సాహిత్య వ్యాసాలు

(December,2020)

ఎడిటోరియల్ బోర్డు

గౌరవ సంపాదకులు :            ప్రొ. కాత్యాయనీ విద్మహే

సంపాదకులు :                           వంగాల సంపత్ రెడ్డి 

సంపాదక వర్గం :                       దాసరి మల్లయ్య

                                                             ఉప్పులేటి సదయ్య

న్యాయ సలహాదారులు :     ఈదుల మల్లయ్య

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర – 8  

కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మమమ్మ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారి భార్య అని చాలా మందికి తెలుసు. ఆయన నిర్మించి కొనసాగించిన  సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమానికి చేదోడై నిలిచిన సంగతి కూడా తెలుసు. భార్యా ధర్మంగా ఆమె ఆపని చేసిందని ఎవరైనా అనుకోవచ్చు. కానీ అది అర్ధ సత్యమే.  దుష్ట సంప్రదాయాల వల్ల బాధితులైన  స్త్రీల పట్ల సహజ  సానుభూతి లక్షణం వల్ల ఒక స్త్రీగా స్పందించి , మానవీయ చైతన్యంతో  స్వతంత్రంగా సంస్కరణ  ఉద్యమంలో ఆమె  భాగ మైందని అనటం సబబు. ఆ విషయం వీరేశలింగం కూడా గుర్తించాడు. స్వీయ చరిత్రలో ఆమె గురించి ఆయన  చాలా సమాచారమే ఇచ్చాడు.  

రాజ్యలక్ష్మమ్మ కు తల్లిదండ్రులు పెట్టిన పేరు బాపమ్మ. తల్లి  అద్దంకి కొండమాంబ, తండ్రి అద్దంకి పట్టాభిరామయ్య. 1851 నవంబర్ లో రాజమహేంద్రవరానికి  సమీపంలో ఉన్న కాతేరు గ్రామంలో  పుట్టింది. తల్లి మరణించటంతో కాతేరులో మేనమామ వెన్నెటి వెంకటరత్నం గారి దగ్గర పెరిగింది. మేనమామ ఆమెను బడికి పంపి చదివించాడు. ఎనిమిదేళ్ల వయసులో పన్నెండేళ్ల వీరేశలింగం తో వివాహం జరిపించాడు. కాపురానికి వచ్చినతరువాత వీరేశలింగం తల్లి కోడలిని తన తల్లి రాజ్యలక్ష్మి పేరుతో పిలవటం సాగించింది. ఆ రకంగా బాపమ్మ రాజ్యలక్ష్మి అయింది. వితంతు వివాహాలకై నడుము కట్టిన భర్తకు చేదోడు , వాదోడై నిలిచింది. వితంతు వివాహాలు జరిపించే ఇంట పని చేయమని వంటవాళ్లు, నీళ్లు తెచ్చేవాళ్ళు బహిష్కరించి పనులుమానేసినా చేయవల్సివచ్చిన పనికి వెరవని మనిషి.ఆతనిని ఆ పని నుండి విరమింప చేయటానికి ఎవరు ఎన్ని ఒత్తిడులు తెచ్చినా   తొణకని బెణకని వ్యక్తిత్వం ఆమెది. వీరేశలింగం వితంతువివాహాలు చేస్తున్నాడని తెలిసి ఎక్కడెక్కడి నుండో వచ్చే స్త్రీలను చేరదీసి ఆదరించి విద్యాబుద్ధులు నేర్పేది. పెళ్ళై వెళ్లినవాళ్ళతో ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు జరుపుతూ క్షేమసమాచారాలు తెలుసుకొనేది. పురుళ్ళు పోసి వాళ్లకుపుట్టిల్లు లేని లోటు తీర్చేది. పురుషుల వంచనకు బలి అయినస్త్రీల కోసంపతిత యువతీరక్షణ శాలను స్థాపించి నిర్వహణ భారం వహించింది . గర్భవతులను పోషించి  ప్రసవాలు చేయించింది. ఒక స్త్రీ వదిలి వెళ్లిన బాలిక పెంపకపు బాధ్యత కూడా స్వీకరించింది.  వేశ్యాస్త్రీల సమస్యల పట్ల కూడా సానుభూతి చూపగలిగిన సంస్కారి. ఆకొన్నవారిని , ఆపదలో ఉన్నవాళ్లను కుల లింగభేదాలు లేక ఆదుకొన్నమానవీయ మూర్తిమత్వం రాజ్యలక్ష్మమ్మ.

పూర్వ విశ్వాసాలు మారుతూ బ్రహ్మసమాజ ప్రభావాలకు లోనవుతూ వీరేశలింగం పంతులు మిత్రులతో కలిసి మానసికంగా ఈశ్వరోపాసన చేయటానికి 1878 లో ప్రార్ధనా సమాజం ఏర్పరిచాడు. వీరేశలింగం గారి ఇంటనే నలుగురు మిత్రులు చేరి ప్రార్ధనలు జరుపుకొని, కీర్తనలు పాడుకొని , ధార్మిక విషయాలు ప్రసంగించుకొంటూ గడపటాన్ని చూసిన రాజ్యలక్ష్మమ్మ స్త్రీలకు కూడా అటువంటి ప్రార్ధనాసమాజం ఒకటి ఉండాలని భావించింది. చుట్టుపక్కల స్త్రీలను వారానికి ఒకరోజు తన ఇంట్లోనే గుమిగూర్చి ఏకేశ్వరోపాసనకు పురికొల్పింది. ఆరకంగా తొలి స్త్రీప్రార్ధనా సమాజం స్థాపకురాలైంది రాజ్యలక్ష్మమ్మ. ఆ సమాజ సమావేశాల కోసం కీర్తనలు రచించి పాడేది. ఈవిధమైన ప్రార్ధనా సమాజాల సంస్కృతి స్త్రీలను అనేకులను కీర్తనా కారులను చేసింది. ఇంటిపని, వితంతు శరణాలయ స్త్రీల క్షేమం విచారించటం, మిగిలిన సమయంలో చదువుకొనటం, వ్రాయటం - ఇదీ ఆమె జీవన శైలి. ఊటుకూరి లక్ష్మీకాంతమ్మ ఆంధ్రకవయిత్రులు లో ఆమెను కీర్తనల రచయితగా గుర్తించింది.

పువ్వులంటే ఆమెకు చాలా ఇష్టం అని ప్రతిరోజూ తాను తలలో పూలు పెట్టుకొనటమే కాక శరణాలయం లోని బాల వితంతువులందరికీ ఒక్కొక్క పువ్వు తలలో పెడుతుండేదని వీరేశలింగం స్వీయ చరిత్రలో చెప్పాడు. ఆమె తలపువ్వు వాడకుండా 1910 ఆగస్టు 12 వతేదీ తెల్లవారుఝామున నిద్రలోనే అనాయాస మరణం పొందింది. కందుకూరి వీరేశలింగంతో పాటు రాజ్యలక్ష్మమ్మను కూడా పాత్రలుగా చేసి 1927 లో నిడమర్తి సత్యనారాయణ మూర్తి వ్రాసిన సుశీల నవల( ప్రచురణ,1967) లో ఆమె జీవిత  కార్యాచరణ తీరు, మరణ ఘట్టం కూడా నమోదు అయ్యాయి. రచయిత 1906 లో రాజమండ్రిలో వీరేశలింగంగారి ఆస్తికోన్నత పాఠశాలలో చదువుకొంటూ  వీరేశలింగం పంతులుగారి తో ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉన్నవాడు కావటం వల్ల 1905 నుండి 1919 లోపల నాలుగు సంవత్సరాల కాలం మీద సంఘసంస్కరణ ఉద్యమ నేపథ్యంలో దాని పరిణామాలు, ఫలితాలు అంచనావేస్తున్నాడా అన్నట్లుగా ఈ నవల ఇతివృత్తాన్ని ఇలా నిర్మించగలిగాడు.

కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మమ్మ ప్రార్ధనా సమాజ స్థాపకురాలుగా , నిర్వాహకురాలిగా అనివార్యంగా ఉపన్యాసకురాలైంది. బ్రహ్మ మతానుయాయులై పురుషులు ప్రతి ఆదివారం ప్రార్ధనా మందిరంలో చేరి ఉపన్యాసాలు చేస్తూ , పాటలు పాడుతూ గడుపుతున్నప్పుడు స్త్రీలు ఆ పని చేయకుండుట ఏమిటి అన్న ప్రశ్నతో ఆమె స్త్రీలను కొందరిని సమావేశ పరిచి అందుకు ప్రేరేపిస్తూ చేసిన ఉపన్యాసంఈశ్వర భక్తిఅనే శీర్షికతో 1902  జులై హిందూ సుందరిలో ప్రచురించబడింది. అప్పటివరకు స్త్రీవిద్యాభిమానులై పుణ్యపురుషులు స్త్రీలను విద్యావంతులను చేయటానికి జరిపిన కృషిని ప్రస్తావించి విద్య వల్ల వినయాది సద్గుణాలు, దైవభక్తి , పతిభక్తి, పెద్దలయందు ప్రేమ, దీనుల యందు దయ కలగాలని , అందుకు పరమాత్మునియందు భక్తివిశ్వాసాలే మూల కారణం అవుతుందని చెప్పింది. పరమాత్ముడు అంటే ఆమె దృష్టిలో బ్రహ్మ మతం చెప్పే నిరాకారుడైన ఈశ్వరుడు ఒక్కడే.  ఆ ఈశ్వరుడినిమనతండ్రి’  అని  సంబోధించి చెప్పటం దానినే సూచిస్తుంది.స్త్రీలుఉదయం నుండి సాయంత్రం వరకుసంసారసాగరంలో పడి ఈదులాడటం కాక వారానికి ఒక్కనాడైనా ఈశ్వర ప్రార్థనకు సమయం కేటాయించాలని పేర్కొన్నది. 

విద్యనేర్చిన స్త్రీలు పని పాటలు తీరిన తరువాత ఇరుగుపొరుగుల వారి ఇళ్లకువెళ్లి వృధా కాలక్షేపము లోనో, నిద్రలోనో గడపటం శ్రేయస్కరం కాదని మంచి పుస్తకాలు చదివి తాము సంతోషపడటమే కాక ఇతరులకు వినిపించి వాళ్ళను కూడా సంతోష పెట్టటం ధర్మమని చెప్పింది. భర్తలుచేసే ధర్మకార్యాలకు సహాయులుగా ఉండటం భార్యల ధర్మం అని పేర్కొన్నది. మంచి నడవడిక, సత్య బుద్ధి, సన్మార్గ గమనం ధర్మం అనుకొని జీవితాన్నిగడిపే వారిని చేయిపట్టి నడిపించే ఈశ్వరుడి ప్రార్ధన ఆవశ్యకం అనిచెప్పి ప్రతి శనివారం అట్టి సామూహిక ప్రార్ధనకు స్త్రీలు సమావేశం అయితే బాగుంటుందని ప్రతిపాదించింది రాజ్యలక్ష్మమ్మ ఈ ఉపన్యాసంలో.  

1902 నాటికి కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారితో పాటు రాజ్యలక్ష్మమ్మ మకాం మద్రాసు కు మారింది అందువల్ల ప్రార్ధనా సమాజం బాధ్యతను కొటికలపూడి సీతమ్మకు అప్పగించారు.మళ్ళీ వాళ్ళు 1905 నాటికి కానీ రాజమండ్రికి చేరుకోలేదు. అయితే ఇప్పడు లభించిన రాజ్యలక్ష్మమ్మ రచనలన్నీ 1904 సంవత్సరంలో వచ్చినవే. అంటే మద్రాసులో ఉన్నకాలానివే.వీటిలో రెండు ఉపన్యాసాలు.స్నేహముఅనే ఉపన్యాసం( హిందూసుందరి , జనవరి 1904)  రాజమండ్రి  ప్రార్ధనా సమాజంలో ఇచ్చినది అని అంతర్గత విషయాలను బట్టి తెలుస్తున్నది. బహుశా మద్రాసు నుండి రాజమండ్రికి వచ్చిపోతూ ఉన్నప్పుడు ఎప్పుడో చేసినదై ఉంటుంది. ముప్పది సంవత్సరాల క్రితం బ్రాహ్మమతం  ప్రారంభమైన మొదలు స్త్రీలు విద్యావంతులై సభలకు వస్తూ మంచి విషయాలు నేర్చుకొంటున్నా తోటి స్త్రీలకు బోధిస్తూ మంచి మార్గం చూపుతున్నా ప్రార్ధనా సమాజంలో ఇంత ఎక్కువమంది స్త్రీలు సమావేశం కావటం ఇంతకుముందెప్పుడూ జరగలేదని హర్షం వ్యక్తం చేసింది. ఇందుకు కారణమైనది స్నేహమే అంటుంది ఆమె.స్నేహం మనుషులను మంచివాళ్లను చేస్తుందని, ఒకరినుండి ఒకరు నేర్చుకొనటానికి ఉపయోగపడుతుందని బండారు అచ్చమాంబ వచ్చి ఇక్కడ అనేక ఉపన్యాసాలిచ్చి స్త్రీలకు మంచిమార్గం చూపింది ఆస్నేహంవల్లనే అని నిర్ధారించింది. ఆమె అబలాసచ్చరిత్ర రత్నమాల వ్రాయటమైనా, కొటికలపూడి సీతమ్మ పుస్తకాలు వ్రాయటమైనా స్త్రీలపట్ల వాళ్లకుఉన్నస్నేహం వల్లనే అన్నది ఆమె అభిప్రాయం. స్త్రీల మధ్య స్నేహం, తరచు కలుసుకొని మాట్లాడు కొనటం, నీతి మత విద్యావిషయాలలో,దేశాచార విషయాలలో ఐకమత్యంతో పనిచేయటానికి దారితీస్తుందని ఆమె అభిప్రాయపడింది. స్త్రీలమధ్యస్నేహానికి దేశక్షేమానికి మధ్య సంబంధాన్ని సంభావించింది. ప్రసంగం ముగిస్తూ ఒక సీస పద్యం చెప్పింది. అది భగవత్ప్రార్ధనా పద్యం. భక్తి కలుగచేయమని,దానధర్మాలుచేసి బీదలను ఆదుకొనేట్లు చేయమని తామసవృత్తి దరిచేరకుండా చూడమనికాచి రక్షించమని  కోరుతూ చేసిన ప్రార్ధన అది.

 కొటికలపూడి సీతమ్మ గురించి చేసిన ప్రసంగం( మార్చ్, 1904, హిందూసుందరి)  మద్రాస్ నుండి చేసినదే.సీతమ్మ వైద్యం నిమిత్తం బిడ్డతో సహా మద్రాస్ వచ్చి వీరేశలింగంగారింటనే పదినెలలు ఉండి స్వస్థత చేకూరి తిరిగివెళ్తున్నప్పుడు కొంత మంది స్త్రీలను పిలిచి ఏర్పరచిన వీడ్కోలు సమావేశంలో  చేసిన ఉపన్యాసం అది. సీతమ్మ పతిభక్తిదైవభక్తి, అత్త మామల ఎడ గౌరవం, స్నేహ లక్షణం మొదలైన సద్గుణాలను పేర్కొంటూ ప్రార్ధనా సమాజం ఒప్పచెప్పి వచ్చినది మొదలు సమావేశాలు ఏర్పరచి ఉపన్యాసాలు ఇచ్చి సమర్ధవంతంగా నిర్వహిస్తున్నదని చెప్పింది. మతవిషయమునను , విద్యావిషయమునను స్త్రీలకు ఉపయోగపడే పుస్తకాలు చదువుతూ, వ్రాస్తూ స్త్రీలను ప్రోత్సహిస్తూ వస్తున్నదని సీతమ్మ పట్ల తన అభిమానాన్ని ప్రకటించింది. ఈ ఉపన్యాసాన్నిసీతయనునామమీమెకు/ చేతో మోదంబు తోడ చేకూరినట్టే /పాతివ్రత్యాదులనీ/ నాతికి దేవుండొసంగె నయమొప్పంగన్అనే ఒక కంద పద్యంతో ముగించింది. 

బ్రహ్మసమాజ ప్రార్ధనా పద్ధతికి ఒక నమూనా భగవత్ప్రార్ధన. భక్త వత్సలుడవగు పరమాత్ముడా అన్న సంబోధనతో ప్రారంభించి దయతో కాపాడుతున్నందుకు కృతజ్ఞతలు వ్యక్తం చేసి, భర్తను అనారోగ్యం నుండి కాపాడినందుకు స్తుతులు చెల్లించి,అనాథ బాలవితంతువులను ఆదుకొని సౌభాగ్యవతులను, విద్యావంతులను చేసిన ఘనత ను ఈశ్వరమహిమగా ప్రస్తుతించి, భర్తకుతనకు ఆరోగ్యాన్నిఐకమత్యాన్ని అభివృద్ధిచేసి దేశక్షేమానికి పాటుపడేట్లు అనుగ్రహించమని, నీతిమార్గంలో చరించేట్లు చూడమని, అందరిపట్ల సమబుద్ధితో ప్రవర్తించేట్లు అనుగ్రహించమని కోరుతూ భక్తిపూర్వక నమస్కరాలు సమర్పించింది. వచనంలోసాగిన ఈ సుదీర్ఘ  ప్రార్ధన క్రైస్తవ మత ప్రార్ధనా పద్ధతిలో  సాగింది. దీనిని కూడానోములు వ్రతములు మానితి/ నామానసమున వసించి నాకెల్లపుడున్ / నీ మీద( జెడ ని భక్తిని/ స్వామీ/ దయసేయుమయ్య! సత్క్రుప తోడన్అనే కంద పద్యంతో ముగించింది.

            రాజ్యలక్ష్మమ్మ చిన్నచిన్నకథలుకూడా వ్రాసింది. అనగనగ ఒకరాజు వంటి పిల్లలకు చెప్పేమౌఖిక కథల పద్దతిలో వ్రాసిన కథలు ఇవి. ఒకరకంగా ఇవినీతి కథల వంటివి. కథాసారమైన నీతి చివరిలో పద్యంరూపంలో చెప్పబడుతుంది.కష్టకాలంలో ఆదుకోగలిగినవాడు భగవంతుడే అనిచెప్పేభక్తుడైన రాజుకథభావమందుననిజమైన భక్తితొడఅనిప్రారంభం అయ్యేగీత పద్యంతో ముగుస్తుంది. అంగవైకల్యాన్నిఅలుసుగా తీసుకొని మనిషిపై ఆధిక్యత సాధించాలనుకొనటం తప్పు అనిఒక గుడ్డివాడుకథ హెచ్చరిస్తుంది.పరులయంగ హీనత( గాంచి’  పరిహసించే.. హీనులకు గర్వభంగం తప్పదని కథ చివర గీతపద్యం చెప్తుంది. పంది దొంగ కథ పరులసొత్తును ఆశించేవాళ్లకు శిక్షఅనివార్యం అని సూచిస్తుంది.ముగ్గురుదారి దోపుడు కాండ్రుకథ సంపదల పట్ల దురాశ ఆత్మహత్యా సదృశం అని సూచిస్తుంది. మాయవైద్యుడు కథను యోగ్యతా యోగ్యతలు ఎరుగక ఎవరో ఇచ్చిన మందులు తీసుకొంటే డబ్బునష్టమే కాక శారీరక  హానికూడా అని చెప్పే వీరేశలింగం పంతులుగారి పద్యాన్నిఉటంకించింది. ఆవ్యాసాలకు, ఈరకమైన కథలకు రాజ్యలక్ష్మమ్మ వ్రాసిన పద్యాలు ఆమెకవిత్వరచనాభ్యాస ఆసక్తులను ప్రతిఫలిస్తాయి.ప్రత్యేకమైన ఖండిక, కావ్యం ఏమీ వ్రాయకపోయినా ఆరకంగా ఆమె కవి అవుతుంది.

ప్రార్ధనా సమాజ సమావేశాలలో పాడటానికి  మహిళలుకీర్తనలు వ్రాసిన కాలం అది.పెళ్లిళ్లు పేరంటాలలో సందర్భానికి తగిన మంగళహారతులు సేకరించుకొనటం, రచించటం , పాడుకొనటం అనే సాంస్కృతిక సంప్రదాయంలో ఉన్న స్త్రీలకు ఈ కొత్త సందర్భానికి కీర్తనలు వ్రాయటం అలవోకగా అబ్బిన విద్య అయివుంటుంది. రాజ్యలక్ష్మమ్మ ఆ రకంగా వ్రాసిన కీర్తనలు అనేకం ఉన్నాయి.ఊటుకూరి లక్ష్మీకాంతమ్మ ఆమెను కీర్తన వాజ్మయ స్రష్టగా పేర్కొన్నది.మార్చ్ 1904 హిందూసుందరి లో ప్రచురితమైన కీర్తన ఆంధ్రకవయిత్రులలో  ఉదహరించబడిన కీర్తన కొద్దీమార్పులతో ఒకేరకంగా ఉన్నాయి.తల్లితండ్రివనుచు నమ్మితి దేవాదిదేవా తనయను రక్షింప వేడితిఅన్నప్రారంభమే రెండింటిలో కొద్దీమార్పులతో కనబడతాయి. కీర్తన ముగింపు రచయిత నామాంకితంగా ఉంటుంది.కరుణజూచి కందుకూరిరాజ్యలక్ష్మి నేలవరిఅనిఈకీర్తన ముగియటం గమనించవచ్చు. 

కాపాడగ నీకన్న ఘనులెవ్వరున్నారు కరుణాతో బ్రోవుమయ్యాపల్లవిగా  “దీనపోషకయీ దీనురాలిని జూచి జాలి లేదా దేవాఅని మొదలయ్యే చరణాలతో కూడిన కీర్తన  “ వర రాజ మహేంద్ర  వరముననున్నట్టి - గరిమను కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మిని బ్రోవుఅని ముగుస్తుంది. ( జూన్ 1904) సెప్టెంబర్ సంచికలో మరొకరెండు కీర్తనలు ఉన్నాయి.పరమాత్ముని మదిని భజియింపు మెల్లప్పుడు, భక్తితో మనసాపల్లవిగా అయిదు చరణాల కీర్తన ఆమె ఆధ్యాత్మిక తాత్విక దృష్టికి అడ్డం పడుతుంది. హిందూ సుందరి పత్రికను ప్రశంశిస్తూ వ్రాసిన కీర్తన కూడా ఒకటి ఉంది. కీర్తన అనేది ఆధ్యాత్మిక భావ ప్రపంచం గురించి కీర్తించటానికే కాదు, భౌతిక లౌకిక జీవితాన్ని మునుముందుకు నడిపించే శక్తుల సంకీర్తనకు కూడా వాడవచ్చు అని రాజ్యలక్ష్మమ్మ నిరూపించింది. సుందరీ! మా ప్రియ సుఖ సుందరీ ! అన్న సంబోధన తో మొదలై ఏడు చరణాలలో విస్తరించిన ఈ కీర్తన సుందరులు పొందుగా వ్రాసిన వ్యాసములంది తెచ్చి ఆనందపరుస్తున్నదని వ్యక్తీకరణకు సంబంధించిన సంకోచాలు, సంప్రదాయ పరిధులు దాటి వివరముగ తమ అభిమతాలు తెలియచేయటానికి సిద్ధమవుతున్న స్థితికి స్త్రీలు చేరుకొంటున్నారని ఆనందపడ్డది. అయితే ఈ విధంగా వ్రాసే స్వేచ్ఛ కు భర్త ఆజ్ఞ ఒక షరతు అనే వాస్తవాన్ని కూడా ఈ కీర్తనలో ఆమె నమోదు చేసింది.  

స్వీయ పుస్తక ప్రచురణలో అంత శ్రద్ధగా పని చేసిన వీరేశలింగం , అందుకే మద్రాసు మకాం మార్చి స్వంత ప్రెస్ కూడా పెట్టుకొన్న వీరేశలింగం  1910 లో రాజ్యలక్ష్మమ్మ మరణించాక అయినా ఆమె రచనలను ఉన్నంతవరకు ఒక దగ్గరకు తెచ్చి పుస్తకం ప్రచురించే పని చేయకపోవటం విచిత్రమే. 

-----------------------------------------------------------------------------------------

 


ఈ సంచికలో...                     

Jan 2021

ఇతర పత్రికలు