ఇందిర కూడా తానెవరినైనా ప్రేమిస్తే బాగుణ్ణు అనుకుంది. కానీ ఎలా ప్రేమించాలి అని భయపడేది. వాళ్లు ట్యూషన్‍ చదువుకోవటానికి వెళ్లే ఇంట్లో ఉన్న మురళీతో ఇందిర జంకుతూ అతణ్ణి ప్రేమిస్తున్నట్టుగా చెప్పింది. అతను, తానుకూడా ఆమెను ప్రేమిస్తున్నట్టుగా చెప్పి మేడమీది గదికి రమ్మన్నాడు.

          భయమూ, కుతూహలంతో మేడమీదికి వెళ్లిన ఇందిర అరిచి హడలెత్తిపోతూ క్రిందికి దిగి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చింది. ‘‘ఏం జరిగిందే?’’ అని కోకిల అడగినా, ఇందిర బదులేమీ చెప్పలేదు. ఏడుస్తూ ఉండిపోయింది. బస్సులో ఇంటికి తిరిగొస్తున్నప్పుడు,  ‘‘లవ్‍ చేస్తున్నానని చెప్పి కిస్‍ చేసి పెదాల్ని కొరికేశాడే. అసహ్యంగా ఉంది.’’ అని చెబుతూనే కన్నీళ్లు కార్చింది.

          కోకిలవాణికి అమ్మయ్య, మనం ఎవరినీ ప్రేమించలేదని అనుకుంది. మరుసటిరోజంతా ఇందిర లవ్‍ చెయ్యటం తప్పని చెబుతూనే ఉంది. లోలోపల దాన్ని అంగీకరించకపోయినప్పటికీ ఇందిర కోసం తానూ దివాకర్‍ను లవ్‍ చెయ్యటాన్ని మానేశానని చెప్పింది కోకిలవాణి. కానీ మనసులో... బలవంతంగా కిస్‍ చెయ్యని మంచి కుర్రాడిని చూసి లవ్‍ చెయ్యాలన్న ఆశ ఉంటూనే ఉండేది.

                                                          ()  ()  ()

         

          కోకిలవాణి ఎనిమిదవ తరగతి చదువుతున్నప్పుడు పెద్దమనిషైంది. పదవ తరగతితో చదువును ఆపేసి కొన్ని నెలలు దగ్గరలోనే ఉన్న ఎస్‍.టి.డి. బూత్‍లో పనిచేసింది. అక్కడికొచ్చే యువకులలో ఒక్కడు కూడా ఆమెను పట్టించుకోలేదు. జిడ్డు ముఖంతో, సన్నని శరీరంతో ఉండటం వల్లనే తానెవరికీ నచ్చలేదేమోనని అనుకునేది. ఆమెకు రెండే రెండు మంచి చుడీదార్లు ఉండేవి. దాన్నే మార్చి మార్చి వేసుకుని పనికి వెళ్లేది. జీతం డబ్బుతో పసుపూ చందనమూ కలిసిన టర్మరిక్‍ క్రీమ్‍ కొనుక్కుని ఒళ్లంతా రాసుకునేది. ఫెయిర్‍ అండ్‍ లవ్లీ ని కొని రహస్యంగా ఉపయోగించి చూసుకునేది. పాలలో కుంకుమ పువ్వు వేసుకుని తాగి అందాన్ని పెంచుకునేందుకు ప్రయత్నించేది. ఎలా చేసినప్పటికీ ఆమెమీద ఎవరికీ ఇష్టం ఏర్పడలేదు.

          ఎస్‍.టి.డి బూత్‍ నడిపే చొక్కనాథన్‍ రోజూ ఆమెను పంపించి సిగరెట్లు తెమ్మనేవాడు. ఆమె ఒక ఆడది అని కూడా పట్టించుకోకుండా ఫోన్లో పచ్చి బూతులు మాట్లాడుతూ ఉండేవాడు. తనను ఒక ఆడదానిగా కూడా అతను చూడటంలేదన్న అక్కసు కోకిలవాణికి చాలానే ఉంది.

          తనను అద్దంలో చూసుకుంటున్నప్పుడు ఎందుకు తనకు మాత్రం మెడ ఎముకలు ఇలా పొడుచుకొచ్చినట్టుంటాయి, దవడ ఇలా ఎందుకు కుంచించుకుపోయి ఉందని ఆత్రంగా వచ్చేది. తనను ఎలాగైనా అందంగా మలుచుకోవాలని కొత్తకొత్తగా వచ్చే సబ్బులు కొని వాడేది. తల వెంట్రుకలను చుట్టగా చుట్టుకునేలా ప్రయత్నించేది. మూడు నెలలు స్పోకెన్‍ ఇంగ్లీషు ట్రైనింగు క్లాసుకు కూడా వెళ్లింది. అయినా ఎవరూ ఆమెను ప్రేమించనే లేదు.

          అయితే ఒకరోజు ఒక కుర్రాడు బైక్‍లో ఒక యువతిని తన వెనక కూర్చోబెట్టుకుని సినిమా థియేటర్‍ వైపు వెళుతుంటే ఆమెకేసి చెయ్యి చూపించి ఏదో  ఎగతాళిగా చెప్పటం చూడగానే అతనిమీద కోపం ముంచుకొచ్చింది.

          ప్రేమించటం మొదలుపెట్టక మునుపే ప్రేమలో ఓడిపోయిన కోపంతో ఆమె రెండుమూడు రోజులు మధ్యాహ్నం భోజనం కూడా తినకుండా విసిరి కొట్టింది. కానీ ఆకలిని ఆమె ప్రేమద్వారా గెలవలేకపోయింది.

          కొన్ని సమయాలలో సముద్రతీరానికి వెళ్లినపుడు ఇంతమంది ఎలా ప్రేమిస్తున్నారాని ఆశ్చర్యపోయేది. సముద్రాన్ని వేడుక చూడ్డంకన్నా ప్రేమికులనే చూస్తూ ఉండిపోయేది. ఆమెకన్నా సుమారుగా ఉన్న ఆడవాళ్లు కూడా ప్రేమిస్తున్నారు. ఎందుకు తనను ఒక్కరుకూడా ప్రేమించటం లేదని అక్కసుగా ఉండేది. దాన్ని తలుచుకుని ఎంతో బాధపడేది. ఎక్కువ జీతం తీసుకునే ఆడదానిగా ఉంటే ప్రేమిస్తారని ఇందిర చెప్పిన మాటల్ని వినటం తట్టుకోలేని ఆవేదనగా అనిపించింది. ప్రేమ మాత్రమే ఆమె జీవితం యొక్క ఒకే ఒక లక్ష్యంలా భావించసాగింది.

          చొక్కనాథన్‍, మాంబలంలో కొత్తగా ప్రారంభించిన జెరాక్స్ అంగడికి ఆమెను మార్పు చేసినపుడు రోజూ ఎలక్ట్రిక్‍ ట్రైన్‍లో వెళ్లి రావలసిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఆ విధంగానే మహేష్‍ను కలుసుకుంది. రెండు రోజుల్లోనే మాటలతో అలవాటుపడ్డారు.          

           మహేష్‍ ఆమెకన్నా సన్నగా ఉన్నాడు. ఎక్కువగా నీలిరంగు ప్యాంటునే తొడుక్కొని వచ్చేవాడు. ఓరియంట్‍ సెలూన్‍లో పనిచేస్తున్నట్టుగా చెప్పాడు. మహేష్‍ ఆమెకు బాగా నచ్చాడు. రోజూ మహాష్‍ ఆమెకోసం టిఫిన్‍బాక్స్లో ఏదోఒక తినుబండారం తీసుకొచ్చేవాడు. రైల్లో పక్కనే కూర్చున్నప్పటికీ అతని చెయ్యి ఆమె మీద పడకుండా చూసుకునేవాడు. ఆమె మంచినీళ్ల బాటిల్‍ను తీసుకొని తాగుతున్నప్పుడు కూడా దాన్ని దూరంగా పెట్టే తాగేవాడు. అన్నిటికన్నా ఆమె కొత్త దుస్తులో, కొత్త హేర్‍క్లిప్పో ఏది తొడుక్కుని వచ్చినా ఇది నీకు చాలా బాగుందని పొగిడేవాడు. అందుకనే తానొక మంచివాణ్ణి ప్రేమిస్తున్నట్టుగా గొప్పగా భావించుకుంది కోకిలవాణి.

          ఒకరోజు సాయంత్రం మహేష్‍ రాకకోసం మాంబలం రైల్వేస్టేషన్‍ సమీపంలో ఎదురుచూస్తుంటే కాళ్లు నొప్పులుగా         ఉన్నాయని ఒక బైక్‍కు ఆనుకొని నిలబడింది. ఎదురుగా ఉన్న అంగట్లో నుండి ఒకవ్యక్తి ఆమెనే చూడసాగాడు. అతను తనను చూస్తున్నాడని గ్రహించిన మరుక్షణం తన దుపట్టాను సరిచేసుకుని తల వంచుకుంది కోకిలవాణి. ఆ యువకుడు ఒక సిగరెట్‍ను వెలిగించుకుని ఆమెను చూస్తూ పొగ పీల్చసాగాడు. మహేష్‍ రావటం  ఆలస్యమయ్యేకొద్దీ ఆమెలో కోపం అధికం కాసాగింది. అతను సిగరెట్‍ను ఆర్పేసి దగ్గరికొచ్చి నిలబడి... ‘‘ఇది నా బైక్‍. కావాలంటే ఎక్కి కూర్చోవచ్చు. లేదూ ఎక్కడికి వెళ్లాలో చెప్పండి, నేనే తీసుకెళ్లి దిగబెడతాను.’’ అని చెప్పి నవ్వాడు.

          దాన్ని భవ్యంగా అతను చెప్పిన విధం ఆమెకు నవ్వును తెప్పించింది. దాన్ని విన్న ఆ యువకుడు, బైక్‍ తాళాలను తీసి ‘‘మీరే కావాలన్నా నడపండి.’’ అన్నాడు. కోకిలవాణి ‘‘వొద్దు’’ అని తిరస్కరించి నవ్వుతూ పక్కకెళ్లి నిలబడింది. ఆ యువకుడు ఆమెతో ‘‘ఇల్లు ఎక్కడ?’’ అని అడిగాడు. ఆమె బదులివ్వకుండా స్టేషన్‍కేసే చూడసాగింది. అతను తన పాకెట్‍నుండి దువ్వెన తీసి తలను దువ్వుకుంటూ ఒక బబుల్‍గమ్‍ను తీసి ఆమె ముందుకు చాపాడు.

          ఆమె గబగబ రైల్వేస్టేషన్‍ లోపలికి నడవటం మొదలుపెట్టింది. అతను నవ్వటం వినిపించింది. మహేష్‍ వచ్చేంతవరకూ ఆమె తిరిగి చూడలేదు. మహేష్‍తో ఆ యువకుడి గురించి చెప్పాలా వద్దా అన్న సంధిగ్ధంలో పడింది. కానీ చెప్పలేదు.

          రెండురోజుల తర్వాత ఆ బైక్‍ యువకుణ్ణి మళ్లీ రైల్లో చూసింది. అతను కదిలి దగ్గరికొచ్చి నిలబడి ఆమెనే చూస్తూ       ఉన్నాడు. కోకిలవాణి అతణ్ణి ఓరకంటితో చూసినపుడు అతను పెదవిని కొరకటమూ, అరచేతిమీద ఐ లవ్‍ యూ, యువర్స్ దురై అని తన పెన్‍తో రాసి చూపించటమూ, వంకర నవ్వుతో చేతిని ఊపటం లాంటివి చెయ్యసాగాడు.  

          ఒక వారంరోజుల తర్వాత, ఒకరోజు ఉదయం ఆమె రైలు దిగి నడుస్తుంటే దగ్గరికొచ్చి ‘‘నీ కోసమే రోజూ తాంబరం నుండి ఇదే రైల్లో వస్తున్నాను.’’ అన్నాడు. కోకిలవాణి అతనితో మాట్లాడలేదు.

          అతనేమో చాలాకాలం నుండి ఆమెకు పరిచయమున్నవాడిలా దగ్గరికొచ్చి... ‘‘సినిమాకు వెళదామా?’’ అని అడిగాడు. ఆమెకు ఆ మాటలు వినగానే భయం కలిగింది. దాన్ని ప్రదర్శించకుండా... ‘‘నాకు ఇవన్నీ నచ్చవు.’’ అంది.

          దురై నవ్వుతూ... ‘‘అంటే నువ్వు నన్ను లవ్‍ చెయ్యలేదా?’’ అని అడిగాడు. కోకిలవాణి కోపంగా, ‘‘నేనెందుకు నిన్ను లవ్‍ చెయ్యాలి?’’ అని అడిగింది.

          ‘‘అంటే ఆ రోజు మాత్రం నవ్వావు. రోజూ లుక్స్ విసురుతున్నావే, అది ఎందుకు?’’ అన్నాడు దురై.

          ‘‘నేనేమీ నిన్ను లవ్‍ చెయ్యలేదు. నేను మహేష్‍ను లవ్‍ చేస్తున్నాను. గొడవ చెయ్యకుండా వెళ్లిపో.’’ అంది.

          వెంటనే దురై ఆమెను పచ్చి బూతులు తిట్టటమే కాకుండా... ‘‘నువ్వు నన్ను లవ్‍ చేసే తీరాలి. నేను డిసైడ్‍ చేసేశాను.’’ అన్నాడు. అతనికి భయపడి కొన్నాళ్లుగా బస్సులో వెళ్లసాగింది.

          ఒకరోజు మహేష్‍తో, ఒక యువకుడు తనను వెంటబడి తరుముతున్నాడని చెప్పింది. మహేష్‍ కాస్త కలవరపడి, ‘‘నేను మాట్లాడుతాను.’’ అని ఓదార్చాడు. ఆపై రెండురోజుల వరకూ మహేష్‍ను చూడ్డానికే వీలుకాకపోయింది. అతణ్ణి వెతుకుతూ ఓరియంట్‍ సెలూన్‍కు వెళ్లినపుడు మహేష్‍ ముఖంలో దెబ్బలు తిన్న వాపు కనిపించింది.

          మహేష్‍ తల వంచుకుని, ‘‘ఆ రౌడీనాయాలు దురై నన్ను కొట్టాడు కోకిలా. మనిద్దరినీ ఒకటిగా చూస్తే చంపేస్తానని చెప్పాడు. ఏం చెయ్యాలో తెలీటం లేదు. సెలూన్‍ ఓనర్‍ను ఐడియా అడిగాను. లవ్‍ వ్యవహారాలన్నీ తనకు నచ్చవని అంటున్నాడు. ఇప్పుడు ఏం చెయ్యాలో తెలీటం లేదు. ఒకటే అయోమయంగా ఉంది.’’ అన్నాడు. కోకిలవాణి అక్కడే ఏడ్చింది. మహేష్‍ సెలూన్‍ ఓనర్‍ను అడిగి ఆమెను తీసుకెళ్లి దగ్గరున్న టీ కొట్లో రాగిమాల్ట్ కొనిచ్చి ఎన్నో ధైర్యవచనాల్ని చెప్పి పంపించాడు.

          ఆ తర్వాత మహేష్‍ ఆమెను కలుసుకోవటానికి రాలేదు. కానీ కోకిల ప్రేమను వదలలేకపోయింది. మళ్లీ ఒకనాడు మహేష్‍ను కలుసుకోవటానికి సెలూన్‍కు వెళ్లింది. అప్పుడు సెలూన్‍లో ఎవరూ లేరు. మహేష్‍ మాత్రం ఒంటరిగా కూర్చుని టి.వి. చూస్తున్నాడు. ఆమెను చూడగానే సెలూన్‍ కుర్చీలో కూర్చోమని చెప్పాడు. ఎదుటనున్న అద్దంలో ఆమె ముఖం కనిపించింది. మహేష్‍ నవ్వుతూ నీ వెంట్రుకల్ని కొద్దిగా ట్రిమ్‍ చెయ్యనా అని అడిగాడు.

          కోకిలవాణి కోపంతో అతణ్ణి తిట్టింది. తర్వాత ఆవేశంతో అతణ్ణి కౌగిలించుకుని వెచ్చటి ముద్దిచ్చింది. ఆ తర్వాత ఇద్దరూ చాలాసేపటి వరకూ మాట్లాడుతూ ఉండిపోయారు. ఆరోజు జతగా కలిసి ఇంటికి తిరిగొచ్చారు. కోకిలవాణి మళ్లీ ప్రేమించటం మొదలుపెట్టింది.

          అయితే వాళ్లను జంటగా ఉదయం థియేటర్‍లో చూసిన దురై... ‘‘నేను  మాత్రమే నిన్ను లవ్‍ చేస్తాను. ఇంకెవరు నిన్ను లవ్‍ చేసినా నువ్వు చచ్చినట్టే. నీమీద ఆసిడ్‍ పోస్తాను. చూసుకో.’’ అంటూ కఠినంగా తిట్టాడు. కోకిలవాణికి అది నిజమవుతుందని అప్పుడు తెలియదు.

          అది జరిగిన రెండురోజుల తర్వాత దురై బాగా తాగి ఆమె పనిచేస్తున్న జెరాక్స్ షాపుకొచ్చి... ‘‘నువ్వు నన్ను లవ్‍ చేస్తున్నావా లేదా అని ఇప్పుడే తేలాలి. చెప్పవే.’’ అని బెదిరించాడు. కోకిలవాణి అతనితో మాట్లాడలేదు. అతను అసహ్యంగా అరిచాడు. అతనికి భయపడి కొన్నిరోజులు పనికి కూడా వెళ్లకుండా ఉండిపోయింది. అయితే అతను వదిలిపెట్టలేదు. ఇంటి మందుకొచ్చి నిలబడుతూనే ఉన్నాడు. స్నానాల గదికి పక్కనున్న సందుకు మధ్యలో వచ్చి నిలబడి ఆమెనే చూస్తుండేవాడు. ఆమెకు భయంగానూ తడబాటుగానూ ఉండేది.

                                                          ()  ()  ()

         

          దురై ఆమె మీద ఆసిడ్‍ పొయ్యటానికి ముందురోజు ఉదయం కోకిలవాణి తండ్రికి ఎవరో... ఆమె మహేష్‍ను ప్రేమిస్తోందన్న విషయం గురించి చెప్పారు. అందుకు ఆ తండ్రి తన కాలికి వేసుకున్న చెప్పును తీసి ఆమె ముఖమ్మీద ఎడాపెడా వాయించటంతోపాటు మహేష్‍ కులం పేరు చెప్పి నీచంగా తిట్టటమే కాక, ఆమె తన కూతురన్న విషయాన్ని కూడా మరిచిపోయి అసహ్యంగా పచ్చి బూతులు తిట్టాడు.  

          ఆయనతోపాటు సెల్వం అన్నయ్య కూడా కలిసి... ‘‘వాడు మాత్రమే కాదు నాన్నా, దురై అని ఇంకో కుర్రవాడూ దీని వెనక తిరుగుతున్నాడు. ఒకే సమయంలో ఇద్దరు మొగపిలకాయలతో తిరుగుతోంది.’’ అని మరింత రెచ్చగొట్టాడు.

          నాన్న ఆమె జుట్టు పట్టుకొని లాగి గోడకు ఆనించి, ‘‘తిరగుబోతు లం....’’ అని మళ్లీ తిట్టటం మొదలుపెట్టాడు. అమ్మ ఆయన బలమైన పిడికిట్లో నుండి కోకిలను తప్పించి అన్నం గరిటెతో కాళ్లమీదా, కడుపుమీదా కొట్టింది. కోకిలవాణి ప్రేమకోసమే దెబ్బలు తింటున్నాననుకోవటంతో ఏడ్చి అరిచి గీపెట్టలేదు.

                                                          ()  ()  ()         

          ఆసిడ్‍ పోసిన రోజు ఉదయం దురై ఆమె ముందుకొచ్చి నిలబడగానే, ఎలాగైనా అతనితో జుజ్జగింపుగా మాట్లాడి తాను మహేష్‍ను ప్రేమిస్తున్న విషయాన్ని అర్థమయ్యేలా చెప్పాలని మనసులో అనుకుంది కోకిల.

          అయితే దురై ఒక్కమాట కూడా ఆమెతో మాట్లాడలేదు. మాట్లాడటానికి అవకాశమూ ఇవ్వలేదు. ప్యాంటు ప్యాకెట్‍లో నుండి దువ్వెనను తీస్తున్నట్టుగా చిన్న ప్లాస్టిక్‍ బాటిల్‍ నొకదాన్ని బయటికి తీశాడు. దూరంగా ఎలక్ట్రిక్‍ రైలు వస్తున్నట్టుగా శబ్దం వినిపించింది. ఆమె రైల్వేస్టేషన్‍ మెట్లకేసి నడవటానికి ముందు ఆమె ముఖమ్మీద ఆసిడ్‍ను పోశాడు.

          భగభగమంటూ దహిస్తున్న నిప్పులో ముఖాన్ని దోపినట్టుగా మండటం ప్రారంభించింది. చెవులు, ముఖము, ముక్కు, చెంపలు అంటూ అన్నీ మాడిపోతున్నట్టుగా తట్టుకోలేని బాధ కలగసాగింది. కోకిలవాణి గట్టిగా కేకలు పెట్టింది. గుంపును చీల్చుకుంటూ దురై పరుగెత్తటం కనిపించింది. తనముందున్న లోకం క్రమంగా మాయమవుతున్నట్టుగా ఆమెకు స్పృహ  తప్పింది.

                                                          ()  ()  ()

         

          కోకిలవాణి ఆరు వారాలు ఆసుపత్రిలో చికిత్స తీసుకుంది. కుడిపక్కనున్న ముఖం పూర్తిగా మాడిపోయింది. చెవి తమ్మలు కాలిపోవటంతో సగం చెవే మిగిలింది. ఆసిడ్‍ ముఖమ్మీద పడటంతో తల మధ్యభాగం వరకూ ప్రాకిన కారణంగా ఆమె తల వెంట్రుకలు సగం వరకూ కత్తిరించి ఉన్నాయి. ఆమె ముఖాన్ని చూడాలంటే ఆమెవల్లే సహించటానికి వీల్లేకపోయింది.    

          ఆమె ఆసుపత్రిలో ఉన్న రోజుల్లో ఆమె తండ్రీ, తల్లీ, బంధువులూ మార్చిమార్చి ఆమెను క్రూరమైన మాటలతో తిడుతూనే ఉన్నారు. కోకిలవాణి మాడిపోయిన ముఖాన్ని చూసిన ఆమె తండ్రి... ‘‘అట్టా ఏంటే నీకు లవ్‍ కావాల్సి వచ్చింది. చచ్చిపోయుంటే శని వదిలిపోయిందని రెండు మునకలేసి ఊరుకునేవాణ్ణి. ఇకమీదట నిన్ను ఎవడే చేసుకుంటాడు. నిన్ను ఎక్కడికి తీసుకెళ్లి విడిచిపెట్టాలే...’’ అంటూ తన ముఖంలో తానే చరుచుకుంటూ ఏడ్చాడు.

          ఎందుకు ప్రేమించాలని ఆశపడ్డాం. ప్రేమ అంటే ఇదేనా? దురై ఎందుకిలా తన ముఖంలో ఆసిడ్‍ పోశాడు. ఆమె ఆలోచింకొద్దీ దు:ఖమూ ఆవేదనా పొంగుకు రాసాగాయి.

          ఆమెతోపాటు చదువుకున్న విద్యార్థులు, తెలిసినవాళ్లు, స్నేహితులు ఎవరూ ఆమెను చూడ్డానికి రాలేదు. ఆసిడ్‍ బాధితురాలి స్నేహితురాలిని అంటూ చెప్పుకోవటానికి ఎవరు ఇష్టపడతారు. మహేష్‍ కూడా ఆమెను చూడ్డానికి రానేలేదు.

          లేడీ డాక్టర్‍ ఆమె ముఖాన్ని తుడుస్తూ... ‘‘నీకు ఎంతమంది లవర్స్ వే’’ అంటూ ఎగతాళిగా అడిగేది. కోకిలవాణి బదులేమీ ఇచ్చేదికాదు. కట్లుకట్టేవాడు ఆమె ముఖంలోని గాయాలకు ఆయింట్‍మెంట్‍ రాస్తూ... ‘‘ఇకమీదట ఒక్క మగపిలగాడు కూడా నీవైపు తిరిగి చూడడు. నువ్వు ఎక్కడికెళ్లాలన్నా వెళ్లొచ్చు. ఏ సమయానికైనా ఇంటికి తిరిగి రావొచ్చు. నిన్ను ఎవరు ఫాలో చేస్తారు.’’ అనేవాడు. కోకిలవాణికి ఆవేశం వచ్చేది. కానీ నోరు తెరిచి మాట్లాడదు. ఇలా అవమానాలపాలై జీవించటానికి బదులుగా నాన్న చెప్పినట్టుగా చచ్చిపోయుండొచ్చు. ఎందుకోసం బ్రతికిపోయాం. మిగిలిన జీవితాన్ని ఎలా గడపబోతున్నాం. ఆ బాధ ఆసిడ్‍ మంటకన్నా ఎక్కువగా ఉండబోతోంది.

                                                          ()  ()  ()

          కోకిలవాణి ఆ కేసు నిమిత్తం ఇరవైఆరుసార్లు కోర్టుకు వెళ్లి రావలసి వచ్చింది. ప్రతిసారీ ఆమె ప్రేమను ఎవరో ఒకరు ఎగతాళి చేసేవాళ్లు. కాలిన ముఖాన్ని చూపించి ఆమె కథను చెప్పి నవ్వేవాళ్లు. విచారణ కోసం మహేష్‍ రావటానికి నిరాకరించటంతోపాటు, తాను ఆమెను ఎన్నడూ ప్రేమించలేదని పోలీసు అధికారుల దగ్గర ప్రమాణపూర్వకమైన వాగ్మూలం ఇచ్చాడు. దురై ఏమో, ఆమె తనను ఎన్నో నెలలు ప్రేమించి చివరకు మోసం చేసినట్టుగా పోలీసుల వద్ద వాగ్మూలం ఇచ్చాడు. కోకిలవాణి తాను ఎవరినీ ప్రేమించలేదనీ, దురై తనను ప్రేమించమని బెదిరించాడని చెప్పింది. వకీలు ఆమె ఎవరితోనైనా శారీరక సుఖాన్ని కలిగి ఉన్నదా, మగ స్నేహితులు ఎంతమంది ఉన్నారని పదేపదే ప్రశ్నించాడు. కోకిలవాణి న్యాయస్థానంలో చాలాసార్లు ఏడ్చింది. అయితే ఎవరూ ఆమెను ఓదార్చలేదు. చివరకు దురై శిక్షింపబడ్డాడు.

                                                          ()  ()  ()

         

          సగం కాలిన ముఖంతో, ఎలకతోకకున్న వెంట్రుకల్లాంటి కొంచెం జుట్టుతో కోకిలవాణి ఇంట్లోనే పడి ఉంది. టి.వి చూడ్డం కూడా లేదు. తలలో పూలు పెట్టుకోవటమో, అద్దంలోకి చూస్తూ తిలకం దిద్దుకోవటమో కూడా చెయ్యటం లేదు. రెండుసార్లు ఆమెకు పెళ్లిమాటలు కొనసాగాయి. అయితే ఎవరూ ఆమెను పెళ్లి చేసుకోవటానికి ముందుకు రాలేదు. కోకిలవాణి ఒంటరితనాన్ని అలవాటు చేసుకోలేక ఇంట్లో ఉంటూనే పుట్టగొడుగుల్ని పెంచి అమ్మకం మొదలుపెట్టింది. అమ్మానాన్నలు రోజూ  ఆమెను నోటికొచ్చినట్టు తిడుతున్నారు. ఇంట్లో జరిగే ఏ శుభకార్యంలోనూ ఆమె పాలుపంచుకోవటానికి అనుమతించ బడలేదు. నవ్వును మరిచిపోయిన దానిలా కోకిలవాణి ఒక జీవచ్ఛవంలా బ్రతకసాగింది.

                                                          ()  ()  ()

         

          ఉపాసన అన్న ఒక సేవాసంస్థ ఆమెను తమ సంస్థలో పనికి చేర్చుకున్నప్పుడు ఆమెకు ముప్పైరెండేళ్ల వయసు నడుస్తోంది. అది కళ్లులేని వాళ్లకోసం సేవచేసే సంస్థ. అంధత్వం కలిగినవాళ్లే అక్కడ ఎక్కువమంది పనిచేస్తున్నారు. అందుకని ఎవరూ ఆమెను ఎగతాళి చేస్తారన్న భయంలేకుండా ఆమె పనికి వెళ్లి రావటం మొదలుపెట్టింది. అక్కడున్న గ్రంథాలయంలోని ఎన్నో పుస్తకాలను తీసుకొచ్చి చదువుతూ ఉండేది.    

          కొన్నిసార్లు ఆమెకు తెలియకనే శారీరక సుఖం గురించి మనసు తహతహలాడేది. అప్పుడు వేళ్లతో ముఖాన్ని తడుముకునేది. కరెంట్‍లో చెయ్యి పెట్టినట్టుగా మనసు వెంటనే ఆ ఆలోచనల నుండి తనను తాను ఖండించుకునేది.

                                                          ()  ()  ()

         

          గత సంవత్సరం ఒకరోజు సముద్రతీరాన యాథృచ్ఛికంగా దురైను చూసింది. అతనికి పెళ్లై పాపకూడాఉన్నట్టుంది. రెండేళ్ల వయస్సున్న ఆ పాప ఒక రంగురంగుల బంతితో ఆడుకుంటోంది. ఇసుకలో కూర్చున్నట్టుగానే దురై భార్యను గమనించింది. మంచి రంగు. ఆరెంజ్‍ కలర్‍ చీర కట్టుకుంది. చేతిలో ఒక హ్యాండ్‍బ్యాగ్‍. మెడలో చాలా నగలు వేసుకుంది. దురై ఫుల్‍హ్యాండ్స్ షర్ట్ ధరించి తలను చక్కగా దువ్వుకొని ఉన్నాడు.

          ఎందుకో దురై భార్య దగ్గరకు వెళ్లి మాట్లాడాలనిపించింది. ఆ పసిపాపను ఒకసారి బుజ్జగిద్దామా అని కూడా అనిపించింది. ఆమె తమనే చూస్తూ ఉండటాన్ని దురై గమనించి భార్యతో ఏదో చెప్పాడు. వాళ్లు పైకి లేచి నిలబడ్డారు.

          తానే కదా దురైమీద కోపమూ అసహ్యమూ కలిగి ఉండాలి. అతనెందుకు తనను చూడగానే లేచి పారిపోతున్నాడు? భయమా, గతకాలపు జ్ఞాపకాలు ఏవీకూడా తనముందుకొచ్చి నిలబడకూడదన్న తడబాటా... అన్న ఆలోచనతో వాళ్లు వెళ్లిపోవటాన్ని కోకిలవాణి చూస్తూ ఉండిపోయింది.

          ఒక మహిళ మీద ఆసిడ్‍ పోసినవాడు అని అతణ్ణి చూసి ఎవరైనా అనగలరా ఏం? అతనికి ఆసిడ్‍ పొయ్యటం అన్నది ఒక సంఘటన. కానీ తనకు? కళ్ల ముందు నుండి దురై మరుగయ్యేంతవరకూ అతణ్ణే చూడసాగింది.

          సముద్రతీరమంతా ప్రేమికులు నిండిపోయి ఉన్నారు. వీళ్లల్లో ఎవరో ఒక స్త్రీకి తనలాగా ముఖం కాలిపోవచ్చు లేదూ హత్య గావించబడనూ వచ్చు. నీచపు మాట, చెంపదెబ్బ, కాలితో తన్నటం, కాల్చటం, హత్య ఇవేనా ప్రేమకు చిహ్నాలు? హింసలోనే ప్రేమ వేళ్లు ఊనుకొని ఉన్నాయా?

          ఆమె కడలి కెరటాలను చూస్తూ ఉంది. చీకటి పడేంతవరకూ ఇంటికి వెళ్లాలనిపించలేదు.

          ప్రపంచం తన చేతిని వదిలిపెట్టి ఎవరూ లేని నిస్సహాయ స్థితిలోకి నెట్టేసిన వైనాన్ని గ్రహించిన దానిలా చాలాసేపటి తర్వాత రైల్వేస్టేషన్‍కేసి ఒంటరిగా నడవటం మొదలుపెట్టింది.

          రైలుకోసం ఫ్లాట్‍ఫామ్‍మీద ఎదురుచూస్తుంటే, ఎందుకో తనకు ముప్పైఆరేళ్ల వయస్సు పూర్తయిందని గుర్తుకొచ్చింది.

          రైలు వెళుతుండగా వీచిన సముద్రపు గాలులు మచ్చలు మిగిల్చిన ముఖానికి తగలగానే మనసు తానుగా ప్రేమను గురించి ఆలోచించటం మొదలుపెట్టింది. వెంటనే మనసులోనుండి ఇన్నేళ్లు గడిచినా మరిచిపోలేని ద్రావకపు మండే స్వభావమూ కాలుతున్న మంటా భయంకరంగా పైకి లేచింది. తనను మీరిన లోలోని బాధను ఆమె తట్టుకోలేకపోయింది.

          కోకిలవాణి పక్కకు తిరిగి చూసింది, ఎదుటి సీటులో ఒక యువతి ఒక యువకుడి ఒళ్లో వాలిపోయి సన్నని గొంతుతో మాట్లాడుతూ ప్రేమిస్తోంది.

          కోకిలవాణి వాళ్లను చూడకుండా బయట కనిపిస్తున్న చీకటినే చూస్తూ వచ్చింది. చీకట్లో ఎగురుతున్న ఒక మిణుగురు పురుగు ఆమె ముఖాన్ని రాసుకుంటూ వెళ్లింది.

          ప్రేమికుల జంట మాట్లాడుతూ నవ్వుకోవటం వినేకొద్దీ కోకిలవాణి తనకు తెలియకనే వెక్కిళ్లు పెట్టసాగింది. తన ప్రేమను ప్రపంచం ఎందుకు అంగీకరించలేకపోయింది? ఎందుకని తనకు ఇంతటి క్రూరమైన శిక్షను వేసింది? అని ఆలోచించి ఆమె ఏడుస్తూ ఉంది. రైలుతో పాటుగా మిణుగురులు ఎగురుతూ వస్తున్నాయి. అవి చీకటికి కళ్లు మొలిచి ఆమె దు:ఖాన్ని చూస్తున్నట్టుగా ఉన్నాయి.

                                                          ()  ()  ()

కవితలు

వాళ్లు వెళ్లిపోతున్నారు

ఆకలితో

దాహంతో

అలసటతో

కండ్లల్ల నీళ్లతో

వాళ్ళు వెళ్లిపోతున్నారు

 

సంకనపిల్ల

నెత్తినమూట

నెలలగుడ్డు

పగిలిన పాదాలతో

వాళ్ళు తిరిగి వెళ్లిపోతున్నారు

 

తమ ఊరిని తమ వాళ్ళని

కలుసుకునేందుకు

సత్తువనంతా కాళ్లలో నింపుకుని

వాళ్ళు తరలిపోతున్నారు

 

నెత్తి మీద భగభగమండుతున్న సూర్యున్ని

దారిమధ్యలో నీడనివ్వని చెట్టుని

సహాయం అందించని వ్యవస్థని

నిందించకుండా దేశరహదారిపై

నెత్తుటి పాదముద్రలు వేస్తూ

వాళ్ళు మరిలిపోతున్నారు

మనల్ని నిస్సహాయులని చేసి 

వాళ్ళు వెళ్లిపోతున్నారు ...

వాళ్ళు వెళ్లిపోతున్నారు...

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర   
 

ఆధునిక తెలుగు  స్త్రీల సాహిత్య చరిత్రలో రచయితల పూర్వాపర నిర్ణయానికి వాళ్ళ పుట్టిన తేదీలు కాదు ప్రమాణం. ఎందుకంటే చరిత్రలో విస్మృతికి గురి అయిన స్త్రీల  సాహిత్యం లభించటమే కష్టం అయిన పరిస్థితులలో వాళ్ళు పుట్టిన తేదీలు, పెరిగిన తీరూ, జీవిత విశేషాలు తెలుసుకొనటం మరీ కష్టం. అందువల్ల ఆయారచయితల రచనల ప్రచురణ కాలమే ప్రమాణంగా తీసుకోవాలి. ఆ రకంగా చూసినప్పుడు గుండు అచ్చమాంబ తరువాత రచయిత్రి పులుగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ. 1898జూన్ (విళంబి ,జ్యేష్టం) చింతామణి పత్రికలోమహిళా కళాబోధినిఅనే శీర్షిక గల ఆమె పుస్తకం ఒకటి సమీక్షించబడింది. చింతామణి పత్రిక తొలుత 1874 అక్టోబర్ లో వీరేశలింగం ప్రారంభించిన వివేకవర్ధని పత్రికకు అనుబంధంగా మొదలై, మధ్యలో ఆగిపోయి, మళ్ళీ 1891-92 న్యాపతి సుబ్బారావు నిర్వహణలో పునరుద్ధరించబడి 1898 వరకూ కొనసాగింది. (పొత్తూరివెంకటేశ్వర రావు, తెలుగుపత్రికలు, 2004) ఆ పత్రికకు సమీక్షార్థం  పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ పుస్తకం వచ్చిందంటే అది సమీప కాలపు రచనే అయివుంటుంది. నూరు పద్యాలుగల ఆ పుస్తకం  స్త్రీల ఉపయోగార్థం వ్రాయబడిందని సమీక్షకులు పేర్కొన్నదానిని బట్టి స్త్రీలు రచయితలు కావటంలో తెలుగునాట  స్త్రీవిద్య కేంద్రకం గా వికసించిన సంఘసంస్కరణ  ఉద్యమం  ప్రభావం కాదనలేనిది అని స్పష్టం అవుతున్నది.

పులగుర్తలక్ష్మీనరసమాంబ 1878 లో జన్మించింది. తల్లి అగ్గమాంబ, తండ్రి చింతలపూడి నీలాచలం. తల్లి వైపు తాత నడకుదుటి రామన్న కవి.  మేనమామ నడకుదుటి వీరరాజు కూడా కవి, విమర్శకుడు. ఈ వారసత్వం లక్ష్మీ నరసమాంబది. భర్త పులగుర్త వెంకటరత్నం.  కాశీభట్ట బ్రహ్మయ్య శాస్త్రి గారి శిష్యురాలు ఆమె.   (ఊటుకూరి  లక్ష్మీకాంతమ్మ, ఆంధ్ర కవయిత్రులు). సంస్కరణ ఉద్యమంలో ఆయన వీరేశలింగం గారి ప్రత్యర్థి. మిగిలిన విషయాల సంగతి ఎలా ఉన్నా స్త్రీవిద్య, స్త్రీల సామాజిక పాత్ర వంటి విషయాలలో మాత్రం ఆమె సంస్కరణ ఉద్యమకాలపు ఆధునిక భావాలను అందిపుచ్చుకొన్నది. ఆ మాటకు వస్తే సంస్కరణోద్యమం మార్పును ఎంతంగా ఆశించిందో అంతగా స్త్రీల విషయంలో  గృహిణీధర్మాలు, పాతివ్రత్యం మొదలైన సంప్రదాయ భావాలను అంతగా అంటిపెట్టుకొనే  ఉందన్నది వేరేవిషయం.

1898 నాటికి నూరుపద్యాలమహిళా కళాబోధిని, వ్రాసిందంటే 20 ఏళ్ళవయసులో లక్ష్మీ నరసమాంబ సాహిత్య జీవితం మొదలైందన్నమాట. 1902 నుండి హిందూసుందరి పత్రికలో ఆమె రచనలు కనిపిస్తాయి. 1904 లో సంపాదకురాలుగా సావిత్రి అనే మాసపత్రికను ప్రారంభించిన నాటి నుండి ఆమె రచనలకు ఆ పత్రిక వేదిక అయింది.భారతి పత్రికలో కూడా ఆమె రచనలు కనబడతాయి. 

                                                1

పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ  వాజ్ఞ్మయ పరిశీలనకు ముందుగా  ఆమె సామాజిక నిర్మాణ నిర్వహణ సామర్ధ్యాల పరిచయం అవసరం.అవి ఒకటి సావిత్రి పత్రికానిర్వహణ. రెండు శ్రీ విద్యాభివర్ధనీ సమాజ నిర్మాణ నిర్వహణ. మూడు ఆంద్ర మహిళాసభ నిర్మాణ నిర్వహణ. 

 స్త్రీవిద్యావల్లికకు పాదు పత్రికలేనని, పత్రికాధి పత్య భారవహన సామర్ధ్యం తనలో లేకపోయినా  స్వజాత్యభివృద్ధికి  మూలాధారమైన పత్రికాధిపత్య బాధ్యత తీసుకున్నానని సావిత్రి పత్రికను ప్రారంభిస్తూ వినయంతో చెప్పుకొన్నది.  జ్ఞానవిద్యా ధనములు చెలులకు పంచి ఇచ్చుటకు, చెలులు ఒసగేవాటిని స్వీకరించటానికి అసమాన సాధనం పత్రిక అని పేర్కొన్నది. ఆంధ్రదేశంలో చదువను, వ్రాయను శక్తిగల సతీమతల్లులు ఉన్నా తమ శక్తిని లోకముకొరకు ఉపయోగించటానికి ప్రధానసాధనాలైన పత్రికలకు అధిపతులు పురుషులే ఉండటం అవరోధంగా ఉందని -- స్త్రీవాద ఉద్యమం వల్ల తెలుగుసమాజంలో 1970 లతరువాత కల్గిన ఒక అవగాహనను  ఆమె ఆనాడే  కనబరచటం  ఆశ్ఛర్యం కలిగిస్తుంది. సోదరీమణులు ఇంతవరకు తమ హృదయా లలో కాపురమున్న జంకుగొంకులను వెడలగొట్టి ధైర్యోత్సాహాలతో మంచి వ్యాసాలు వ్రాసి పంపమని విజ్ఞాపన చేసింది. (సావిత్రి ,జనవరి, 1904).ఒడిదుడుకులను తట్టుకొంటూ  ఆరేడేళ్ళపాటు పత్రికను నడిపింది. 

సావిత్రి పత్రిక1904 జనవరి లో  ప్రారంభమైతేమార్చ్ సంచికలోనే  పులగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ  కార్యదర్శినిగా వున్న  శ్రీ విద్యార్ధినీ సమాజము ప్రప్రథమ వత్సర విషయ జ్ఞాపనము(నివేదిక) ప్రచురించబడింది. అప్పటికి అయిదారు సంవత్సరాల నుండే స్త్రీలు ఒక సమాజంగా కూడి వారానికి ఒకటిరెండుసార్లు కలుసుకొంటూ విద్యాభివృద్ధిని, జ్ఞానాభివృద్ధిని కలిగించే మంచివిషయాలు మాట్లాడుకొంటుంటే బాగుంటుంది అని  తనకు అనిపిస్తూ ఉండేదని అందులో ఆమె చెప్పింది.  సత్కార్యాచరణకు సంఘం ఆవసరం అన్న భావం ఆమెలో  ‘మహిళాకళాబోధినిరచనాకాలానికే  బలపడిందన్నమాట.  భండారు అచ్చమాంబ ఆంధ్రదేశంలో పర్యటిస్తూ సంఘాలు  మహిళలను సమీకరించి సంఘాలు పెట్టిస్తున్న సందర్భంలో కాకినాడకు వచ్చినప్పుడు పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ చొరవతో   1903 జనవరి 30 వతేదీన  శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం ఏర్పడినట్లు ఆ నివేదిక వల్ల తెలుస్తున్నది. ముప్ఫయిమందికి పైగా సభ్యులతో సమావేశాలు  ప్రతిశుక్రవారం  లక్ష్మీ నరసమాంబ ఇంట్లో జరిగాయి. ఆగస్టు తరువాత దుగ్గిరాల రమణమ్మ ఇంట్లోనూ , బాలాంత్రపు శేషమ్మ ఇంట్లోనూ మంగళవారాలలో జరుగుతూ వచ్చాయి. కాశీభట్ల సూరమ్మ ఇంట్లో ఆదివారం జరిగేవి. ఈ సమావేశాలలో పులగుర్త తో పాటు బాలాంత్రపు శేషమ్మ, దేవగుప్తాపు మహాలక్ష్మమ్మ ఉపన్యాసాలు ఇచ్చేవాళ్ళు. పుస్తకాలు చదువుకొనటం కూడా ఒక కార్యక్రమమే. ఈ సంస్థ కొంతకాలం పనిచేసి ఆగిపోయింది. 

శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం 1910 ఏప్రిల్ 8  పునరుద్ధరించబడింది. లక్ష్మీ నరసమాంబ అధ్యక్షులుగా, దామెర్ల సీతమ్మ  కార్యదర్శిగా, బాలాంత్రపు శేషమ్మ సహాయకార్యదర్శిగా తిరిగి ప్రారంభమైన ఈ సంస్థ ప్రధానోద్దేశం దేశోద్ధరణకు ముఖ్యముగా కావలసినట్టి విద్యాధనం తెలుగుదేశపు స్త్రీలకు లభింప చేస్తూ వారిని నీతివిద్యాసంపన్నులుగా సత్కార్యాచరణ పరాయణులుగా, దేశోపకార ధురీణులుగా చేయటం. ప్రతిశుక్రవారం మధ్యాహ్నం ఒంటిగంట నుండి నాల్గుగంటలవరకు సభ్యులు సమావేశమై సాహిత్య సద్గోష్ఠి చేయటం, స్వీయ రచనలు చదువుకొనటం, లోకజ్ఞాన విషయాలు మాట్లాడుకొనటం, స్త్రీనీతిగీతాలు, మంగళహారతులు పాడుకొనటం, హార్మోనియం వంటి వాయిద్యాలను వాడుతూ పాడటం- చివరకు కుంకుమ తాంబూలాలు ఇచ్చి సభను ముగించటం - ఇది వారం వారం కార్యక్రమం. సమాజ సభ్యుల ఉపయోగం కొరకు గ్రంథాలయాన్ని అభివృద్ధి పరచటం, చందాలు వసూలుచేసి ధనికుల సహాయంతీసుకొని స్త్రీలకు విద్యాలయాలు ఏర్పరచి వేదశాస్త్ర పురాణాలు, దేశచరిత్రలు, భూగోళ గణితశాస్త్రాలు, సంగీతం మొదలైనవి బోధించటం, అందుకు స్త్రీలనే ఉపాధ్యాయులుగా నియమించటం, అనాధలకు అన్న వస్త్రాలు ఇచ్చి విద్య చెప్పించటం వంటి దీర్ఘకాలిక లక్ష్యాలు కూడా ప్రకటించబడ్డాయి. ఇవన్నీ ఆనాటి సంస్కరణోద్యమ సాధారణ లక్ష్యాలే. స్త్రీలను గృహిణీధర్మకోవిదులుగా చేయటం, వితంతుకాంతలకు వైరాగ్య బోధచేయటం, పవిత్రచారిత్రలుగా సుశిక్షితులను చేయటం వంటివి ఆ సమాజం కార్యక్రమాలలో ఉండటం స్త్రీల విద్యకు సంస్కరణోద్యమం ఇచ్చిన నిర్వచనాన్ని, లక్ష్యాన్ని ప్రతిఫలిస్తాయి. వీటిని ఆ సంస్థ ఎంతవరకు సాధించగలిగింది అన్నది ఇంకా శోధించవలసే  ఉన్నది. 

ఈ సంస్థ గురించి 1911 జులై సావిత్రి పత్రికలో ఒక ప్రకటన  ప్రచురించబడింది. దీనిని బట్టి  ప్రారంభమైనప్పుడు ఏర్పరచుకొన్న సమాజ నిబంధనలప్రకారం  పునర్వివాహం చేసుకొన్నస్త్రీలకు ఇందులో ప్రవేశం లేదనీ, పునరుద్ధరణ తరువాత నిర్వాహకులు కొందరు ఆ నిబంధనను వ్యతిరే కించి   పునర్వివాహిత స్త్రీలను చేర్చుకొనటం వలన చాలామంది సమాజ సమావేశాలకు  రావటం మానేశారని,సమాజం ఇలా క్షీణదశకు రావటం చూసి సహించలేక  అధ్యక్షురాలైన లక్ష్మీ నరస మాంబ  దామెర్ల సీతమ్మను , బాలాంత్రపు శేషమ్మను కార్యదర్శి సహాయకార్యదర్శి పదవులనుండి తొలగించి  సమాజాకార్యక్రమాలను చక్కబెట్టే బాధ్యత తీసుకొనాలని  జులై 2 వతేదీనాడు జరిగిన సభలో  నిర్ణయించినట్లు ఈ ప్రకటన ద్వారా తెలుస్తున్నది. ఆ తరువాత ఈ సంఘం ఎంతకాలం పనిచేసిందో తెలియదు. 

ఆంధ్ర మహిళాసభ ఎప్పుడు ఏర్పాటయిందో ఖచ్చితంగా తెలియటంలేదు కానీ, దానికి కార్యదర్శి అయిన పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ 1911 ఏప్రిల్ నెలలో కాకినాడలో జరగనున్న ఆంధ్రమహిళాసభ సమావేశాల గురించి చేసిన ప్రకటన ఒకటి 1911 మార్చ్ సావిత్రిలో ప్రచురించబడింది. దానిని బట్టి 1910జూన్ 2 వతేదీన గుంటూరులో స్త్రీ సనాతన ధర్మమండలి ఆధ్వర్యంలో ఇలాంటి సభను నిర్వహించినట్లు తెలుస్తున్నది. ఆ సభకు అగ్రాసనాధిపురాలిగా లక్ష్మీనరసమాంబ ఇచ్చిన ఉపన్యాసం సావిత్రి 1910 జులై  సంచికలో ప్రచురించబడింది కూడా. ఈ ప్రకటనలో లక్ష్మీనరసమాంబ స్త్రీవిద్యాభివృద్ధికి అక్కడక్కడా సమాజాలు ఏర్పడుతున్నప్పటికీ  ఆంధ్రదేశ స్త్రీలందరూ ఏకగ్రీవంగా పనిచేయ గలిగినప్పుడే దేశస్త్రీలలో విద్యాభివృద్ధి, సద్ధర్మాభివృద్ధి బలపడజాలవు అని అభిప్రాయపడింది. ఈ సందర్భంలో ఆమె అప్పటికి ఐదారేళ్లుగా దేశీయమహాసభలతోపాటు జరుగుతూ వచ్చిన హిందూదేశ స్త్రీల మహా సభలను ప్రస్తావించి,వేరువేరు ప్రాంతాలకు, భాషలకు సంబంధించిన ఆ మహిళలమధ్య ఒకరు చెప్పినది ఒకరికి అర్ధం కాకుండా పోతున్నదనిచెప్పింది. 1907 లో 1906 డిసెంబర్ 29 వతేదీన కలకత్తా లో జరిగిన హిందూదేశస్త్రీల సభలో పాల్గొని సంఘము యెడలను, ఇరుగు పొరుగు యెడలను మనమునెరవేర్చవలసిన విధులెవ్వి అన్న అంశం మీద ప్రసంగించివచ్చిన అనుభవం నుండి ఆమె అలా చెప్పి ఉంటుంది.   ఆంధ్రదేశ మహిళల సభలు విరివిగా జరుగు తూ అవగాహన పెంచుకొనే క్రమంలో స్పష్టం, నిర్దుష్టం అయిన కార్యక్రమంతో సాగినప్పుడే జాతీయ స్థాయిలో జరిగే హిందూదేశస్త్రీల సభ వలన ప్రయోజనం నెరవేరుతుందని పేర్కొన్నది. ఇక్కడి నుండి ఆంధ్రమహిళాసభలను పెద్దఎత్తున నిర్వహించు కోవాలన్నది తన ఆలోచన గా ఆమె చెప్పటాన్నిబట్టిఆంధ్రమహిళాసభపేరుతో జరిగిన మహాసభలకు కాకినాడ మహాసభే మొదటిది అనుకోవలసి ఉంది. 

విద్యా విషయము, సంవిషయము, గృహ విషయము అనే మూడు శీర్షికల కింద వేరువేరుగా ప్రసంగాంశాలు  ఇచ్చి వాటిలో తమకు ఇష్టమైన అంశము మీద మాట్లాడవచ్చని కూడా పేర్కొనటం జరిగింది. మే నెల సంచికలో వచ్చిన మహాసభ నివేదికను బట్టి కళ్లేపల్లి వెంకటరమణమ్మ అగ్రాసనా ధిపత్యంలో ఆ సభ జరిగిందని తెలుస్తున్నది. ఆ సభలో పులగుర్త లక్షీనరసమాంబ ఆధ్యాత్మ విద్యకును మనదేశప్రకృతికిని గల సంబంధము అనే అంశం మీద చేసిన ప్రసంగ పాఠం కూడా   ఈ సంచికలో ప్రచురించబడింది. 

ఈ సభకు ఆంధ్రదేశపు చాతుర్వర్ణ్యములలోని కులాంగనలగు ప్రియ సోదరీమణులను ఆదరణ పూర్వకంగా ఆహ్వానం చేస్తున్నామని చెప్పటం, వారు తమరాకను తెలియచేస్తూ  తమతమ వర్ణాన్ని సైతం  తెలియచేస్తే అందుకు అనుకూలంగా సదుపాయాలు జరిపిస్తామని పేర్కొనటం గమనించదగిన అంశాలు. కులాంగనలు అనే విషయం మీద తరువాత పెద్దవిమర్శే వచ్చిందని  పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ దానికి సమాధానంగా జూన్ సంచికలో ప్రచురించిన వివరణను బట్టి తెలుస్తున్నది. పెద్దగా విద్యాబలంలేని స్త్రీల ప్రధమప్రయత్నం కాకినాడ మహాసభ అని చెప్పి లక్ష్మీనరసమాంబ దానిలో లోపాలు ఏమైనా ఉంటే చెప్పి నివారణోపాయాలు సూచించటం కాక పరిహాసంచేస్తూ, నిందిస్తూ, అపవాదాలు వేస్తూ వ్రాసినదానికి నొచ్చుకొంటూ ఇవి కొత్తగా  ప్రారంభ మైన ఉద్యమానికి భంగం కలిగిస్తాయని, కులాంగనలు సభలుచేయరాదు అనేవాళ్లకు బలం చేకూరుస్తాయని, ఉద్యమశీలురైన స్త్రీలను భయపెడతాయని కనుక ఉపేక్ష చేయక ఆక్షేపణలకు సమాధానాలు ఇస్తున్నానని పేర్కొన్నది. 

వాటిలో  ముఖ్యమైంది  పునర్వివాహితలైన స్త్రీలకుగానీ, ఆంధ్ర క్రైస్తవ స్త్రీలకుగానీ స్థానం లేని సంఘానికి ఆంధ్రమహిళామహాసభ అనే పేరు పెట్టిఉండకూడదని పునర్వివాహా స్త్రీనిషేధ ఆంద్ర బ్రాహ్మణ స్త్రీ సభ అని పెట్టుకొంటే సరిపోయేది అన్న ఆక్షేపణ. ఈ సభకు బ్రహ్మణస్త్రీలతో పాటు వైశ్య శూద్ర మహిళలు కూడా వచ్చారు కదా ఆంధ్ర బ్రాహ్మణ స్త్రీ సభ అని పెట్టటం ఎంత వరకు లక్షణంగా ఉన్నట్లు అని సవాల్ చేసింది. ఆంధ్రులు అంటే ఆంధ్రదేశంలో ఉన్న హిందూస్త్రీలే కానీ ఇరుతరులు కాదని అనేక ఉదాహరణద్వారా వాదించింది. ఆ క్షేపణలు ఆంధ్రపత్రికలో ప్రచురించబడ్డాయి కనుక అసలు ఆ పత్రిక  ఆంధ్రదేశంలో గానీ ఆంధ్రులచేతగానీ ప్రచురించబడటం లేదు కనుక      (అది బొంబాయి నుండి ప్రచురించబడేది)  దానికి ఆంధ్రపత్రిక అనే పేరు చెల్లదని ప్రతివాదానికి దిగింది. దానికి        “ఆంగ్లేయ భాషా సంస్కార సంకలిత సంఘ సంస్కార ప్రియామృతాంజన పత్రికఅంటే సరిపోయేదికాదా అని ఎద్దేవా చేసింది. ఇక కులాంగనలకు ఆహ్వానం అన్నమాటను పట్టుకొని పునర్వివాహితలకు ఆహ్వానం ఇవ్వలేదని విమర్శించారు కదా! శృతి స్మృతి పురాణేతిహాస నిదర్శనాలతోస్త్రీ పునర్వివాహం కులస్త్రీ ధర్మం కాదని వితంతుస్త్రీలకు బ్రహ్మచర్యమే ఉత్క్రుష్ట ధర్మమని సుదీర్ఘంగా చర్చించింది. సాంఘిక నిబంధనలకు లక్ష్మీ నరసమాంబ స్త్రీవిద్యా విషయ  సంస్కరణ అభిలాషి మాత్రమే కానీ పునర్వివాహ విషయంతో   ఆమెకు ఆమోదంలేదన్నది స్పష్టం. అయితే సాంఘిక నిబంధనలకు మీరి సంఘముకొరకు పాటుపడుటవలన ప్రయోజనంలేదని నమ్మినవారమగుటచే మేము కులాంగనలను మాత్రమే ఆహ్వానించాము కానీ పునర్వివాహితల పొడగిట్టక కాదు అని వివరణ కూడాఇచ్చింది. ఇదంతా చెప్పటం ఎందుకంటే ఆ నాటి సంఘసంస్కరణోద్యమం ఎన్ని పరిమితులమధ్య విస్తరించిందో తెలుసుకొనటానికి. లక్ష్మీ నరసమాంబ అభిప్రాయాలతో అందరికీ ఏకీ భావం ఉండనవసరం లేదు కానీ ఏ అభిప్రాయాలనైనా కలిగి ఉండటానికి, వాటికి సమాజంలో ప్రచారంచేయటానికి సంఘాలు పెట్టుకొని బయటకువచ్చే స్త్రీలు ఎలాంటి సవాళ్ళను ఎదుర్కో వలసి ఉంటుందో, తట్టుకొని నిలబడటానికి ఎంత తర్కబలం అవసరమో సూచించటానికి.  

            1911 ఏప్రిల్ లోకాకినాడలో సభలు జరిగిన తరువాత వార్షిక సభలు ఎక్కడెక్కడ జరిగాయో తెలియదు కానీ 1914 ఏప్రిల్ 11, 12   తేదీలలో విజయవాడలో జరిగిన అయిదవ ఆంధ్ర మహిళా సభల  పూర్తి సమాచారం లభిస్తున్నది. కానీ ఆ సభలలో పులగుర్త ప్రమేయం ఏమీ కనిపించదు. ఆ సభలో  బృందావనపుర స్త్రీ సమాజం కార్యదర్శి మోటుపల్లి రాజాబాయమ్మస్త్రీ యున్నతవిద్యఅన్న అంశం మీద చేసిన ప్రసంగంలో  స్త్రీల సాహిత్యకృషి గురించి చెబుతూ పులగుర్త లక్ష్మీ నరసమమాంబ సావిత్రి పత్రికాధిపురాలిగా, స్త్రీవిద్యాభివృద్ధికొరకు పట్టుదలతో పనిచేస్తున్న మహిళగా, మహిళా కళాబోధిని కావ్యకర్తగా ప్రశంశించబడింది. అంతే. 

పులగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ రచనలను పద్యకవిత్వం- పాటలు, కథారచనలు,నవలలువ్యాసాలు అని నాలుగు భాగాలుగా  వర్గీకరించి పరిశీలించవచ్చు. 

 

                                                2

పద్య కవిత్వం - పాటలు 

మహిళకళాబోధినితో ఆమె కవితావ్యాసంగం మొదలైంది. కథాప్రధానమైన కవిత్వంకన్నా నీతిప్రధానమైన ముక్తకాలే ఎక్కువ. వేరువేరు శీర్షికలతో వచ్చిన ఖండికలు. ప్రారంభ ఖండకావ్యం  నూరుపద్యాల మహిళాకళాబోధిని. . ఈ  పుస్తక సమీక్షకులు ఆమె కవిత్వం మృదువు, మధురం, సుబోధకం, నిర్దుష్టం అని చెప్పి నిదర్శనంగా  ఒక పద్యాన్ని ఉదహరించారు. 

 “పూనికతోడ నింట గల బోటులపైఁ బడద్రోయకుండ నా 

మేనును వంచి యెల్లరును మెచ్చుగతిన్ గృహకృత్యముల్తగన్  

బూని సుకీర్తి సౌఖ్యములఁ  బొందెద నంచుఁ దలంపనీని య 

జ్ఞాన దివాంధరాజమును జాటున నుంచెడి వెల్గు విద్యగా “   

1898 నాటి ఈ పద్యాన్ని ఆనాటి  సంస్కరణోద్యమ నేపధ్యం నుండి చూడాలి. సంస్కరణో ద్యమానికి కేంద్రం స్త్రీ. భావజాలపరమైన సంఘర్షణ అయినా, సామాజికమైన కొత్త నిర్మాణాల గురించిన ప్రయత్నాలైనా, ప్రభుత్వ పరమైన చట్టాల కోసం ప్రయత్నమైనా ప్రధానంగా   సతీ సహగమనం , బాల్యవివాహం, స్త్రీవిద్య, స్త్రీ పునర్విహం వంటి విషయాలను చుట్టుకొనే  సాగాయి. ఆంధ్రదేశంలో కందుకూరి వీరేశలింగం స్త్రీవిద్య, వితంతువివాహం అనే రెండు అంశాలలో ఈ సమాజాన్ని సంస్కరించి ఆధునికం చేయటానికి పూనిక వహించాడు. స్త్రీవిద్య కోసం   బాలికలకు పాఠశాలలు  ఏర్పాటుచేయటమే కాదు, స్త్రీవిద్యకు అనుకూలభావజాలాన్ని అభి వృద్ధి చే య టానికి పత్రికలు స్థాపించాడు. ఉపన్యాసాలు ఇచ్చాడు. వ్యాసాలు ప్రచురించాడు. 1885 నాటికి  ఆయన వ్రాసిన వ్యాసాలు స్త్రీవిద్య ప్రయోజనాలుగా మూడింటిని నిర్ధారిం చాయి. అవి 1. స్త్రీలు విద్యా వంతులైతే ఇంట్లో తోటి స్త్రీలతో కలహాలు పెట్టుకొనటం మానుతారు. 2. పతివ్రతల కథలు చదివి తాముకూడా అట్లా ఉండటానికి ప్రయత్నిస్తారు. 3.  ఇతర ప్రాంతాలలో ఉన్న భర్తలు వ్రాసే ఉత్తరాలు చదువుకోగలుగు తారు.  అందువల్ల ఇంటిగుట్టు కాపాడబడుతుంది. ఆ సంస్కరణో ద్యమాన్నీ , ఈ రకమైన వ్యాసాలను పరిశీలిస్తూ, చదువుతూ పెరిగింది పులుగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ. ఆ ప్రభావాల నుండి వచ్చింది ఈ పద్యం.  

వీరేశలింగం స్త్రీవిద్య ప్రయోజనాలుగా చెప్పినవాటిలో   మొదటిది స్త్రీలు ఇంట్లో తోటి స్త్రీలతో కలహాలు పెట్టుకొనటం మానేస్తారని. ఇంట్లో స్త్రీల మధ్య కలహాలు ఎలాఉంటాయి? అత్త, ఆడబడుచులు, తోడికోడళ్లు ఇదీ ఒక ఇంట్లో వుండే స్త్రీ సమూహం. వీళ్ళ మధ్యకలహాలు ఎందుకు వస్తాయి? వాళ్ళ సాధారణ ప్రపంచం ఇల్లు, ఇంటిపనులు. ఒకరు ఎక్కువ మరొకరు తక్కువ చేస్తున్న ప్పుడు కలిగే అసహనం తరచు వాళ్ళ మధ్య కలహాలకు కారణం అవుతుంది. స్త్రీవిద్య దానికి పరి ష్కారం చూపిస్తుంది అన్నది ఈ పద్యం సూచిస్తుంది.  కుటుంబంలో ఇతర  స్త్రీలమీదకు తోసెయ్య కుండా  ఒళ్ళువంచి అందరూ మెచ్చుకొనేట్లు ఇంటిపనులు చక్కబెట్టుకొనటం స్త్రీధర్మం అని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆ ధర్మమే స్త్రీలకు కీర్తిని, సౌఖ్యాన్ని ఇస్తుంది. అయితే స్త్రీలు వాటిని పొందకుండా అడ్డుపడే అజ్ఞానం ఒకటి ఉంది. అది సోమరితనం కావచ్చు, ఈర్ష్య అసూయలు కావచ్చు. ఆ అజ్ఞానం అనే చీకటిని అభావం చేసే వెలుగు విద్య అని ఈ పద్యం తాత్పర్యం.

గృహకృత్యనిర్వహణ  స్త్రీధర్మమని, అది   తప్పరాదని సంప్రదాయం  శాసించగా స్త్రీలు తరతరాలుగా దానిని అనుసరిస్తూనే ఉన్నారు. ఎవరో శాసించారని మనసులో ఇష్టం లేకున్నా, కష్టంగా ఉన్నాఇన్నాళ్లు  గృహ కృత్యములను చేసుకొంటూ పోయిన వాళ్ళు  ఇప్పుడు తమకు తామే గృహ కృత్యములకు నిబద్ధులయ్యే జ్ఞానం విద్య అనే వెలుగువల్ల లభిస్తుందని చెప్పినట్లయింది.  వ్యక్తులుగా  వాళ్లలో  ఉండాటానికి వీలున్న పని ఎగ్గొట్టటం అనే బలహీనత ను సంస్కరించు కొనటానికి  విద్య ఉపయోగ పడుతుందన్నమాట.  ఇది ఆనాటి సంస్కరణోద్యమ చైతన్యస్థాయిలో భాగమే. స్త్రీలు విద్యావంతులు కావాలనటం వరకు అది అభ్యుదయ ఉద్యమం. మళ్ళీ ఆ విద్య స్త్రీల సాంప్రదాయ పాత్రను వివేకవంతంగా పోషించ టానికే అని అందరూ నమ్మారు. నమ్మింది చెప్పారు. అది తెలుగునాట సంస్కరణోద్య మానికి వీరేశలింగం  పెట్టిన ఒరవడి. మహిళా కళాబోధిని కావ్యం లభించినట్లయితే ఆ విషయం  మీద మరింత స్పష్టమైన నిర్ధారణకు రాగలం. 

 హిందూసుందరి పత్రికలో లభించిన ఖండికలు అయిదు. మొదటిదిప్రార్ధనాపద్యాలు (1902, మే) ఇవి మూడు కంద పద్యాలు. హిందూ సుందరి పత్రికను  , స్థాపకులను  భగవంతుడు  దయాళువై కాపాడాలని ప్రార్ధించే పద్యాలూ ఇవి.అనయాంధ కూపపతమగు వనితా సంఘంబు బయటపడ నూతగనున్నదని ఈ పత్రికను అభివర్ణించింది. హిందూ సుందరి ఏడాది పసికూన అయిన సందర్భంలో (1903,ఏప్రిల్)శ్రీహిందూ సుందరీ జండిన మహోత్సవ సమయాశీర్వాదముఅనే శీర్షికతో వ్రాసిన నాలుగు సీసపద్యాలు, ఒక మత్తేభం, ఒక ఉత్సాహం తో కూడినగజసుమాలలో    భగవంతుడు పూర్ణకరుణతో దానిని కాపాడాలని ప్రార్ధనాయుత ఆకాంక్షను వ్యక్తం చేసింది.  పద్య రచనను ప్రోత్సహించటానికి సమస్యలు ఇయ్యటం, వాటిని ఉపయోగిస్తూ పద్యాలూ అల్లటం రెండూ ఆమెకు తెలుసు. 

ఈ సంచికలోనేస్త్రీవిద్యావిజయవార్త’ - A SUCCESS FULL NEWS OF FEMALE EDUCATION అనే ఆంగ్ల శీర్షికతో సహా  - అనే ఖండిక ప్రచురించబడింది.ఇందులో అయిదు పద్యాలు ఉన్నాయి. కాకినాడలో లోవర్ సెకండరీ గ్రేడ్ పరీక్షలో విజయంసాధించిన ఒక స్త్రీని ప్రశంశిస్తూ వ్రాసింది. ఆమె పెద్దిభట్ల వెంకటప్పయ్య కూతురు. పేరు వెంకట సుబ్బమాంబ.లోకోపకారకార్యాకర చణుడైన జనకుకీర్తిజ్యోతిచమురనంగ / గార్హస్త్య సౌఖ్య మార్గప్రదర్శక నిజపతి సదుద్యమ వృక్షఫలమనంగఆమె పరీక్షలో ఉత్తీర్ణురాలైందని    ’ అతివలు మందబుద్ధులను నందులకునిజదర్శనంబిడసరస్వతీదేవి ఆమెతో చెలిమి చేసిందని అంటుంది లక్ష్మీనరసమాంబ.  

            సతీ ప్రార్ధన ఆమె వ్రాసిన 20 పద్యాల  ఖండిక. (అక్టోబర్ 1902). ఆత్మశ్రయం. నేను అంటూ ఉత్తమపురుషలో ఒకస్త్రీ భగవంతుడిని ఉద్దేశించి చేసే ప్రార్ధన అంతా సతికి ఇహలోక దైవమైన భర్త చిరాయువు కలిగి నిరంతరం ఉన్నతిని పొందటమేఅతివకపారమై చెలగునైహిక సౌఖ్యసుధాబ్ధికనుక తనభర్తను అట్లా చేయమని కోరుకొనటమే. అయిదవతనం ఇమ్మని, భర్త ఏ పాపాలు చేసినా పోగొట్టమని, ఏ పాడుపనులు చేసినా, చేయుచున్నా, చేయనున్నా వాటినుండి  తొలగింపచేయమని, పరస్త్రీలు  సహోదరులనే భావం  అతని  మనసులో ఉండేట్లు కరుణించమని, ఎప్పుడూ సత్పథంలోనే ప్రయాణిస్తూ ఉండేట్లు, భగవద్భక్తి కలిగివుండేట్లు తన భర్తను దయచూడమని   ప్రార్ధించింది. అంతేకాదు, భగవద్భక్తి, పతిపాదసేవ తన బుద్ధిని వదలకుండా సతతం ఉండేట్లు చూడమని కూడా కోరింది. పరపురుషులు సహోదరులు, భర్త దైవం అనే భావాన్ని సదా తన అంతరంగంలో ఉండేట్లు చేయమని అడిగింది. పతిభక్తి, దైవభక్తి తనహృదయవీధులలో సదా సంచరించేట్లు చేయమని భగవంతుడిని ప్రార్ధించింది. సతి ప్రార్ధన భర్తకోసమైనా, తనకోసమైనా అంతిమమంగా భర్త ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యాలను,అభివృద్ధిని కోరుకొనేవే కావటం, స్త్రీలు  భర్త ఆధిక్యతను అంగీకరించి పాతివ్రత్య  నిబద్ధతను ప్రదర్శించేదే కావటం గమనించదగినది. ఇన్నాళ్లు మనుధర్మమో, మగప్రపంచమో స్త్రీ ఎలా వుండాలని నిర్దేశిస్తూ వచ్చిందో దానినే చదవటం, వ్రా యటం వచ్చిన స్త్రీలు తమ మాటగా, తమ ఆదర్శంగా  చేసుకొని చెప్పే విచిత్ర సందర్భం ఇది. 

            శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజ సభ్యురాలైన పోచిరాజు మహాలక్ష్మమ్మ భర్తకు రాజమండ్రిలో ఉద్యోగం వచ్చి కాకినాడ నుండి వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు జరిపిన వీడ్కోలు సమావేశంలో ఆమెతో స్నేహాన్ని గురించి లక్ష్మీనరసమాంబగజమాలఅనే శీర్షికతో ఎనిమిది సీస పద్యాలు వ్రాసింది.  “ అట్టిమైత్రికి నాటపట్టై సఖులను / బ్రాణములకన్న మిన్నగఁ  గాన నేర్చు / మనదు చెలి మహాలక్ష్మ్యాOబ మనలవిడిచి /యన్య పట్టణమునకేగ నయ్యె నయోయోఅన్నపాదాలు  చిన్నచిన్న మార్పులతో  నాలుగైదు పద్యాలలో ఆవృతమవుతాయి.అట్టిమైత్రికి ఆటపట్టైఅని ప్రారంభమయ్యే ఈ భాగానికి ముందున్న  సీసపద్య పాదాలలో ఆ మైత్రి ఎటువంటిదో వర్ణించటం ఉంది. మొదటి పద్యంలో అది    కనిపెంచిన తల్లిదండ్రులను, తోడబుట్టినవాళ్లను, చుట్టాలను, చివరికి కన్నపిల్లలను మరిపించగల మైత్రి. మరొక పద్యంలో శక్తినిమించిన ఘనకార్యాలు చేయటానికైనా, దుష్టజనుల అపవాదులను చీల్చి చెండాడగలగటమైనా, మనసు చెడుదారులకు మళ్లినప్పుడు చిటికలో తిప్పెయ్యటానికైనా, సత్కార్యాలు చేయటానికి భయపడే జబ్బుకు ఔషధ మైనా స్నేహాబలమే అని  నొక్కిచెప్పింది.

రెండవపద్యంలో కష్ట సాగరంలో ఉన్నప్పుడు ఆదుకొనే ఓడ, దిగులుమేఘాలు కమ్మినప్పుడు చెదరగొట్టే గాలి, పాపాలు బాధిస్తున్నప్పుడు సద్ధర్మ బోధ, పీడలనే చీకట్లు కమ్మినప్పుడు వెన్నెల ప్రసరించే చందమామ- అని ఆమె స్నేహాన్ని రూపకాలతో వర్ణించింది. మరొక పద్యంలో చిత్రవస్తువులు చూడాలన్న కుతూహలానికి సూర్యుడు, మనసులోని రహస్యాలను దాచుకొనగల రాతి పెట్టె, గ్రంథపఠన ఆనందం అనే పాలకు పంచదార, ఇష్టవిహారం వాళ్ళ కలిగే సంతోషం అనే బంగారానికి వాసన చెలిమి అని వర్ణించటంలోనూ రూపకాలతో చెప్పటమే కనబడుతుంది.

వర్ణనీయ వస్తుప్రాధాన్యతను స్థాపించటంలో వాటిని పోలిన ఉత్క్రుష్ట అంశాలను తక్కువ చేసి చెప్పటం మరొక పద్ధతి. స్నేహితుల మాటలు కలిగించే సుఖం చిలకపలుకులు ఇస్తాయా? స్నేహితులతో మాట్లాడటం కన్నా నాలుకకు అమృతం రుచిగా ఉంటుందా? స్నేహితు రాలిని చూసినప్పుడు కలిగే ఆనందం వెన్నెల కలిగిస్తుందా? స్నేహితురాలి స్పర్శ సుఖం మలయా నిలం ఇయ్యగలగదా? స్నేహితురాలి తలను వాసనచూడటంలో ఉన్న సుఖం పూలవాసన సమకూర్చ గలదా అన్న వరస ప్రశ్నలలో  కాదు అనే సమాధానం గర్భితమయ్యే వుంది. అంతే కాదు చెవి, నాలుక ,కళ్ళు,చర్మం, ముక్కు అన్న పంచేద్రియాల ప్రస్తావన ద్వారాసఖులు పంచేంద్రియా నంద జనకులుఅని స్థాపించింది కవయిత్రి. సంపదలు ఎన్నయినా పొందవచ్చుగానీసఖ్యంబు బడయుట చాలనరిదిఅని స్నేహం యొక్క ఔన్నత్యాన్ని వర్ణించిన ఈ పద్యాలలో  లక్ష్మీ నరసమాంబ భావుకశక్తి ని చూడవచ్చు. 

సావిత్రి పత్రిక ప్రారంభ సంచికలోనే (1904 జనవరి)  ‘దైవప్రార్ధనముఅనే శీర్షిక క్రింద మూడు పద్యాలు వ్రాసింది లక్ష్మీ నరసమాంబ. సావిత్రి పత్రికను ఈశుండు ప్రేమగా చూడాలని, సావిత్రి అనే తీగపై  కరుణాసుధారసం కురిపించాలనివిద్యాకల్పాభంబై ప్రకాశించేట్లు పెంచి పోషించాలని దైవాన్ని ప్రార్ధించడం ఇందులో విషయం. మొదటి పద్యం   సావిత్రీవృత్తము. రెండవది   జలధరమాలావృత్తం. మూడవది   విద్యున్మాలావృత్తం. ఇవి మార్గఛందస్సులో విశేష వృత్తాలు. ఛందస్సుపై ఆమె సాధించిన సాధికారతకు ఇవి గుర్తు. 

ఆ తరువాత ఉత్తమపద్ధతి, మాధ్యమపద్ధతి, అధమపద్ధతి అని మూడు శీర్షికలతో మూడు పద్యాలు  వ్రాసింది.అవి  మార్గ ఛందస్సులో ఉన్నాయి. పరనిందచేసేవారి మాటలు చెవిన పెట్టకుండా, ఆధైర్యానికి చోటీయక , సందేహాలకు తావియ్యక, ఆటంకాలకు జంకక కార్యఫలం పొందేవాళ్ళు ఉత్తములు అనిపెద్దకార్యాలు తలకెత్తుకొని కీర్తి వస్తే  పొంగిపోయి, జననింద కలిగితే జడిసిపోయి వెనుకంజ వేసేవాళ్ళు మార్గం తప్పి ఫలం పొందలేనివాళ్ళు మధ్యములుఅనిముందు ఉత్సాహపడి ఆ తరువాత అసలాపని గురించే పట్టించుకోనివాళ్ళు పైగా పనిలో ఉన్నవాళ్లను పక్కకు లాగేవాళ్ళు అధములు అని ఆ పద్యాలలో ఆమె ఉత్తమమధ్యమ అధమ మానవ స్వభావాలను నిర్వచించింది.    

సావిత్రి పత్రిక ప్రారంభ సంచికనుండేనీతి పదములు’, ‘సతీ ధర్మములుఅనే రెండు శీర్షికలకింద ద్విపద  కవిత్వం వ్రాసింది లక్ష్మీనరసమాంబ. రెండు పాదాల ముక్తకాలు ఇవి. ఏ ద్విపదకు ఆ ద్విపద అర్ధవంతంగా ఉంటుంది. తరువాతి ద్విపదతో దానికేమీ కథాసంబంధం, భావసంబంధం ఉండదు. 1904 జనవరి నుండి ఏప్రిల్ వరకు నాలుగు సంచికలలో ఇవి వరుసగా వచ్చాయి.మళ్ళీ సెప్టెంబర్ సంచికలో వచ్చాయి. నాలుగు సంచికలు కలిపినీతిపదములులో  55 ద్విపదలు, ‘సతీధర్మములులో 53 ద్విపదలు వున్నాయి.సూది లేకుండఁగ రాదుగా కుట్టు/ సాధనములు లేక  సాగునే పనులువంటి లౌకిక వివేక జ్ఞానం కలిగించే నీతి వాక్యాలు సరళ సుందరంగా నీతిపదములు ద్విపదలలో ఒదిగిపోయాయి.కత్తిఁ బోలే భువిని గలముఁ కాగితముఁ  / గుత్తుకల నొకప్డు కోయఁ  గాఁ జాలు” , “ఎవరి మాటయ వారి హృదయంబుఁ  జూపు / ధవళ ముకుర

నఁ  దగియుండు సుమ్మువంటి ద్విపదలు  నిశిత లోకాపరిశీలనా శక్తి నుండి  వికసించిన బుద్ధి చాతుర్యాన్ని సూచిస్తాయి.పాతివ్రత్యముఁ బూను నాతికెల్లప్పుడుఁ  / జేతిలోనె యభీష్ట సిద్ధులుండుఁ గఁ దవంటి స్త్రీధర్మ ప్రబోధ ద్విపదలు కూడా ఇందులో అక్కడక్కడా ఉన్నాయి. 

సతీధర్మములు శీర్షిక కింద ద్విపదలనుశ్రీమల్లొక జనక! నే / నేమంబునఁ జిత్తసీమ నిల్పుకొనిన నీ / క్షేమంకర పాదయుగళి /కై మ్రొక్కి కడంగు దానఁ  గార్యంబునకున్అనే ప్రార్ధనా పద్యంతో ప్రారంభించింది లక్ష్మీనరసమాంబ.  స్త్రీలు అనుసరించదగు ధర్మములను క్రోడీకరించిన  ద్విపదలివి.  స్త్రీ భర్తకు సగం శరీరం అన్నట్లుగా ఉండాలి, సేవలలో దాసిగా ఉండాలి, ఆలోచనలో మంత్రిలాగా ఉండాలి, పాతివ్రత్యంకన్నా సౌఖ్యమిచ్చే వ్రతం లేదు ఇలాంటి ధర్మాలు ప్రబోధించ బడ్డాయి. భర్త చేసిన నేరాలు కంటపడ్డా బయటపెట్టకపోవటం, భర్త మీద నేరాలు ఎవరుచెప్పినా వినకపోవడం, భర్తను ఇతరులు నిందిస్తుంటే అక్కడ నిలబడకపోవటం, భర్త తప్పుపడితే మారు మాటాడకపోవటం, కోపగించి దెప్పకపోవటం స్త్రీధర్మాలుగా చెప్పటం చూస్తే లక్ష్మీనరసమాంబ దృక్పథం మనుధర్మనీతి కన్నా భిన్నంకాదని అనిపిస్తుంది. భర్త ఇంటికివస్తున్నప్పుడు సంతోషం కనబరిచే ముఖంతో ఎదురువెళ్ళమని, రాగానే ఇరుగుపొరుగు వారి కయ్యాలను చెప్పవద్దని, చికాకులో ఉన్నప్పుడు సంసారపు బాధలు చెప్పవద్దని, భర్తచేప్పే పనులు ఆలస్యం లేకుండా చేయమని హితవు పలికిన తీరు స్త్రీ జీవితం భర్తకు ఎంతగా అంకితమై ఉండాలో నిర్దేశిస్తుంది. 

నగలకై  భర్తను వేధించటం నేరం. పతి అనాకారి అయినా మన్మథుడిగా భావించాలి. భర్త కోపాగ్నిని  మాటలనే అమృతంతో ఆర్పాలి. భర్తను వశం చేసుకొనటానికి మందులు పెట్టవద్దు. - స్త్రీ ప్రవర్తన మీద ఇలాంటి నిషేధాలు ఎన్నో ఈ ద్విపదలలో చెప్పబడ్డాయి. భర్త మరొకరిని ప్రేమించినా , తనను నిర్లక్ష్యం చేసినా, ఆగ్రహించి మాట్లాడకపోయినా, తిట్టినా, కొట్టినా, కష్టాలు పెట్టినాభార్యకు కోపం రాకూడదు. వినయంతో సేవలు చేయవలసినదే. సతుల చరిత్రలు స్మరించుకొంటూ కాలం గడపవలసినదే. ఇదీ  సతీధర్మం అని ఈ ద్విపదలలో నొక్కిచెప్పింది కవయిత్రి. 

లక్ష్మీ నరసమాంబ కు ఆంగ్లభాషాసాహిత్యజ్ఞానం కూడా ఉన్నది. ఆంగ్లంలో లాంగ్ ఫెలో అనే కవి వ్రాసిన సామ్ ఆఫ్ లైఫ్ అనే శీర్షికగల పద్యాలను అనుకరించి తెలుగులో మార్గఛందస్సులో పద్యాలు వ్రాయటమే అందుకు నిదర్శనం. ఇవి తొమ్మిది పద్యాలు. పద్యాలకు తాత్పర్యం కూడా ఇచ్చింది. ఆత్మకు నాశనంలేదని, జీవితమంటే సుఖదుఃఖాలను అనుభవించటం మాత్రమే కాదని, ఈశ్వర సాన్నిధ్యానికి చేరువచేయగల సన్మార్గంలో కష్టసుఖాలను లెక్కచేయకుండా పోవటమే అని, యుద్ధవీరులవలె కామక్రోధదశత్రువులను జయించాలని, సత్కార్య సాధనలో కాలం గడపాలని ఈ పద్యాలు స్థూలంగా ప్రబోధిస్తాయి. 

1904 మే  సంచికలోసరస్వతీపరిదేవనమఅనే శీర్షికతో తొమ్మిది పద్యాల ఖండిక ఒకటి రచయిత పేరు లేకుండా ప్రచురించబడింది. 1907 జులై సావిత్రి వెనుకపేజీలో సావిత్రి కార్య స్థానమున వెలకొరకు దొరుకు పుస్తకాల జాబితాలో సుజ్ఞాననవరత్నములు తోపాటు అమూల్యము ,మధుపద్వయము, సరస్వతీ పరిదేవనము కలిపి ఒక పుస్తకంగా లభిస్తున్న సమాచారం ఉంది. దానిని బట్టి ఈ సరస్వతీ పరిదేవనము లక్ష్మీనరసమాంబ రచనే అని నిర్ధారణ అవుతున్నది. 

పరిదేవనము అంటే దుఃఖంతోటి మాట. సరస్వతి దుఃఖంతో మాట్లాడే మాటలు ఈ పద్యాలన్న మాట. సరస్వతికి దుఃఖం ఎందుకు? సరస్వతి విద్యకు,జ్ఞానానికి అధిదేవత అంటారు. ఈ సమాజంలో విద్యావంతులు, జ్ఞాననవంతులు అందరూ పురుషులే. సరస్వతికి స్నేహితులు, సన్నిహితులు  అందరూ పురుషులలో స్త్రీలు లేరు. అదే ఆమె దుఃఖానికి కారణం.ఏ నిటులెంత కాలమని యీదఁ  గఁ జాలుదు నొడ్డు గానఁగా రాని సఖీ వియోగ జలరాశిఅన్నది ఆమె బాధ. బ్రహ్మ ముఖంలో నివాసమున్న సుఖం, వైభవం, కళా స్పదమైన పండితులసేవ అన్నీ ఉన్నా జీవితం అసలేమీ బాగాలేదంటుంది సరస్వతి.  “…. కళాయి లేని ముకురంబటు తోఁచెడు నా వయశ్యలౌ/ శృతివిదుషల్ సతీమహిమ శోభితలున్ నానుబాయనక్కటాఅని వాపోయింది. సఖీవియోగం అంటే కేవలం స్నేహితుల ఎడబాటు అన్న సాధారణార్ధం కాదిక్కడ. ఆ సఖులు  శృతి స్మృతి శాస్త్ర జ్ఞానులు.సతీ ధర్మం కలిగిన వాళ్ళు. రెండూ కలిసి గొప్ప సృజనకారులు. ఇదివరకు అలాంటి స్త్రీలతో తనకు సహవాసం ఉంది. ఇప్పుడు లేదు.  లేకపోవటంవలన ఆమెకు జీవితం కళాయి లేని అద్దంలాగ అర్ధరహితమై తోస్తున్నది.ఎన్నడు కూడి యాడితినో ఇష్టసఖీ నికరంబు తొడ’  అన్న పద్యంలో క్రీడాస్థలాలుగా పేర్కొన్న ఉన్నత శయ్యలు, అలంకారాలుగా పేర్కొన్న శ్రేష్టము, ఉచితమూ అయిన వృత్తులు, హారరీతులు, అలంకారాలు అన్నీ సాహిత్య శాస్త్ర సంబంధ పరికరాలే. స్త్రీలకు సహజ అలంకారాలుగా వాటిని చెప్పటం ద్వారా స్త్రీల సహజ సాహిత్య సృజన శక్తి ని అలవోకగా సూచించింది లక్ష్మీనర్సమ్మ. అయితే అలాంటి స్త్రీలు, వాళ్ళతో తన ఆటపాటలు ఎప్పుడు ఎక్కడ ఎలా మాయమయ్యారు? “ మూర్ఖజనైక వంచనన్ఇదంతా జరిగిందని సరస్వతి స్పష్టంగా చెప్పింది. ఆ వంచన స్వరూప స్వభావాలు అర్ధం చేసుకొంటూ కోల్పోయిన దానిని తిరిగి పొందటానికి స్త్రీలు ప్రయత్నపరులవుతున్న సందర్భం నుండి వచ్చిన కవిత ఖండిక ఇది. 

మధుపద్వయము 49 పద్యాల నీతికథ (సావిత్రి,1904,అక్టోబర్). మొదటి పద్యం ఇష్టదేవతాస్తుతి.గోగణంబులు గృహంబుల జేరువేళ కథ మొదలవుతుంది. శారద అనే అమ్మాయి కమలాంబ అనే తనస్నేహితురాలి దగ్గరకు వెళ్లి సూర్యాస్తమయ సౌందర్యం చూడటానికి తోటకు తీసుకొని వెళ్తుంది.వాళ్లిద్దరూ  “దివి( జంద్రుఁ డొకండె, భూమిపై గనఁగ సుధాకరద్వయము గన్ప డెనంచు భ్రమించునట్లుగన్ఉన్నారని వర్ణిస్తుంది లక్ష్మీనరసమాంబ. తోటంతా తిరుగుతూ తుమ్మెదలు చెలరేగి రొదపెడుతుండటం చూస్తారు. వాటిలో రెండు తుమ్మెదలు కేతకీ ప్రసవం మీద వాలి బయటకురాలేక అక్కడేఅటూఇటూ తిరుగుతూ బాధతో రొదపెట్టటం చూచి శారద వాటిస్థితికి కారణాన్ని ఊహించి చెప్పటం ఇందులో విషయం. మల్లియ మీద జీవించే తుమ్మెదలు కొన్ని మరొకచోటికి పోవటానికి బయలుదేరగా వాటిలో రెండుమిగిలిన తుమ్మెదలు అది పద్మం వాలే తేనె ఉన్న పువ్వు కాదని వారిస్తున్నా వినక  కేతకీ పుష్పం పై ఆకర్షణ తో వాలాయని, మొగిలిరేకల ముళ్ళకు చిక్కి బయటకురాలేకపోతున్నాయని ముందుగతి తెలుసుకోక గర్వించి చేసిన పనికి ఫలితం అలాగే ఉంటుందని ఆమె కథనం. 

ఇలబుధులెన్ను నీతి నిరసించుటయున్, దన దానిమేలుతాఁ  

దలఁచి గ్రహింపలేకెదుటి దానికై భ్రమఁ  బొందుచుంటయున్ 

గలిగి చరించువారలకుఁ  గాంచన కేతకిఁ  గాంచినట్టి య 

య్యళుల  యవస్థ చేకురు నటంచు నెఱింగి మెలంగఁ గావలెన్ --  ఇది ఫలితార్ధం అని లక్ష్మీ నరసమాంబ ఈ నీతికథను పూర్తి చేసింది. 1907 జులై సావిత్రి వెనుక పేజీలో పేర్కొనబడిన నరసమాంబ కవిత్వ సంకలనం లో ఈ మధుపద్వయం కూడా ఉంది.  

1905 నవంబర్ - డిసెంబర్ సంచికలో అమూల్యము అనే శీర్షికతో 279 పంక్తుల తేటగీతి మాలిక  ప్రచురించబడింది. తేటగీతులను దండవలె ఒకదాని సంబంధంలో మరొకటి కూర్చు కొంటూ పోవటం తేటగీతి మాలిక అనబడుతుంది. పద్యరచనలో లక్ష్మీనరసమాంబ సాధించిన పరిణితికి , ధారాళతకు ప్రతీక ఇది.  రచయిత పేరు లేని ఈ కావ్యఖండిక   సుజ్ఞాననవరత్నములు తో పాటు ప్రచురించబడిన  లక్ష్మీనరసమాంబ ఖండికల సంకలనంలో  పేర్కొనబడింది కనుక  దానిని బట్టి (1907,జులై, సావిత్రి)అమూల్యముఆమె రచనే అని నిర్ధారించవచ్చు. ఇది  కూడా నీతి కథే. 

ఒక సంధ్యాసమయంలో నది ఒడ్డున ఒక బిడ్డ ప్రశ్నకు తల్లి ఇచ్చిన సమాధానంగా సాగే కథనం ఇది. పక్షులు, పంటలు, పక్షులు, మృగాలు, కీటకాలు, కొండలుభూమి, అగ్ని, ఆకాశం, మైదానాలు, గాలి, నీరు మొదలైన అణువు నుండి బ్రహ్మానందం వరకు దైవ సృష్టిలోగల పదార్ధాలు అన్నీ ఒకటిని మించి ఒకటి ఎక్కువ ఉపయోగం వూన్నవిగా కనిపిస్తున్నాయి. వాటన్నిటిలో అమూల్యమైనది ఏదో తేల్చుకోలేకపోతున్నాను. తెలియచెప్పవా అని కూతురు అడిగితే తల్లికాలమునకంటెనుపయోగకరములేదు / కాలమె యమూల్య మన్నిఁ టి కంటే జగతిఅని నిర్ద్వంద్వంగా చెప్పింది. ఎన్నో  చేయటానికి, సంపాదించటానికి వీలయిన కాలం  ఎప్పుడూ వ్యర్థం చేయరానిదని, తిరిగిరాని కాలాన్ని సద్వినియోగం చేసు కొనటానికి  మనుషులు ఎప్పుడూ సంసిద్ధంగా ఉండాలని నిరూపించిన  కమల విమల అనే అక్కాచెల్లెళ్ల కథను ఉదాహరణగా చెప్పి అందువల్లజగతినమూల్యంబు-కాలమెసుమఅని నిర్ధారించి ఆతల్లి చెప్పటంతో ఈ ఖండిక ముగుస్తుంది. 

ఇవికాక బందరులోని  బృందావనపుర స్త్రీ సమాజము ఆరవ వార్షిక సభలకు హాజరైన సందర్భాన్ని పురస్కరించుకొని ఆశీర్వాదపద్యాలు (1911,జనవరి,ఫిబ్రవరి) విక్టోరియా రాణి మనుమడైన పంచమ జార్జిచక్రవర్తికి  ఢిల్లీ లో పట్టాభిషేకం జరిగిన సందర్భంగా ఢిల్లీ పట్టాభిషేక పద్యాలు (1911, అక్టోబర్,నవంబర్, డిసెంబర్) కూడా ఆమె వ్రాసింది. 

లక్ష్మీ నరసమాంబ చేసిన మరొక ప్రక్రియా ప్రయోగం పాట. పాట స్త్రీల విద్య. స్త్రీల సాంస్కృతిక భావజాలాన్ని తీర్చిదిద్దే నోములు,వ్రతాలకు అవి అనుబంధాలు. పూజ అంతా అయ్యాక భగవంతుడికి కర్పూర హారతి ఇచ్చేటప్పుడు , పేరంటాలలో స్త్రీలు మంగళహారతులు పాడుకొనటం సంప్రదాయంగా వస్తున్నది.స్త్రీలు  సంఘాలు పెట్టుకొని సమావేశాలు జరుపు కొం టున్న ఆ తొలిదశలో స్త్రీల సమావేశాలు శుక్రవారం నాడు ఏర్పాటు చేసుకొనటం, భక్తి గీతాలు, మంగళహారతులు పాడుకొనటం, పసుపు కుంకుమలు, పండూ తాంబూలం ఇచ్చుకొనటం జరిగేది అంటే ఇప్పుడు ఆశ్ఛర్యంగా ఉంటుంది కానీ అదొక సామాజిక వాస్తవం.  హిందూ సుందరి, సావిత్రి వంటి స్త్రీల పత్రికలు ప్రారంభమై  స్త్రీలు రచనలు చేయటం మొదలుపెట్టిన ఆ కాలంలో  స్త్రీలు చాలామంది  మంగళ హారతులు వ్రాయటం కూడా ఆ సంస్కృతిలో భాగమే. ఈ నేపథ్యంలో లక్ష్మీనరసమాంబ పాటలు వ్రాసింది. 

హిందూ సుందరిలో ప్రారంభమైన ఆమె పాటల రచన (1902,జూన్ & 1903, జులై) సావిత్రి పత్రికలో (1904, జనవరి  మంగళహారతుల శతక రచన సంకల్పంగా  మొదలై  రెండుమూడేళ్లపాటు పత్రికలో వరుసగా ప్రచురితమవుతూ వచ్చాయి.  పల్లవి చరణాలు -పాడుకోవలసిన బాణీ ఒకొకసారి రాగ తాళ సూచన ఇదీ పాత సరళి. ఒకపంక్తి తో , ఒకటిరెండు చరణాలతో ముగిసే చిన్న పాటల నుండి మూడునాలుగు పంక్తులతో కూడిన  అయిదారు చరణాలతో  ముగిసే పెద్దపాటలు కూడా ఉన్నాయి. చివరిచరణం  ‘నరసాంబనామ ముద్ర ఉంటుంది. పాటలు  చాలావరకు స్త్రీదేవతా సంబంధమైనవి. ఇవి ఆ తరువాతమంగళహారతులశతకముపుస్తకంగా కూడా వచ్చింది.పూజాతత్పరులగు సఖీమణుల విశేషోపయోగమునుద్దేశించి’  తాను ఆ శతకం వ్రాసానని, ఆమె చెప్పుకొన్నది (1910,జులై) ఆ  పాటలు అనేకమంది స్త్రీలు, బాలికలు ఆ పాటలను విరివిగా పాడుకొనటం, హార్మోనియం వాడుతూ పాడటం తనకు ఇచ్చిన  ప్రోత్సాహం తో  ఇతరసమయాలలో పాడుకొనటానికి అనువగు గీతాలు  వ్రాయాలన్న ఉత్సాహం కలిగి 1910 జులై లోస్త్రీ నీతి గీతములుఅనే శీర్షికతో పాటలు ప్రచురించింది.నీతివిషయములుగాని, భక్తివిషయములుగాని గీతములు మూలమున జనసామాన్యము యొక్క హృదయానికెక్కినట్లు మఱి యేయితర సాధనములచేతను సులభముగా నెక్కఁ జాలవు అనిఆమె అభిప్రాయం.  ఆత్మాభివృద్ధికరములైన భక్తి, శాంతం, భూతదయ, సత్యము, వినయము మొదలైన సుగుణాల గురించి మొదటి భాగంలో శరీర ఆరోగ్య గృహ విషయ సంబంధమైన అంశాలను రెండవభాగంలోనూ తెలిపానని ఆమె పేర్కొన్నది. ఇవి కూడా సావిత్రి పత్రికలో వరుసగా ప్రకటించబడ్డాయి. అన్నీ ప్రకటించబడ్డాయో లేదో తెలీదు. స్త్రీధర్మములు ఏవి ఇంతకు పూర్వం ఆమె ద్విపదల రూపంలో చెప్పిందో దాదాపు వాటినే  స్త్రీనీతిగీతాలలో కూడా చెప్పటం  గమనించవచ్చు. 

                                                3 

కథారచనలు 

            కథలు అనటానికి పూర్తిగా వీలులేదు కానీ  పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ కథ కలిగిన వచనరచనలు చేసింది.బదరీఫలత్రయమువాటిలో మొదటిది. 1902 డిసెంబర్ లో,1903 జనవరి  హిందూసుందరి సంచికలలో రెండుభాగాలుగా ఇది ప్రచురించబడింది.  ముక్కలుగా నరకబడిన స్త్రీ శవం గల పెట్టె నదిలో  దొరకటంహంతుకుడు ఎవడో  కనిపెట్టి శిక్షించాలని రాజు ఇచ్చిన ఆదేశాలతో మంత్రి ఆ  ప్రయత్నం చేస్తూనే  నేరస్థులను పట్టుకొని ప్రవేశపెట్టలేకపోతే ఆ శిక్ష ఎదో తానే పొందవలసి వస్తుందని  ఆందోళన పడటం, చివరకు తానే హంతకుడిని అని మృతురాలి భర్తవచ్చి ఆ కధంతా చెప్పటం, అనుకూలవతి అయిన భార్యను హత్యచేయటానికి అనుమానమే కారణమని తెలియటం, ఆ అనుమానాన్ని కలిగించిన దుండగీడు సంగతి తెలియటం , అందరికీ తగినరీతి శిక్షలు విధించబడటం ఇందులో కథ. ఈ కథ బాగ్దాద్ దేశంలో జరిగింది. శవం దొరికిన నది టైగ్రీసు. కనుక ఇది దేశీయ కథ కాదు.ఇస్లామిక్ నాగరికత, అరబిక్ సంస్కృతి మెడిటరేనియన్ ప్రాంతాల రాచరిక సంప్రదాయం - ఈ మూడింటి సమ్మేళనం నుండి మధ్యయుగాలలో సంకలనం చేయబడి, అరేబియన్ నైట్స్ కథలుగా ప్రసిద్ధికి ఎక్కిన కథల నుండి ఆమె దీనిని తెలుగుచేసి ఉంటుంది. ఇది ఆమె బహుదేశభాషల సాహిత్య అధ్యయన ఆసక్తులను పట్టిచ్చే మరొక నిదర్శనం. 

  బదరీఫలాలు అంటే రేగుపండ్లు. జబ్బుపడి కోలుకుంటున్న భార్య కోరిందని కాలం కాని కాలమైనా వెతికి వెతికి అపురూపంగా తెచ్చిపెట్టిన మూడు రేగుపండ్లలో ఒకదానిని తల్లికి తెలియకుండా తిందామని బయటకు తెచ్చిన కొడుకు దగ్గరనుండి లాక్కొని పరిగెత్తిపారిపోతున్న బానిసవాడు కల్పించి చెప్పిన ఒక కథ వల్ల భార్యను అనుమానించి హత్యచేయటం,అందుకు మూలకారకుడైన దొంగ ను గుర్తించటం   అనే ఘటనలతో సాగే ఈ జానపద కథలో కథ కన్నా ముఖ్యమైనది రచయిత్రి వర్తమాన సామాజిక దృష్టి. సంఘసంస్కరణ ఉద్యమ సందర్భంనుండి రచయితగా రెండు బాధ్యతలు తనకు ఉన్నాయని ఆమె నుకున్నది. అవి- ఒకటి ఉత్తమ స్త్రీ ధర్మాల ను నిర్వచించటం, వివరించటం. రెండు కుహనా సంస్కర్తలను, సంస్కరణలను విమర్శించటం. ఈ రెండింటి లో  మొదటిదాన్ని కథలో భాగంగా చేసింది. రాజుగారి ముందర భార్యను తానే చంపానని ఒప్పుకొంటూ అందుకు దారితీసిన పరిస్థితుల గురించి చెప్పేటప్పుడు అతను తనభార్య తనకు ఎంత ప్రియ మైనదో అందుకు తగిన అర్హతలు ఆమెలో ఎంతగా ఉన్నాయో వివరించిన తీరులో లక్ష్మీ నరసమాంబ   సద్గుణవతి అయిన భార్య వర్ణచిత్రం ప్రదర్శనకు పెట్టినట్లయింది. కథలో హతురాలైన ఆ భార్య బ్రతికిన రోజులలో ఇంటిని భూలోక స్వర్గం చేసింది. భర్త ఎంత స్వల్ప పదార్ధం తెచ్చినా నూరురెట్లు చేసి ఇంటిని నడిపింది. బంధువులకు మర్యాదలు చేసేది. పిల్లలను నీతిమార్గంలో పెంచేది. విద్యావినయాలను నేర్పేది. భర్త  వచ్చేసరికి ఇంటిని శుభ్రం చేసి, పిల్లలను అలంకరించి, తాను అలంకరించుకొని అతనికి కన్నుల పండుగ చేసేది. హృదయాహ్లాదకరమైన మాటలు చెప్పేది. సంసార దుఃఖాలు, ఇరుగుపొరుగువాళ్ళతో తగాదాలు, పిల్లల అల్లరి ఏవీ అతని వరకూ రానిచ్చేదికాదు. అవీఇవీ కావాలని అడిగేది కాదు. భర్త తప్పులు ఏమైనా ఉంటే బుజ్జగించి చెప్పేదికానీ స్నేహితులకు తనమీద నేరాలు చెప్పేది కాదు. ఎప్పుడూ భర్థక్షేమం కోరే దేవుడిని ప్రార్ధించేది. ఉద్యోగ భారం తప్ప అతనికి మరొక బాధ్యత లేకుండా సంసారమంతా తానే చక్క బెట్టేది.సతీధర్మములు అనే శీర్షికతో   ఆ తరువాత లక్ష్మీనరసమాంబ వ్రాసిన ద్విపదలలో కూర్చబడిన ధర్మములు ఇవే కావటం గమనించవచ్చు. 

ఇన్ని గుణాలు కలిగిన భార్యను రేగుపండు తీసుకొని పరిగెడుతున్నదొంగ తన ప్రేయసి భర్త తెచ్చి పెట్టిన మూడింటిలో ఒకటి తనకు ఇచ్చిందని చెప్తే నమ్మి వెంటనే కోపం ఆడుకోలేక చంపి వేసాడు ఆ భర్త. కొడుకు చెప్తే కానీ అతనికి అసలు విష్యం అర్ధం కాలేదు. అప్పుడు దుఃఖిస్తూ తప్పు ఒప్పుకొని శిక్షకు సిద్ధపడ్డాడు. ఎన్ని సుగుణాలు ఉన్నా, భర్తకు ఎంత సేవ చేసినా స్త్రీ జీవితం ఎప్పుడూ ఒక ప్రమాదం అంచున ఉండటం ఇక్కడ చూస్తాం. అయితే లక్ష్మీనరసమాంబ రచయితగా స్త్రీ ధర్మాల ప్రచారానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చిందే కానీలైంగికతవిషయం లో ఎప్పుడూ అనుమానితురాలిగా అవమానించబడే ఆమె దుఃస్థితి గురించి, ఏ నేరమూ లేకుండా శిక్షకు గురయ్యే ప్రమాదం గురించి ప్రశ్నించలేక లేకపోయింది. అది ఆ కాలానికి ఉన్న పరిమితి. 

ఇక కుహనా సంస్కర్తలపై విమర్శకు ఏ పాత్రనూ ఆశ్రయించకుండా ఆమే ప్రత్యక్షంగా దిగటం చూడవచ్చు. భార్యను చంపిన పురుషుడు తనకథను చెప్పి ముగించగానే వింటున్న రాజుఏదో యోచించు చుండెనుఅని కథనాన్ని అక్కడ ఆపి చదువరులగు సఖీమణులను సంబోధిస్తూ  రేగుపండు తన ప్రేయసి ఇచ్చిందని కల్పించి చెప్పిన బానిసవాడు ఎటువంటి వాడో మీకేమైనా తెలుస్తున్నదా అని ఒక ప్రశ్న వేసి నాకు తోచిన సంగతి ఒకటి చెప్తా వినండి అంటూ పేరుకు స్త్రీ విద్యాభిమానులై వూరూరాతిరిగి స్త్రీవిద్యాది  మహత్కార్యాలలో తమకు ప్రీతీ ఉన్నట్లు తేనెల మాటలతో ఉపన్యాసాలు ఇస్తూ ఆచరణలో దానిని ఎంతమాత్రమూ సహించని  ‘రిఫార్మర్లు’  గుర్తుకు వస్తున్నారని చెప్పింది. వాళ్ళు బయట ఉపన్యాసాలు ఇస్తారేకానీ ఇళ్ళదగ్గర భార్యలను, చెల్లెళ్లను, కూతుళ్లను  ఎంతమాత్రం చదువుకోనియ్యారని, వాళ్ళు నోరుతెరిచి అడిగినా చిన్నపత్రిక తెప్పించిపెట్టరని పేర్కొన్నది.   వీళ్లది సద్విషయ వేషము కనుక మానుష హత్యలు జరగటంలేదు, అంతే కానీ స్త్రీమొహమైనా తెలియకుండానే ప్రేయసి అని కల్పించి చెప్పిన వాచలుడి కన్నా వీళ్లేంతమాత్రమూ తక్కువ కాదంటుంది లక్ష్మీనరసమాంబ. ఇది ఒక  విప్లవకరమైన అభివ్యక్తే. ఇది ఆ నాటికి సాహసమే. గిరీశం వంటి కుహనా సంస్కర్తల బండారాన్ని గురజాడ ఇంకా పూర్తిగా  బయటపెట్టక ముందే, ‘సంస్కర్త హృదయం’ (గురజాడ) కథ ఇంకా రాక ముందే లక్ష్మీనరసమాంబ కుహనా సంస్కర్తలను గుర్తించి తన అభిప్రాయాన్ని ఇలా నమోదుచేయాటం చాలా ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. 

లక్ష్మీనరసమాంబ వ్రాసిన మరొక కథ వంటి రచనవజ్రపేటిక’ (సావిత్రి, 1904, సెప్టెంబర్).ఇది యొక మంచి నీతి కథ. చదివినకొలదిని చదువబుద్దిపుట్టించెడి చిన్నిచిన్ని కల్పనలతో మనోరంజకంగా వున్నది అని (1905 డిసెంబర్ సావిత్రి) కొనుక్కునే వాళ్ళ కోసం పరిచయం చేయబడిన పుస్తకం ఇది. ఇది తల్లీ కూతుళ్ళ సంభాషణగా సాగుతుంది. తల్లి కూతురికి వజ్రపేటిక గురించి చెప్పటం ఇందులో వస్తువు. వజ్రపేటిక అంటే వజ్రాలతో చేయబడిన పెట్టె, నగలు దాచుకొనటానికి ఉపయోగించే పెట్టె కాదని ఆమె కూతురికి చెబుతుంది. అది ప్రతివాళ్ళకు ఒక్కొకటి ఉంటుందని, ఆ పెట్టె తెరవటానికి మూడు తాళాలు ఉంటాయని ఆ తాళాలు సరిగా ఉపయోగించక పోతే వజ్రాలపెట్టెకు విలువే ఉండదని ఆ తల్లి చెప్తుంది. కూతురి  సందేహాలు, తల్లి వివరణలతో సాగిన ఆ కథ చివరిలో  హృదయమే వజ్రాలపెట్టే అని, హృదయంలోని సంగతులు ఏవి ఎప్పుడు బయటపెట్టాలో , ఏవి ఎలా దాచుకోవాలో తెలియటమే వివేకం అని, తాళాలు ఏవంటే ఒకటి ఇది అవసరమా కాదా అన్నది ఒక తాళం అని, ఇదినిజమేనా కాదా అన్నది రెండవ తాళం అని, దేనివలన ఎవరికైనా కష్టములు రావు కదా అన్నది మూడవ తాళమని వాటిని జాగ్రత్తగా వాడుతూ హృదయంలో విషయాలను బయటపెట్టాలని తెలియచెప్పింది. అలా చేయలేనివాళ్ళు తాళాలు సరిగా ఉపయోగించలేక వ్యర్ధంచేసుకొన్నవాళ్ళు ఇబ్బందులపాలవుతారని ఆ తల్లి కూతురికి హితోపదేశం చేసింది. పనిలో పనిగా  నగలమీద మోజు మంచిదికాదనిఆడవాళ్లు నగలే అలంకారం అనుకొనటం  తప్పని ఆరోగ్య వినయవివేకాలను మించిన  అలంకారాలు మరేవీ ఉండబోవని కూడా ఆ తల్లి కూతురికి గుర్తుచేసింది.  పిల్లలకు నీతివిద్యాబోధలు గరిపి సానబెట్టటం  తల్లుల కర్తవ్యంగా భావించి, దానిని  స్త్రీధర్మంగా చెప్తూ  వచ్చిన లక్ష్మీనరసమాంబ అందుకు నిదర్శనంగా వ్రాసిన సంభషణాత్మక కథ ఇది. ఈ కథ చివరలో ప్రవేశించే మరొక పాత్ర లక్ష్మీదేవమ్మ తల్లి శారదకు స్నేహితురాలు. ఆమెను చూడగానే ఆహ్వానిస్తూ శారద అన్న మాటలు  గుండు అచ్చమాంబ ప్రణీతమైన రాణీ చరిత్రము మిగుల రమణీయముగా ఉన్నదని, ఆ నూతన గ్రంధరాజమును   తెప్పించి , లక్ష్మీదేవమ్మతో కలిసి చదువుకొనటానికి ఉత్సాహ పడుతున్నదని తెలియచేస్తాయి. సమకాలపు రచయిత్రి రచనను గౌరవంగా ప్రస్తావించటం, స్త్రీలు సాహిత్య ఆసక్తులను  అభివృద్ధి పరచుకొంటూ , సమిష్టి గా సాహిత్య పఠనానికి  తయారవుతున్న దృశ్యాన్ని చూపించటం - ఇవి లక్ష్మీనరసమాంబ సంస్కారానికి, సంస్కరణాభిలాషకు చక్కటి నిదర్శనాలు.  

లోకబాంధవి మరొక కథ (సావిత్రి 1904,నవంబర్ &డిసెంబర్) విద్యావతి, సుగుణవతి, స్త్రీధర్మములు తెలిసిన మంచి గృహిణి అయినా స్త్రీ అందరి మన్ననలు పొంది లోకబాంధవి గా పేరు తెచ్చుకొంటుందని, అట్లా పేరుతెచ్చుకొనే స్త్రీలపట్ల ఈర్ష్యపడటం, వాళ్ళను అవమానపరిచే పథకాలు రచించి వాళ్ళ పేరును చెడగొట్టాలనుకొనటం  స్త్రీలకు మేలుచేయదని, సద్గుణములు, స్త్రీధర్మములు ఆచరించటం మాత్రమే ఎవరినయినా లోకబాంధవులుగా మన్ననకు పాత్రమయ్యేట్లు చేస్తుందని చెప్పటం ఈ కథ ఉద్దేశం. ఇంటికోడలైన లలిత పట్ల  ఆడబడచు అయిన శ్యామలలో  ఈ విధమైన స్పర్థను కలిగించి నౌకరు పాత్ర నెపంగా అది బయటపడేట్లు చేసి నడిపిన ఈ కథలో లలిత సహనం, శాంతం, తొణకని నిండుకుండ వ్యక్తిత్వం మహిళలకు ఆదర్శంగా సూచించబడ్డాయి. ఈ రచన కూడా పుస్తకరూపంలో వచ్చింది. (1905)

పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ కళావతీ అనే మరొక వచన రచన చేసింది. ఇది ఒక జానపద పౌరాణిక గాధ. పూర్వం ఎప్పుడో కాశీని పాలించిన రాజు కూతురు కళావతి జీవితం కథా వస్తువు దుర్వాసుడు వంటి పౌరాణిక పాత్రలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. ఈ వచనకథలో మధ్యమధ్య సంభాషణలు పద్యాలలో జరగటం ఒక విచిత్రం పద్యనాటకాలవలె పద్య వచనకథలన్నమాట ఇటువంటివి. భార్యభర్తల సంబంధ వైశిష్ఠ్యం చెబుతూ కథను ప్రారంభించిన  రచయిత్రి ప్రారంభంలోపతి చెడ్డవాడైతే మంచి మార్గానికి తిప్పుకొంటూ, తప్పులకు పాలపడితే ప్రసన్నభావం వదలక ఎప్పటివలెనే గౌరవించటం ,పరపురుషులను సహోదరులవలె భావించటం, పతిపట్ల ప్రేమతో అతనికి అనుకూలవతిగా ఉండటంసతీధర్మంగా చెప్పింది. అక్కడితో ఆగకసతియెడలగూడ సర్వవిధములనట్లే ప్రవర్తింప వలయుట పతికిని ధర్మము’  అని చెప్పటం విశేషం. మీదుమిక్కిలి విద్యాస్వీకారంలో, లోకజ్ఞాన సంపాదనలో స్త్రీలకంటే పురుషులు అగ్ర స్థానం లో ఉండవచ్చుగానీ, నీతినియమాలు పాలించటం లో మాత్రం మొదటినుండి వారికంటే స్త్రీలే సమర్థులుగా ఉన్నారని నిర్ధారించి చెప్పింది. దీనిని నిరూపించటానికే కళావతి కథ వ్రాసింది. స్త్రీవిద్య ప్రాధాన్యతను నొక్కిచెప్పటం, విద్యావతి, సతీధర్మములు ఎరిగిన స్త్రీ భర్తలోని లోపాలను తన విశేష శక్తి చేత సవరించి అతనిజీవితాన్ని, తనజీవితాన్ని కూడా కృతార్ధం చేసుకొనటం ఇందులో చిత్రించబడింది. 

క్షణకాల దివ్యచింతనఅనే కథ ఒకటి 1910 అక్టోబర్, నవంబర్ సంచికలలో ప్రచురించబడింది. కోపం ఎంతదుర్గుణమో, దానిని  వదిలించుకొనటానికి స్త్రీలు నిరంతరం  చేయాలో ప్రబోధించే కథ ఇది. శారదాంబ  తన  తోడి కోడలు కమలాంబకు కోపాన్ని జయించటానికి బోధించిన సూత్రం ఒక క్షణకాలం ఆగి దేవుడి గురించి ఆలోచించమని. అప్పుడు కోపంవల్ల వచ్చే దుష్పరిణామాలను నివారించవచ్చని  ఒక అంతర్నాటకంతో నిరూపించిందిక్షణకాల దివ్య చింతన’ . నిజానికి పత్రికలో ఈ కథ కు రచయిత పేరు  ప్రచురించ బడలేదు. బొడ్డపాటి కుటుంబరాయ శర్మ యోగేశ్వరి నవల గురించి  సందర్భంలో పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ గురించి ఇచ్చిన వివరాలను బట్టి అది ఆమె రచన అని తెలుస్తున్నది. సావిత్రి పత్రికలో ఇట్లా రచయితల పేర్లు లేని రచనలు ఎన్నో ఉన్నాయి. వాటిలో ఎన్ని పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ రచనలో మరి.  ఆధారాలు లేనంతవరకు ఏమీ చెప్పలేం. 

 

4

నవలలు 

            పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ నవలలు కూడావ్రాసింది. అయితే అవి ప్రధానంగా అనువాదాలు లేదా అనుకరణలు. పిఠాపురం రాణిగారికి వంగ భాష నేర్పటానికి వచ్చిన సుహాస అనే పండితురాలిదగ్గర ఆమె వంగభాషను నేర్చుకొన్నదని తెలుస్తున్నది. ఆమె వ్యాసాలలో వంగభాషారచయితల ప్రస్తావన, రచనల ప్రస్తావన ఎక్కువగా ఉండటానికి ఈ విధంగా  వంగ భాషా సాహిత్యాల అధ్యయనానికి కలిసివచ్చిన అవకాశమే కారణం అయివుంటుంది. ఆ క్రమంలోనే ఆమె వంగభాషనుండి నవలలను అనువదించింది. అవి 1. సుభద్ర 2. యోగేశ్వరి 3. అన్నపూర్ణ 1932 నాటి నవలలు ఇవి. అమరవిజయము కూడా ఆమె వ్రాసినదే కానీ అది ఆమె పేరుతో ప్రచురించబడలేదని తెలుస్తున్నది. అయితే ఈ నవలలేవీ  ఇప్పుడు లభించటంలేదు. 

 ‘యోగేశ్వరి’   బంకించంద్రుని నవల.అన్నపూర్ణ’  దామోదర ముఖ్యోపాధ్యాయుడి రచన.  దీని రచయిత. యోగేశ్వరిలో స్త్రీ భర్తను అన్వేషించటం వస్తువు కాగా అన్నపూర్ణలో స్త్రీ అర్ధాంగి అయి భర్తను సేవించటం విషయం. అందువల్లనే  యోగేశ్వరికి అనుబంధం వంటి నవల అయింది అన్నపూర్ణ. స్త్రీ ధర్మం ఈ రెండిటికి మధ్య వారధి.  స్త్రీలు యోగశాస్త్రజ్ఞాన సంపన్నులైతే శక్తి మంతులు అవుతారని, పతిభక్తికి అవి మరింత బలం చేకూరుస్తాయని యోగేశ్వరి నవల ఇతివృత్త నిర్వహణలో సూచించింది. స్త్రీ ప్రధాన ధర్మం భర్తృసేవ అని అటు యోగేశ్వరి నవల, ఇటు అన్న పూర్ణ నవల నిరూపిస్తాయి. అనువాదనవలాసాహిత్యంలో పురుషులలో ఆనాడు వెంకట పార్వతీశ్వర కవులు ప్రసిద్ధులు. మహిళలలో ఆ ప్రసిద్ధి పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబకు ఉందని చెప్తారు. ( బొడ్డపాటి కుటుంబరాయశర్మ, ఆంధ్రనవలా పరిణామము, 1971,పు,136,396) 

అంతేకాదు, ఈ సందర్భంలో కుటుంబరాయ శర్మ పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ గురించి కొన్ని ఆసక్తికరమైన విషయాలను చెప్పాడు. ఆ యన చెప్పినదాని ప్రకారం ఆమె కాశీభట్ట బ్రహ్మయ్యశాస్త్రి శిష్యురాలు కాదు. కాకినాడ నివాసం ఒక్కటే వాళ్ళిద్దరికీ సామాన్యాంశం. కందుకూరి వీరేశలింగం సంస్కరణలకు మాత్రం ఆమె ప్రతిద్వంద్వి అన్నది వాస్తవం. అది ఎంతదూరం పోయిందంటే సావిత్రి పత్రిక సంస్కరణ భావాలకు అడ్డుతగులుతున్నందువలన దానిని నిలవరించటానికి వీరేశలింగం స్వయంగా రంగంలోకి దిగవలసి వచ్చింది. పిఠాపురం రాజా కూడా ఈ విషయంలో లేఖలు వ్రాయటం వల్లనే సావిత్రి పత్రికను కొంతకాలం నిలిపివేయవలసి వచ్చింది. ( పైదే, పు, 196) 

                                               

                                                5

 

వ్యాసాలు 

కవిత్వం తరువాత పులగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ ఎక్కువగా వ్రాసినవి వ్యాసాలు. ఇవి  ప్రధానంగా ఉపన్యాసాలు. నిజానికి  అప్పటికి వ్యాసం అనే ప్రక్రియ పూర్తి  రూపాన్ని తీసుకోలేదు. పత్రికలలో ప్రచురించబడుతున్న వీరేశలింగం పంతులు వంటివారి ఉపన్యాసాలే  వ్యాసం తొలి రూపాలు. పులుగుర్త వ్యాసాలు కూడా ఆ కోవలోవే. స్త్రీవిద్య, స్త్రీ స-మాజాల అవసరాన్ని గుర్తించి   సంస్కరణలను ఆశిస్తూ చేసిన ఉపన్యాసాలు కొన్ని అయి--------తే స్త్రీపునర్వివాహం వంటి సంస్కరణలను వ్యతిరేకిస్తూ చేసిన ఉపన్యాసాలు మరికొన్ని. విషయ ప్రతిపాదన, తర్కంతో కూడిన వివరణ, ప్రతివాది వేయగల ప్రశ్నలను తానే వేసుకొని సమాధానాలు చెప్తూ సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించటం ఆమె ఉపన్యాసపద్ధతి.  ప్రాచీనసాహిత్యం నుండి  పాత్రలను  ప్రస్తావిస్తూ ,పద్యాలనూ ఉదహరిస్తూ సాగేవి ఆ ఉపన్యాసాలు. బహువిషయ జ్ఞానం, ఇంగ్లిష్ భాషా  సాహిత్యపరిజ్ఞానం  ఆమె ఉపన్యాసాల బలం. అయినప్పటికీ తనకు కడుపులో చాలా ఊహలు ఉన్నా బాలత్వం వల్ల  మాటలు రావటంలేదని, బాగా అర్ధమయ్యేట్లు చెప్పలేకపోయానని,చెప్పినదే మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పానని ఇలా తనకు ఉపన్యాసం ఇయ్యటం సరిగా రాదని చెప్పటం (సావిత్రి,జులై, 1904) ఒదిగిఉండటం, వినయం స్త్రీలకు  సహజధర్మంగా ఉండాలి అనుకొనే సంప్రదాయదృష్టి  వ్యక్తీకరణే కావాలి. ఆ నాటి స్త్రీలందరి ఉపన్యాసాలు ఇదే ధోరణిలో నడిచేవి అనటానికి ఎన్నో ఉదహారణలు కనిపిస్తాయి. ఏమైనా ఉపన్యాసం , వ్యాసం ఏదైనా ఆలోచనకు, మేధకు సంబంధించిన ప్రక్రియలు. కవిత్వం లోలాగా, కథలలోగా దానిలో తనను తాను మరుగుపరుచుకొనటం సాధ్యం కాదు. ఖచ్చితమైన అభిప్రాయాలు, నిర్దిష్ట దృక్పథం, వాటిని ప్రకటించటం పట్ల నిర్భయత్వం వెరసి వ్యక్తిత్వానికి వ్యాసాలు నిలువుటద్దాలు. 

 లక్ష్మీనరసమాంబ  వ్యాసాలు ప్రాధమికంగా ఆమె భిన్న సందర్భాలలో స్త్రీల సమావేశా లలో చేసిన ప్రసంగ పాఠాలు. ఆమె తొలి ప్రసంగం భండారు  అచ్చమాంబ కాకినాడకు వచ్చినప్పటిది.  ఆమె రాకను పురస్కరించుకొని కొంతమంది  స్త్రీలను  సమావేశపరిచి శ్రీ విద్యార్దినీ సమాజం ఏర్పరచిన సందర్భంలోనిది. (హిందూ సుందరి, మార్చ్ 1903) స్త్రీలందరూ సమావేశం కావటాన్నిసఖీ సందర్శనోత్సవంగా సంభావించి చేసిన ఆ ఉపన్యాసంలో ఆమె స్త్రీలలోని సహజ శక్తులను గ్రహించలేక చేతులారా వాళ్ళను అజ్ఞానపు ముద్దలుగా చేసిన  పురుషులే వాళ్లను  మందబుద్ధులు, అజ్ఞానులు, వివేకహీనులు, సహజభీరువులు,దుష్టవర్తనలు అంటూ ప్రపంచంలోని నీచతను అంతా స్త్రీలపై ఆపాదించి చెప్తున్నారని దాని నుండి బయటపడటానికి సరస్వతీ మూర్తి అయిన అచ్చమాంబ ను ఆదర్శంగా చేసుకొని స్త్రీలు విద్యావంతులు కావాలని సంఘాలు పెట్టుకోవాలని సూచించింది. అచ్చమాంబ బహుభాషా జ్ఞానం, అబలా సచ్చరిత్ర రత్నమాల పుస్తక ప్రత్యేకత ఈ వ్యాసంలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. భండారు  అచ్చమాంబ అంటే ఆమెకు గల ఆరాధనా భావం ఇందులో వ్యక్తమవుతుంది. 

భండారు అచ్చమాంబ గురించిన సమగ్ర సమాచారంతో ఆ తరువాత రెండేళ్లకే ఆమె మరొక వ్యాసం వ్రాసింది (సావిత్రి, మార్చ్- ఏప్రిల్1905) 1874 లో పుట్టింది మొదలు ఆమె జీవితంలోని అనేకఘట్టాలను, ఆమె విద్యావివాహ విషయాలను, వ్యక్తిత్వాన్ని, రచనా వైవిధ్యాన్ని, దృక్పథాన్ని, దాతృత్వాన్నిప్రస్తావిస్తూ అచ్చమాంబ మరణాంతరం నివాళిగా వ్రాసిన ఈ వ్యాసం చాలావిలువైనది. అచ్చమాంబను దగ్గరగా చూసి, ఆమె రచనలతో,, ఆదర్శాలతో  ప్రభావితురాలైన ఒక సమకాలికురాలి రచనగా అచ్చమాంబ సాహిత్యజీవిత చరిత్ర నిర్మాణంలో ఈ వ్యాసానికి అనన్య చారిత్రక  ప్రాధాన్యత వుంది. ఈ వ్యాసం చివరలో అచ్చమాంబ వియోగానికి పరితపిస్తూసతీలోక నాయిక రత్నంబుగా ప్రశంసిస్తూ   లక్ష్మీనరసమాంబ వ్రాసిన అయిదు పద్యాలు కూడా ఉన్నాయి. పద్యంతో  ప్రారంభించటమో ,ముగించటమో ఆమె వ్యాసాలలో కనబడే మరొక లక్షణం. 

సోదరీమణుల విద్యాలాభం లక్ష్మీ నరసమాంబ జీవితాశయాలలో ఒకటి. శ్రీవిద్యార్ధినీ సమాజం పెట్టినా, ఆంధ్రమహిళాసభ కార్యభారం భుజాలకు ఎత్తుకున్నా అందుకే. అటువంటప్పుడు స్త్రీవిద్య గురించి ఆమె అభిప్రాయాలు  తెలుసుకొనటానికి వ్యాసాలు మంచి మూలవనరు.   విద్య గురించి ఆమె ఉపన్యాసాలు రెండు ఉన్నాయి. ఒకటి స్త్రీల ఉన్నతవిద్య గురించి (హిందూ  సుందరి మే, 1903).  రెండవది ఆధ్యాత్మవిద్య గురించి (సావిత్రి, మే 1911). ప్రత్యక్షంగా విద్య గురించే వ్రాసినవి కాకపోయినా ప్రధానంగా విద్య గురించిన  ఆమె అభిప్రాయాలను ప్రతిఫలించిన మరొక ఆరు  వ్యాసాలను కూడా వీటితో కలిపి చూడటం ప్రయోజనకరం.   సామాన్య విద్యనే ఎరుగని స్త్రీలకు ఏదో ఇంత చదవటం వ్రాయటం వస్తే సరిపోతుంది అన్న సంస్కరణ ధోరణిని దాటి స్త్రీలకు ఉన్నతవిద్య కావాలంటుంది లక్ష్మీనరసమాంబ స్త్రీల యున్నతవిద్య అన్న  వ్యాసంలో. ఆమె చెప్పే ఉన్నత విద్య ఇంగ్లిష్ బడులకు పోయి చదువుకునేది కాదు. కావ్యాలు, లక్షణశాస్త్రాలు చదవటానికి సంబం ధించింది. ఇది పురుషవిద్యగా అప్పటికి వాడుకలో ఉన్నదే. సంస్కృత కావ్యాలను, ఛందోఅలంకార శాస్త్రాలనుతెలుగు కావ్యాలను పండితులు, నిష్ణాతులు అయిన గురువుల ముఖంగా నేర్చుకొనే పద్ధతి అది. లక్ష్మీనరసమాంబకు ఎలా లభించిందో కానీ  కాశీభట్ట బ్రహ్మయ్య శాస్త్రి దగ్గర అలా కావ్యశాస్త్రాలు చదువుకొనే అవకాశం లభించింది. అటువంటి ఉన్నతవిద్య స్త్రీలకు ఎందుకు అవసరమో ఈ వ్యాసంలో ఆమె తర్కబద్ధంగా వివరించింది.  కావ్యపఠనవిద్య కఠిన విద్య, స్త్రీలకు  సులభ శైలిలో గల చిన్నచిన్నపుస్తకాలు సరిపోతాయి అనే వాదనను సమర్ధవంతంగా తిప్పికొట్టింది. 

తెలిసినవన్నీ సులభములు, తెలియనివన్నీ కఠినములు అనుకొనటం తప్పు అంటుంది. సులభము, కఠినము అన్నవి సాపేక్షవిలువలని ఆమె భావం.మనకు తెలిసినవి సులభ వాక్యము లని మనమెన్నుకొనుచున్నను మనకంటే తెలియనివారు మనకు తెలిసిన వానిని కఠినములని ఎంచరాఅన్న ఆమె ప్రశ్న అందుకు నిదర్శనం. ఉన్నతవిద్య నేర్చి స్త్రీలు తమకంటే తెలియని స్త్రీ సమూహానికి దానిని బోధించాలనేది ఆమె ఆకాంక్ష.  అందువల్ల ఉన్నతవిద్యా సంపాదనము నకు స్త్రీలు శక్తివంచన లేకుండా శ్రద్ధతో ప్రయత్నించాలని పిలుపునిచ్చింది.  స్త్రీలు ఉన్నత విద్యా వంతులైతే పూర్వ సోదరీమణులైన గార్గి, మైత్రేయి వంటి వారివలెభగవద్విషయాది నిజ ధర్మములను తెలుసుకొని ఇహపరముల ధన్యత సాధించవచ్చని  అభిప్రాయపడింది.

 భారతదేశచరిత్రలో స్త్రీలు నిరుపమ విజ్ఞాన సంపదతో తుల తూగిన కాలం ఒకటి ఉండేదని వేదవిదుషులైన గార్గిమైత్రేయి సద్విద్యాసంపన్నులైన సీత సావిత్రి వంటి ఆర్యనారీమణుల వారసులు అయిన స్త్రీలు మధ్యలో ఎక్కడో ఆ మార్గం నుండి తప్పించబడ్డారని, విద్యాధిదేవత అయిన సరస్వతికి సజాతీయులై కూడా విద్యా విహీనులై దీనదశను పొందాల్సివచ్చిందని లక్ష్మీనరసమాంబ విశ్వాసం ఆంధ్రమహిళా సభ అధ్యక్షోపన్యాసం( 1910,జూన్ 2,గుంటూరు)   ఆ దీనస్థితి నుండి స్త్రీలు తమను తాము ఉద్ధరించుకొనటానికి విద్యావంతులు కావాలని ఆమె ఆకాంక్ష. అయితే అదిస్వదేశభాషలోని పూర్వగ్రంధ సారం గ్రహిం చటంగా ఉండాలని ఆమె భావన. అందువల్ల ఆమె స్త్రీలకు ఉన్నతవిద్య దేశభాషా పాండిత్యము మూలమున సంపాదింపవలెనని అంటుంది. సంస్కృతము అభ్యసించుటకు అనుకూల  మార్గాలు నశించినందువలన ఆంగ్లేయభాషా పాండిత్యం అవసరమే నంటుంది. నిజధర్మములను గుర్తెరిగి వాటిని అనుష్టించటమే స్త్రీవిద్యా లక్ష్యం కావాలని అప్పుడే స్త్రీలు దేశాభిమానులు, దేశోద్ధారకులు అగు స్త్రీపురుషరత్నములను దేశమాతకు సమర్పించ గలరని జాతీయభావోద్దీపన కారక వాక్యాలను మాట్లాడింది. ( సావిత్రి, జులై 1910 )

 ఏడాది తిరగకుండా కాకినాడ  ఆంధ్రమహిళాసభ సమావేశాలలో ప్రసంగం చేసే నాటికి లక్ష్మీ నరసమాంబ ఆధ్యాత్మిక విద్యవైపు మొగ్గటం చూస్తాం. హిందూదేశ ప్రకృతికి ఆధ్యాత్మవిద్యకు సంబంధం ఉన్నది అన్న ప్రతిపాదనతో మొదలైన  వ్యాసంఆధ్యాత్మవిద్యకును మన దేశ ప్రకృతికిని గల సంబంధము”. దేశప్రకృతి అంటే దేశముయొక్క స్వభావము, దాని నైసర్గిక గుణము అని చెప్పి ప్రకృతి శాస్త్రజ్ఞానం, శరీరశాస్త్ర జ్ఞానం ఇవన్నీ పరిమిత జ్ఞానాలనిప్రకృతికంటె అతీతమైన జ్ఞానాన్ని అవి చూపలేవని అక్కడే ఆధాత్మిక విద్య అవసరం ఉందని పాశ్చాత్య దేశాల కు ప్రకృతి శాస్త్ర జ్ఞానం స్వభావం అయితే, హిందూదేశానికి మొట్టమొదటి నుండి ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానమేస్వభావంగా ఉన్నదని తీర్మానించింది. ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం అంటే ఇంద్రియాల వల్ల తెలుసుకొనటానికి అలివిగాని జ్ఞానమని ఆత్మవలన ఆత్మను తెలుసుకొనటమే ఆధాయాత్మిక విద్య అని నిర్వచించి గార్గి, మైత్రేయి, సీత, సావిత్రి, సుమతి, చంద్రమతి మొదలైన పౌరాణిక స్త్రీలను ప్రస్తావిస్తూ ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం వల్లనే, మత విశ్వాసాలవల్లనే ప్రసిద్ధికి ఎక్కారని, కనుక మనదేశ ప్రకృతికి అనుగుణంగా ఇప్పుడు కూడా ఆధ్యాత్మిక విద్య వల్లనే స్త్రీల అభివృద్ధి సాధ్యమవుతుందని అభిప్రాయపడింది. 

ఈ అభిప్రాయమేమనుష్యనాగరికతఅన్న వ్యాసం (సావిత్రి, మార్చ్,ఏప్రిల్,1912)లోనూ కనబడుతుంది. నాగరికతను చెందిన జంతువేది అని విచారించినప్పుడునేనుఅని ముందుకు వచ్చే నరజాతి స్వధర్మం, కర్తవ్యం ఎరిగి ప్రవర్తించినప్పుడు మాత్రమే నాగరికత చెందిన జాతి అవుతుందని అవుతుందని లేనియెడల పశుజాతికన్నఆధిక్యత దానికి ఎందులోనూ లేదని ఉదాహరణలతో హృదయానికి హత్తుకొనేట్లు చెప్పింది. నరజాతి నాగరికతకు గీటురాళ్ళుగా చెప్పిన స్వధర్మం, కర్తవ్యం అంటే ఏమిటో కూడా చెప్పింది. దేహముకన్నా, ఇంద్రియములకన్నా, మనస్సుకన్నా, సర్వ సామాన్యమైన తెలివితేటలకన్నా, అతీతమై సృష్టి స్థితి లయహేతువై పరి పూర్ణమైన ఆత్మజ్ఞానం ఎంత ఎక్కువగా ఉంటె మానవనాగరికతకు అంత  ప్రకాశం అనీ ఈ జ్ఞానం సన్నగిల్లే కొద్దీ  అది అనాగరికమని వివరించి చెప్పింది.

ఈ వ్యాసంలో చెప్పినస్వధర్మంగురించిన లక్ష్మీ నరసమాంబ ఆలోచనలు 1904 నాటి నాసికా స్త్రీ సమాజం ద్వితీయ వత్సరోత్సవ సభలో చేసిన ఉపన్యాసంలోనే కనబడతాయి.   ‘విద్యావంతులయర్హకృత్యములు’ (సావిత్రి, నవంబర్, డిసెంబర్ 1905 )  పాతివ్రత్యానుచరణం , ఉన్నతవిద్యాభ్యాసాచరణం, గృహధర్మాచరణం  అని ఆ ఉపన్యాసంలో పేర్కొన్నది.మొదటి దానికి తరువాతివి రెండూ అనుబంధాలు. పతివ్రతలకు మహిమలున్నాయనటం పిచ్చి, తాళికాట్టాడని భర్తను దైవమనటం వెర్రి, వివాహబంధానికి అర్ధం స్త్రీపురుషులిద్దరూ సమణబాధ్యతతో సంసారం చక్కదిద్దుకొనటం,భర్త స్నేహితునివంటివాడు, స్త్రీ పురుషుడితో సమానంగా సృష్టించబడింది కనుక లొంగి ఉండవలసిన అవసరం లేదు - ఇలాంటి వాదనలు, ప్రశ్నలు అభివృద్ధికి భంగకరం అని చెప్పింది.  స్త్రీలజీవితానికి ఉన్నతి పాతివ్రత్యం వల్లనే  సాధ్యం అని నొక్కి చెప్పింది. ఆ క్రమంలోనే పాతివ్రత్యాన్ని వ్యతిరేకమని వితంతువివాహాలను ఆమె నిరాకరించింది. స్త్రీలు ఉన్నతవిద్యావంతులు కావటం అంటే స్వధర్మం తెలుసుకొనటమే అని అది పాతివ్రత్యంకన్నా మరేమీ కాదని అభిప్రాయపడింది. స్త్రీల చదువు పతి సుతాదులను చూసుకొనటానికి, సమర్ధవంతంగా ఇంటిపనులు చక్కబెట్టుకొనటానికి మాత్రమేనని  ద్రౌపది ని ఉదాహరణగా చూపిస్తూ చెప్పి స్త్రీలకూ ఉద్యోగాలు చేయవలసిన అవసరం లేదని తీర్మానించింది.    

 1907 నాటిసంఘము నెడలను, ఇరుగుపొరుగు వారియెడలను స్త్రీ నెఱవేర్చవలసిన విధులుఅనే వ్యాసంలోనూ ఇలాంటి భావాలే    కనబడతాయి. సంఘం పట్ల  విధులను నిర్వర్తించే బాధ్యత స్త్రీ పురుషులకుసమానమే అయినా స్త్రీలకు ఎక్కువ అని లక్ష్మీ నరసమాంబ అభిప్రాయం.  స్త్రీలకు గృహధర్మాచరణమే పెద్ద ఉద్యోగమని, ఆ ఉద్యోగ ధర్మాన్ని చక్కగా నెరవేర్చటమే సంఘము పట్ల స్త్రీలు నిర్వర్తించవలసిన ప్రధాన విధి అని చెప్పింది.పరోపకారం, ఐకమత్యం, సత్యం, అహింస, భూతదయ, పూనిక, పాతి వ్రత్యం, వినయం, క్షమ మొదలైన సుగుణాలను సంఘంలో పాదుకొల్పటమే స్త్రీలు నిర్వహించ వలసిన విధులు అని, ఆ సుగుణాలు స్త్రీలలో సంపూర్ణంగా వికసించటానికి విద్య, పరార్ధపరత్వం అనేవి ప్రధాన సాధనాలు అని చెప్పి వాటిని గురించి వివరించింది. ఈ సందర్భంలో స్త్రీలకు చదువు చెప్పటానికి స్త్రీలే ఉపాధ్యాయులుగా ఉండాలని, అందుకు శిశుపోషణాది కుటుంబభారం గల కుటుంబినులకంటే బ్రహ్మచర్య వ్రతులైన స్త్రీలు ఎక్కువ అర్హులని, వితంతు స్త్రీలని అందుకు సిద్ధంచేయటం అవసరమని చెప్పింది.

 ‘స్వధర్మసేవ’ (భారతి, 1910,ఉగాది సంచిక) అనే వ్యాసంలో ఈ భావాలు  మరింత స్పష్టంగా  కనబడతాయి.స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః పరధర్మో భయావహఃఅన్న గీతా వాక్యాన్ని ప్రాతిపదికగా ఎవరు ఎందుకు సృష్టింపబడ్డారో ఆ ధర్మాన్ని నిర్వహించాలని, ఒక దేశం తనస్వాభావిక ధర్మమునకు భిన్నముగా ఉండే పరదేశ ధర్మము కానీ, స్త్రీజాతి తనకనువు పడని  పురుషజాతి ధర్మములను కానీ, ఒక  మతస్థుడు స్వమత విరుద్ధములగు పరమత ధర్మములను గానీ స్వీకరించాలని అనుకోకూడదు అని ప్రబోధించింది.  స్వధర్మం నెరవేర్చటానికే  మనసు, వాక్కు, కాయము ఇయ్యబడినాయని చెప్పటమే గాక లోకంలో పిల్లలు  తల్లిని  అనుకరించే అవకాశమే ఎక్కువ కనుక  పురుష సంఘానికంటే స్త్రీ సంఘానికే ఈ ధర్మాచరణం హితమైనది అని పేర్కొన్నది. స్త్రీధర్మానికి పతిభక్తి, దైవభక్తి, సద్విద్యాభ్యాసం, సత్యం, శాంతం భూతదయ మొదలైనవి అంగములని చెప్పి వితంతు స్త్రీ ధర్మం ఇంతకన్నా భిన్నమైనదని మతబోధకులై, విద్యాబోధకులై, వైద్యులై వాళ్ళు తమధర్మం నిర్వహించాలని ఈ వ్యాసంలో ఆమె నిర్దేశించింది. 

అదే సమయంలో శ్రీవిద్యార్ధినీ సమాజం సమావేశంలోసమాజములుఅనే అంశంమీద 

చేసిన ప్రసంగంలో (సావిత్రి, ఆగస్టు, 1910)  లక్ష్మీనరసమాంబ సంఘాలు పెట్టుకొనటం, సమావేశాలకు వెళ్ళటం పరదేశాచారమని, అది తమకు తగదని స్త్రీలు అనుకొనటం  సమాజముల నిర్వహణకు  అవరోధంగా ఉన్నదని గుర్తించి చెప్పింది. అయితే దానిని ఆమె తప్పుపట్టలేదు. గీతా వాక్యాన్ని ప్రస్తావిస్తూ వాళ్ళ స్వధర్మాభిలాష, పరధర్మభయమూ సమంజసమైనవే అని అన్నది. తగిన విద్యలేకపోవటం, మీటింగులు, సొసైటీలు మొదలైన పరభాషా ప్రయోగాలు  వాళ్లకు భయం కలిగించి ఉంటాయని భావించింది. సమాజములు పెట్టుకొనటం పరధర్మంకాదు స్వధర్మమే అని వాళ్లకు నచ్చచెప్పగలిగితే ఈ అవాంతరాలు తొలగుతాయని అభిప్రాయపడింది. ఆ మేరకు ఆమె చేసిన వాదమే ఈ వ్యాసం. స్వీయధర్మం స్త్రీల విషయంలో గృహజీవితమే అన్న సంప్రదాయ భావన స్త్రీల సంఘాల ఏర్పాటులో చొరవ,ఉత్సాహం చూపిన లక్ష్మీనరసమాంబను కూడా వదిలకపోవటం గమనించవచ్చు. 

            లక్ష్మీ నరసమాంబ వ్యాసాలలో స్త్రీ గురించి మాట్లాడే ప్రతీసందర్భంలో పతిభక్తి ప్రస్తావన తప్పనిసరి. పతిభక్తిని స్త్రీధర్మంగా భావించింది  ఆమె. అందువల్ల పాతివ్రత్యం గురించిన పట్టుదల చాలా ఎక్కువ. పాతివ్రత్యం గురించి ప్రత్యేకంగా ఆమె వ్రాసిన మూడు వ్యాసాలు అందుకు నిదర్శనం. ఉన్నత విద్యాకన్నాచర్చించవలసిన  ముఖ్యాంశం పాతివ్రత్యం అనే ఆమె అభిప్రాయం మొదటి వ్యాసంలోనే కనబడుతుంది. ఈ వ్యాసంలో ఆమె స్త్రీలకు సర్వకీర్తి సౌఖ్యంబులను సంపాందించుకొనటానికి మొదటిరోజు పెండ్లి రోజే అని, అది మొదలు వాళ్ళ మంచిచెడ్డలకు, రక్షణ శిక్షణలకు తన యావఛ్ఛక్తినీ ధారపోసేవాడు భర్తతప్ప మరెవరూ లేరని అందువల్లపతియే సతికిహ లోక దైవమనిబలంగా చెప్పింది. అందువల్ల పాతివ్రత్యమే స్త్రీలకు అసలైన అలంకారం అని నొక్కి చెప్పింది. పాతివ్రత్యం అంటే పరపురుషాపేక్ష లేకుండా ఉండటం మాత్రమే కాదని ఎల్లవేళలా పతి హితానుసారం నడుచుకొనటమే పాతివ్రత్యం అని నిర్వచిస్తూ  సావిత్రి, సుమతి, మొదలైన స్త్రీలను ఆదర్శంగా చూపిస్తూ కావ్యపురాణేతిహాసాలలో చంద్రమతి, ద్రౌపది మొదలైన స్త్రీపాత్రల ముఖంగా చెప్పబడిన పతిపాదసేవాసౌఖ్యాన్ని, పతివ్రతాధర్మాలను గురించిన పద్యాలను   ఉటంకిస్తూ ఈ వ్యాసం వ్రాసింది. (హిందూసుందరి, ఆగస్టు,1903). 

1910 నాటికిస్వధర్మంఅనే భావనపై చర్చప్రారంభించిన లక్ష్మీనరసమాంబ అప్పటికే మను నిర్దేశిత స్త్రీధర్మములను  ప్రబోధిస్తూ కవిత్వం వ్రాస్తున్న లక్ష్మీనరసమాంబ ఆ క్రమంలో పాతివ్రత్యం స్త్రీ స్వధర్మం అని నిర్ధారించి చెప్పింది. గృహస్థాశ్రమంలో చిక్కియున్న స్త్రీలు పాలింపవలసిన ధర్మం పాతివ్రత్యధర్మం అని ప్రతిపాదిస్తూ బృందావనపుర స్త్రీ సమాజపు ఆరవ సంవత్సరోత్సవ సభలో ఉపన్యాసం చేసింది. ఇందులో ఆమె పాతివ్రత్య ధర్మం లోనే బ్రహ్మచర్య ధర్మంకూడా ఉందని పేర్కొన్నది. పూర్వకాలంలో స్త్రీలకు పెళ్లి ఐచ్ఛికం అయిన కాలం ఒకటి ఉండేదని, అప్పుడు బ్రహ్మచారిణులు ఉండేవాళ్ళని కారణాంతరాలచేత అది నశించిపోవటంవలన గృహస్థాశ్రమ ముఖ్యలక్షణమైన పాతివ్రత్యం నుండే ఇప్పుడు బ్రహ్మచర్య ఆశ్రమం కూడా స్త్రీలు సాధించుకోవాలని ఒక వింత ప్రతిపాదన చేసింది. శక్తులకు సకల సుగుణములు పొందగల శక్తి పాతివ్రత్యం వలననే లభిస్తుందని వివరించి కర్మవశాన భర్తను కోల్పోయిన సతి జీవితం దుఃఖభాజనమవుతున్న వర్తమాన స్థితిని ప్రస్తావించి ఆ వితంతువులు విద్యావంతులవుతూ నిజధర్మమునెఱిగి ప్రవర్తించవలెనని సూచించింది. వితంతుస్త్రీ ఆచరించదగిన నిజధర్మం బ్రహ్మచర్యం తప్ప మరొకటి కాదు. స్త్రీలు తమ వితంతు దశను పావన బ్రహ్మచర్యంతో ముగించుకోగలిగితే పాతివ్రత్యం సాంగముగా పరిపాలించబడుతుందని చెప్పి వితంతువివాహాలను నిర్ద్వంద్వంగా నిరాకరించింది.          ( సావిత్రి ,జనవరి, ఫిబ్రవరి 1911)   

పతియెడల సతినెరవేర్చవలసిన న్యాయం పాతివ్రత్యం అని నిర్వచించి, స్త్రీయొక్క ఉత్క్రుష్ట ధర్మములలోకెల్ల పరమోతృష్ట ధర్మం అదేనని ఢంకాబజాయించి చెప్పి ఆ ధర్మాన్ని నిలబెట్టటానికి వాదించే క్రమంలో  తల్లిదండ్రులు కుదిర్చి చేసే బాల్య వివాహాలను  సమర్ధించింది. స్వయంవరాలను, ప్రౌఢవివాహాలను తిరస్కరించింది. పురుషుల సంఖ్య కంటే స్త్రీల సంఖ్య తక్కువగా ఉందని చెప్పే ప్రభుత్వ సమాచారాన్ని ఉటంకిస్తూ వితంతువులకు మళ్ళీ పెళ్లి అన్నా, ఇష్టం లేని భర్త నుండి విడిపోయిన స్త్రీకి మళ్ళీ పెళ్లి అన్నా కన్యలకు భర్తలు దొరకకుండా పోతారని చెప్పటం ద్వారా లక్ష్మీనరసమాంబ  వితంతువులకు నిర్బంధ బ్రహ్మచర్యం, వివాహితలకు నిర్బంధ సంసారం  విధి అని చెప్పినట్లయింది ( సావిత్రి, జులై, 1911) 

            పాతివ్రత్యాన్ని గురించిన ఈ పట్టింపు, ప్రబోధమూ ఆ కాలంలో  ఎందుకింత తీవ్ర స్థాయిలో జరిగాయనేది ఒక ప్రశ్న(డి. పద్మావతి, తెలుగులో స్త్రీలపత్రికలు-ఒక పరిశీలన, ఏప్రిల్ 1989)  వయసులోగానీ, రూపంలోగానీ సమత్వంలేని పెళ్లిళ్లు, బాల వితంతువుల యవ్వన మోహాలు, అవసరాలు ఈ మొదలైనవాటిని సంబోధిస్తూ సంస్కరణోద్యమాలు ఒక వైపు నడుస్తుండగా ఒక మహిళ, ఒక పత్రిక ద్వారా మహిళలకు పదేపదే పాతివ్రత్య విలువలను అంతగా కీర్తించటం  సంస్కరణలను కాదని యథాతథ స్థితి కొనసాగింపునే కోరుకొనే   సంప్రదాయ వర్గపు ప్రయత్నాలలో  లో భాగమే. అదిపాతివ్రత్యంఅనే చివరి వ్యాసంలో స్పష్టంగా కనబడుతుంది. పేర్లు చెప్పకుండా పూర్వపక్షం చేయటానికి ఆమె ప్రస్తావించిన అనేక అభిప్రాయాలు ఆనాడు సమాజంలో స్త్రీల జీవితంలో సంస్కరణలను ఆశించి  చర్చలో చలామణిలో ఉన్నవే. నిజానికి  స్త్రీవిద్య, స్త్రీ పునర్వివాహం మొదలైన అంశాలలో సంస్కరణలకై నడుం కట్టిన వర్గం కూడాపాతివ్రత్యంఅనే భావనను ఏదో ఒక స్థాయిలో పోషించటం చూస్తాం. సంప్రదాయచట్రాన్ని పూర్తిగా బద్దలుచేసిన ఉద్యమంకాదు  సంస్కరణోద్యమం. ఆ పరిధిలో లక్ష్మీనరసమాంబది మరింత సంప్రదాయ దృష్టి. అటువంటప్పుడువ్రతములువంటి వ్యాసాలు వ్రాయటం (సావిత్రి,జులై 1911) లో ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదు.  

సత్సహవాసం(సావిత్రి ఏప్రిల్ & జులై ,1904), ఐకమత్యం (సావిత్రి, సెప్టెంబర్,1910)  శత హస్తులు (సావిత్రి, ఏప్రిల్ 1912)  మొదలైన వ్యాసాలు స్త్రీల అభ్యుదయ మార్గ సాధనాల నిర్ధారణలో భాగంగా  లక్ష్మీ నరసమాంబ రచించినవే.అట్లాగే ఆనాడు స్త్రీల జీవితంలో సంస్కరణలు ఆశించిన వారందరూ వారి శరీర ఆరోగ్యాలగురించి కూడా శ్రద్ధవహించారు.జీవితంలో పాటించవలసిన జాగ్రత్తలు సూచిస్తూ వ్యాసాలు వ్రాసారు. ప్రచురించారు. అందులో భాగంగా లక్ష్మీనరసమాంబ కూడా ఆరోగ్యదర్పణము అనే వ్యాసం ఒకటి వ్రాయటం గమనించవచ్చు. (సావిత్రి ,ఏప్రిల్, 1904)  

            లక్ష్మీనరసమాంబ వ్రాసిన సాహిత్య వ్యాసంద్రౌపది’ ( భారతి ,జనవరి & ఫిబ్రవరి,1925)ఒక్కటే. అది కూడా బెంగాలీ భాషలోని బంకించంద్రుని వ్యాసానికి అనువాదం.  హిందూకావ్యనాయికల చరిత్రములన్నిటికి పతిపరాయణత, కోమల ప్రకృతి సంపన్నత లజ్జాశీలత,సహిష్ణుత సాధారణ విశేషాలే అని సాధారణంగా ప్రాచీనకవుల నుండి ఆధునికుల వరకు అందరూ సీతవంటి నాయికలనే సృష్టిస్తున్నారు అనీ అందుకు సీతా చరితం మధురమైనది, ఆర్యజాతి ప్రశంసను పొందినది కావటమే   కారణం అయివుంటుందని చెప్పి రచయిత ద్రౌపది నమూనాను అనుకరించే పాత్రసృష్టి కనబడదని పేర్కొని ద్రౌపది వ్యక్తిత్వ ప్రత్యేకతను నిరూపిస్తూ వ్రాయబడిన వ్యాసం ఇది. అది లక్ష్మీనరసమాంబను ఆకర్షించినదాని ఫలితమే ఈ అనువాదం. స్త్రీలకు  ఉండవలసిన కోమలగుణములన్నీ సీతలో ఉంటే నారీలోకమందలి కఠిన గుణము లన్నీద్రౌపదిలో మూర్తీభవించి ఉన్నాయని రచయిత అభిప్రాయం.

 ద్రౌపదీ స్వయంవర ఘట్టం, ద్యూతక్రీడా ఘట్టం, జయద్రధుడు తీసుకువెళ్లే ఘట్టం విశ్లేషిస్తూ క్రమంగా ఆమె తేజస్విని, గర్విత అని, దర్పము, ధర్మజ్ఞానం ఆమెలో పోటాపోటీగా వ్యక్తమవుతుంటాయని నిర్ధారిస్తాడు రచయిత. ఆ తరువాత ఒక స్త్రీకి అయిదుగురుభర్తలు అన్న అసమంజస వ్యవహారంలోని సమంజసం ఏమిటి అన్న ప్రశ్న ప్రాతిపదికగా చర్చ సాగింది. అయిదుగురు భర్తలు ఉన్నందువల్ల పతివ్రత అనటానికి వీలులేని స్థితిలో ఉన్న ద్రౌపదిని పతివ్రతగా స్థాపించటానికి రచయిత చేసిన తర్కం లక్ష్మీనరసమాంబకు బాగా నచ్చి ఉంటుంది. ఆ తర్కక్రమంలో  సామాజిక లౌకిక దృక్పథం నుండి మహాభారతం లో ద్రౌపది గురించి వచ్చిన విశ్లేషణలను, నిర్ధారణలను నిరాకరించి భారత జాతీయ సంప్రదాయ దృక్పథంతో ద్రౌపదినిస్త్రీజాతియందు మూర్తీభవించిన అనాయాసంగా ధర్మస్వరూపంగా’  నిర్ధారించటం జరిగింది. ద్రౌపది వివాహధర్మం ప్రకారం ఒక్కొక్క భర్త యందు ఒక కొడుకును కని ఆ తరువాత వారిపట్ల ఇంద్రియలోలుపతను విచ్ఛిన్నం చేసుకొన్నదనీ, నిష్కామము, నిశ్చలము, నిర్లిప్తమూ అయిన గృహకర్మనిర్వహణ మాత్రమే  చేసిందనీ అందువల్ల ఆమె  ‘అనాసంగ ధర్మస్వరూపిణి’  అన్నది బంకించంద్రుడి తీర్పు.  

సావిత్రి పత్రిక సంపాదకురాలిగా లక్ష్మీనరసమ్మ సమీక్ష కోసం పత్రికా కార్యాలయానికి వచ్చిన పుస్తకాలను సమీక్షించిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి. 1904  నవంబర్ సావిత్రిలో తాటికొండ తిమ్మారెడ్డి దేశాయి రచించిన  నీతి గ్రంధమును సమీక్షించింది. 1905 మార్చ్ ఏప్రిల్ సంచికలో మంగిపూడి వెంకయ్య వ్రాసిన 300 పద్యాల స్త్రీధర్మబోధిని గ్రంధం, సత్యవోలు భగవత్కవి వ్రాసిన శ్రీ రుక్మిణీపరిణయం కావ్యం సమీక్షించబడ్డాయి. 

విధంగా1898-1925 మధ్య కాలంలో   లక్ష్మీనరసమాంబ, ఆధునికత వైపు తొలి అడుగులు వేస్తూ  తనకాలపు సమాజాన్నిస్త్రీలను తనమార్గంలో నడిపించటానికి తన సమస్త సాహిత్య శక్తులను సమీకరించి పనిచేయటం చూస్తాం. 

 

     


 

     

           

           

           

           

 

 

 

 

   

             

 

                                                             

           

   

           

                       

                               

    

           

  

`

   







































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































 

 










 

ఈ సంచికలో...                     

MAY 2020

ఇతర పత్రికలు