సాహిత్య వ్యాసాలు

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -16

 కళ్లేపల్లె వెంకట  రమణాంబ - 1

1903 నుండి కీర్తనలు, కవిత్వం, వ్యాసాలు విస్తృతంగా వ్రాసిన కళ్లేపల్లె  వెంకట రమణమ్మ   హిందూసుందరి పత్రికకు మొసలికంటి రామాబాయమ్మ తరువాత 1913 నుండి  మాడభూషి చూడమ్మ తో పాటు సంపాదకురాలు.

  పత్రికను  స్థాపించిన  సత్తిరాజు సీతారామయ్య 1913 మార్చ్ సంచికలో స్వవిషయము అనే శీర్షికతో  సంపాదకీయ ప్రాయమైన రచన ఒకటి చేసాడు. అందులో ఆయన తాను 1902 ఏప్రిల్ నుండి   ఏలూరులో హిందూసుందరి పత్రికను నడుపుతున్న విషయాన్ని చెప్పికాకినాడలో స్త్రీవిద్యాభివర్ధనీ సమాజాన్ని(నిజానికి ఇది కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజంస్థాపించి దానిని రిజిస్టర్ చేసి నిర్వహిస్తున్న కళ్లేపల్లి వెంకటరమణమ్మ(కొన్ని రచనలు కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమాంబ అనే పేరుతో ప్రచురించబడటం , కొందరు ఆమెను అలాగే వ్యవహరించటం చూస్తాం) బాలాంత్రపు శేషమ్మ, మాడభూషి చూడమ్మ , దామెర్ల సీతమ్మ మొదలైన సోదరీమణుల సమూహం హిందూసుందరి పత్రికను నిర్వహించటంలో ఆసక్తి చూపి అడిగినందువల్ల ముద్రాయంత్రంతో సహా ఇచ్చివేస్తున్నట్లు పేర్కొన్నాడు. స్త్రీలకొరకు ఉద్దేశించబడిన హిందూసుందరి పత్రిక స్త్రీలే సంపూర్ణాధిపత్యం వహించి ప్రచురించ కంకణం కట్టుకొన్నందువల్ల మరింత అభివృద్ధిలోకి వస్తుందని ఆశాభావం వ్యక్తం చేసాడు. సుందరి కార్యస్థానం కాకినాడకు మారుతున్నదని చిరునామా మార్పును సూచిస్తూ ఒక ప్రకటన చేసాడు.

1913 జూన్ లో  11 వ సంపుటం ఒకటవ సంచిక వచ్చింది. జులైలో వచ్చిన  రెండవ  సంచిక పై సంపాదకులుగా మాడభూషి చూడమ్మ, కళ్ళేపల్లె వెంకటరమణమ్మల పేర్లు ఉన్నాయి. అందువల్ల పొత్తూరి వెంకటేశ్వర రావు గారు అన్నట్లుగా ఈ మార్పు 11 వ సంపుటి 9 వ సంచిక నుండి కాక 2 వ సంచిక నాటికే జరిగింది. ( ఆంధ్రజాతి అక్షర సంపద తెలుగు పత్రికలు , 2004, పు; 207 )1925 వరకు దాదాపు పన్నెండు ఏళ్ళు వాళ్ళే ఆ పత్రిక సంపాదకులు. ఆ తరువాత బాలాంత్రపు శేషమ్మ  సంపాదకత్వంలోకి మారింది ఆ పత్రిక.

సంపాదకులు  కావటానికి పదేళ్ల ముందు నుండే కళ్ళేపల్లె వెంకట రమణమ్మ  రచనలు హిందూసుందరి పత్రికలో ప్రచురించబడుతూ రావటం గమనించవచ్చు.ఆమె సాహిత్య జీవిత వివరాలు తెలుసుకొనటానికి  హిందూసుందరి 1910 డిసెంబర్ సంచిక లో మాడభూషి చూడమ్మ వ్రాసిన (‘శ్రీమతి కళ్లేపల్లె వెంకటరమణాంబ’) పరిచయ వ్యాసం ఒక్కటే ఆధారం. ఇద్దరూ స్త్రీవిద్యాభివర్ధినీ సమాజం కొరకు , హిందూ సుందరి పత్రిక కొరకు కలిసి పని చేశారు కనుక ఇది సాధికార సమాచారం. గంజాం జిల్లా బరంపురం మునసబు కోర్టులో ప్లీడరుగా పనిచేసిన కురవి రామశాస్త్రి వెంకట రమణమ్మ తండ్రి. తల్లి కామేశ్వరమ్మ.  1864 సెప్టెంబర్ 9 ( రక్తాక్షి నామ సంవత్సర భాద్రపద శుక్ల నవమిరమణమ్మ పుట్టింది. కానీ యక్షగాన వాజ్మయ చరిత్రలో యస్వీ జోగారావు వెంకట రమణమ్మ వరలక్ష్మీ పూజావిధానం అనే యక్షగానం వ్రాసిందని పేర్కొంటూ ఆమె పుట్టింది 1875 అని , తల్లి పేరు కామనాంబ అని పేర్కొన్నారు.

వెంకట రమణమ్మ  తండ్రిది ఆధ్యాత్మిక చింతనా మార్గం. తల్లిది సద్గ్రంథ పఠన ప్రీతి. కూతురికి 8వ ఏట ఇచ్ఛాపురం కాపురస్తులైన కళ్లేపల్లె శివరామయ్య తో  పెళ్లి జరిపించారు. అత్త గారింట ఉండి ఆంగ్ల కళాశాలలో చదువుకొంటున్న శివరామయ్య భార్యకు ఇంటివద్ద చదువు చెప్పించటానికి అత్తమామలను ఒప్పించాడు.కాపురానికి వెళ్ళాక రమణమ్మ సంగీత విశారద అయిన అత్తగారు రత్నాచలాంబ వద్ద సంగీతం, ఆరుశాస్త్రాలలో పండితుడు అయిన మామగారు సీతా రామశాస్త్రి వద్ద సాహిత్యం అభ్యసించింది. కవిత్వం వ్రాసే విద్య పట్టుబడింది. లక్ష్మీ పూజ పాటల రచనతో కవితా వ్యాసంగం ప్రారంభమైంది. 14 ఏళ్ళ వయసుకు ఆమె చేసిన కృషి ఇది.

1878 నుండి ఇరవై ఏళ్లపాటు సంసార సంబంధ సమస్యలు , బరువు బాధ్యతల మధ్య గడిచింది. మరిది అకాల మరణం, ఆ దుఃఖంలో మునిగిన అత్తమామల సేవ, తల్లి మరణం , తండ్రి సంరక్షణ బాధ్యత , అత్తమామల మరణం, తండ్రి మరణం, అన్నగారి భార్య మరణం, పునర్వివాహం, ఆమె కాపురానికి రాకముందే అన్నగారి మరణం, వదిన గారికి తనకొడుకును దత్తత ఇయ్యటం ఈ మొదలైనవన్నీ జరిగాయి. 1898 నుండి మళ్ళీ ఆమె విద్య వ్యాసంగం , రచనా వ్యాసంగం కొనసాగాయి. శశిలేఖ, దేశోపకారి, కల్పలత  మొదలైన పత్రికలకు వ్రాస్తుండేది. అవి లభించి ఉంటే బహుశా తొలి ఆధునిక తెలుగు రచయిత్రిగా ఆమె పేరు ముందు చెప్పుకోవాలి అనుకొంటా. పెళ్లయి పిల్లలువున్న పెద్ద కూతరు , అయిదేళ్ల కొడుకు అకాల మరణం కృంగదీసినా కంటి చూపు దెబ్బతిన్నా విద్యావిషయ వ్యాసంగమే అన్నిటికీ ఊరటగా భావించింది. రచనలు చేస్తూ పత్రికలకు పంపుతూ వచ్చింది. లభిస్తున్నంతవరకు 1903 ఏప్రిల్ హిందూసుందరిలోని మంగళ హారతి ఆమె తొలి రచన.

1909 ఏప్రిల్ లో భర్త ఉద్యోగరీత్యా కాకినాడ రావటం ఆమె జీవితంలో ఒక మలుపు. పులుగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ స్థాపించిన 1904 నాటి కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం 1910లో పునరుద్ధరించబడే నాటికి కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమ్మ కాకినాడలో ఉందన్నమాట. బాలాంత్రపు శేషమ్మ, మాడభూషి చూడమ్మ , దామెర్ల సీతమ్మలతో కలిసి దాని కార్యకలాపాలలో ఆమె చురుకైన పాత్ర నిర్వహించింది. అయిదుగురు కూతుళ్లు , ఇద్దరు కొడుకులుమనుమలు, మనుమరాళ్ళు ఉన్న  పెద్ద సంసారం నిర్వహించుకొంటూనే సమాజ దైనందిన వ్యవహారాలలోనే కాక కాకినాడలోనూ ఇతర ప్రాంతాలలోనూ జరిగే స్త్రీల సభలకు అధ్యక్షత వహించటం( 1910 జులై 8 న కాకినాడలో నర్సాపుర సంఘంవారి పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణులైన స్త్రీలకు బహుమతి ప్రధానం చేసే సభకు  1913 జనవరి 3,4 తేదీలలో విజయనగరంలో  శ్రీ సత్య సంవర్ధినీ సమాజ ద్వితీయ వార్షిక సదస్సుకు అద్యక్షత వహించటం అలాంటి వాటిలో కొన్నిఉపన్యసించటం, వ్రాయటం, పత్రికా సంపాదకత్వం మొదలైన పనులతో తనను తాను నిలబెట్టుకొని నిరూపించుకున్నది వెంకట రమణమ్మ.  

  కళ్లేపల్లె  వెంకట రమణమ్మ రచనలను కీర్తనలు, కవిత్వం , వ్యాసం అని మూడు శీర్షికల క్రింద పరిశీలించవచ్చు.

                                                           1

స్త్రీల జీవితంలో ఇంటి పని , పిల్లల పెంపకంతో పాటు పూజలు, వ్రతాలు కూడా ప్రముఖ పాత్ర వహిస్తాయి. మగవాళ్ళు చదువుకొని ఉద్యోగస్తులై ఆధునిక జీవన మార్గంలో ఉన్నా కుటుంబ సం ప్రదాయ సంస్కృతులు కాపాడవలసినవాళ్లు మహిళలే అయ్యారు. నిత్య పూజ తో పాటు  ఐదవతనాన్ని , ఐశ్వర్యాన్ని, బిడ్డల క్షేమాన్ని ఆశించి స్త్రీలు పెట్టవలసిన నోములు, వ్రతాలు ఎన్నో రూపొందాయి. ఆధునిక యుగంలో వ్రత  విధానాలను  అచ్చువేసి మరీ ప్రచారం చేశారు. ఆయా సందర్భాలలో స్త్రీలు అల్లుకొని పాడే పాటలు కూడా ఆ క్రమంలోనే పత్రికలు ప్రచురించ దగినవి అయినాయి. అట్లా కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమ్మ వ్రాసిన పాటలు హిందూసుందరి పత్రికలో ప్రచురించబడ్డాయి. 1903 ఏప్రిల్, మే , సెప్టెంబర్ అక్టోబర్  సంచికల లో ఆమె వ్రాసిన మూడు  మంగళ హారతులు అచ్చు అయ్యాయి. వ్రతవిధానం  అంతా పూర్తయ్యాక నైవేద్యం పెట్టి కర్పూర హారతి ఇస్తూ పాడే పాటలు మంగళ హారతులు.

మంగళ హారతులీరె మాహాలక్ష్మికి రంగని పట్టంపు రాణి కి రాజీవాక్షికిఅనే పల్లవితో ప్రారంభమై అయిదు చరణాలతో   ఉన్న మంగళ హారతి ఒకటి ( ఏప్రిల్ , 1903). అయిదవ చరణంలో లక్ష్మికి గరితలందరును హారతి ఇయ్యాలని చెబుతూ ఆ లక్ష్మికి  ‘ కరుణ కళ్లేపల్లె వేంకట రమణమను - నిరతము రక్షించునది అన్న విశేషణాన్ని చేర్చింది. ఆ రకంగా పాటతో పాటు తన పేరునూ అక్షర బద్ధం చేసింది.   భ్యాగ్ రాగంలో రూపకతాళం లో ఈ పాట పాడుకోవాలన్న సూచన కూడా వుంది. రెండవ మంగళ హారతి ( మే , 1903) కొంత ప్రత్యేకమైనదిమంగళ హారతి ఇయ్యవలసినది   శ్రీమహావిష్ణువుకు. కానీ ప్రత్యక్షంగా ఆయన విశేషగుణాలను స్తుతిస్తున్నట్లు కాక పాత్రలను ప్రవేశపెట్టి , సంభాషణలతో కూడిన నాటకాన్ని దృశ్యమానం చేస్తున్నట్లు ఈ మంగళ హారతిని రచించటం విశేషం.

వనజయో గిరిజయో వాణియో యనదగి జనుచున్నావిపుడు రుక్మిణిరొ ఎక్కడికేఅని ఒక ప్రశ్న … “వనధి దాగిన సోమకుని జంపి శ్రుతులు దెచ్చిన మత్స్యమూర్తి శ్రీ నరుని సన్నిధికే”  అని రుక్మిణి జవాబు మొదటి చరణం అది కాగానేమంగళం మంగళం భవంతువేఅన్న పల్లవి. అష్టభార్యలలో మిగిలిన  సత్యభామ, జాంబవతి , లక్షణ, మిత్రవింద, కాళింది, నాగ్నజిత్తి , భద్ర లతో పాటు నీళా , రాధ లను కూడా సంబోధిస్తూ ఇలాంటి ప్రశ్నలు, వాటికి వాళ్ళ సమాధానాలు ఒక్కొక్క చరణంగా మొత్తం పది చరణాల పాట ఇది. ప్రతి చరణం తరువాత  “మంగళం మంగళం భవంతువేఅన్న పల్లవి పునరావృతమవుతుంది. పది చరణాలలో పదిమంది స్త్రీలను ప్రత్యేక విశేషణాలతో సంబోధిస్తూ ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు అనే ప్రశ్న ఉంటుందిరుక్మిణి ముగురమ్మల మూలపుటమ్మ , సత్యభామ మన్మధుడి చేతి బాణం, జాంబవతి శృంగార మూర్తి, చేతిగాజుల చరణమంజీరముల రవళి లక్షణ, చీకటిలో మెరిసే పాపిటబొట్టు కలిగిన మిత్రవింద, కొప్పులో పూలు కదిలే కాళింది, చెలికత్తె భుజం మీద చెయ్యివేసి వెళ్లే భద్ర , ముత్యపు ముక్కెర మెరిసే నాగ్నజితి , అద్దంలాంటి చెక్కిళ్ళ నిగనిగల నీళా , ముస్తాబైన రాధ చలన చైతన్యాలతో  సందడి చేస్తుంటారు ఈ చరణాలలో. ఆ పదిమందీ  శ్రీ కృష్ణుడిని  ప్రియుడు అని ఆరాధించే స్త్రీలు. వాళ్ళతో ఈ మంగళ హారతి పాడుకొనే స్త్రీలు ఐక్యత సంభావించటానికి వీలుంది.

స్త్రీలు అనేకులు. వాళ్ళ ఆరాధ్యదైవం శ్రీకృష్ణుడు ఒక్కడే. ప్రతి స్త్రీ కృష్ణుడిని సంభావించే తీరు భిన్నభిన్నం. రుక్మిణికి ఆయన మత్స్యావతారమెత్తిన వేదో ద్ధారకుడు. సత్యకు దేవతల కు అమృతం సంపాదించి పెట్టటానికి కూర్మావతారం ఎత్తిన మూర్తి. జాంబవతికి హిరణ్యాక్షుడిని చంపటానికి వరాహావతారం దాల్చినవాడు. లక్షణకు ప్రహ్లాదుడిని కాచిన నరసింహమూర్తి. మిత్రవిందకు బలిని పాతాళానికి తొక్కిన వామనమూర్తి. కాళిందికి రావణ సంహారం  చేసిన శ్రీరామచంద్రుడు. భద్రకు పరశురామ అవతారం. నాగ్నజిత్తి కి గోపాలకృష్ణుడు. నీళా దేవికి బుద్ధుడు. రాధాదేవికి కళ్లేపల్లె వేంకటరమణాంబను బ్రోచే కల్కి అవతారం. పదిమంది ప్రియులైన స్త్రీల ముఖంగా శ్రీమహావిష్ణువుకు సంబంధించిన పది అవతారాలను స్తుతియింప చేసి ఒక్కొక అవతారానికి మంగళం మంగళం అని హారతి ఇయ్యటం ఈ రచనలోని విశేషం. మధురభక్తిదశావతార కథన స్తోత్రాల కదంబ  కథన గానం ఈ మంగళ హారతి.

ఒక నాయకుడు పదిమంది నాయికలు. ప్రియుడి కోసం బయలుదేరిన నాయికను ఎక్కడికి అని ప్రశ్నించి నాయికా ముఖంగా నాయకుడిపట్ల అభిమాన అనురాగాల ప్రదర్శన పద్ధతి భామాకలాపం వంటి నృత్య రీతిలో , యక్షగాన సంప్రదాయంలో ప్రముఖంగా ఉంటుంది. కళ్లేపల్లె వెంకటరమణమ్మ వ్రాసినట్లు చెప్పబడుతున్నవరలక్ష్మీ పూజావిధానంయక్షగానం లభించటం లేదుగానీ ఈ మంగళ హారతి వెంకటరమణమ్మ యక్షగాన రచనా సామర్ధ్యాన్ని తెలుసుకొనటానికి చక్కగా ఉపయోగపడుతుంది. సురట రాగం, ఆట తాళం లో పాడవలసిన మంగళహారతి ఇది.

మూడవ మంగళ హారతికి ( సెప్టెంబర్- అక్టోబర్ 1903) ఉద్దిష్ట దైవం శివుడు. మంగళ మనరె యో యంగనామణులారా అంగజహరునకు గంగోత్తమాంగునకు అనే పల్లవి, ఏడు చరణాలు ఉన్నాయి. హిమాలయాలలో తపస్సుచేసి మన్మధుడిని చంపిన శివుడు, దక్షుడిని శిక్షించిన శివుడు, త్రిపురాసుడిని సంహరించిన శివుడు, అమృతమధనం సందర్భంలో పుట్టిన విషాన్ని తగిన శివుడు, బాణుని కొరకు హరితో పోరిన శివుడు, కిరాతరూపుడైన శివుడు  ఈ మంగళ హారతిలో  ప్రస్తుతించబడ్డారు. కళ్లేపల్లె వేంకట రమణాంబను ఏలే చంద్రశేఖరునికి మంగళం అంటూ ముగుస్తుంది.

మంగళ హారతులతోపాటు రమణాంబ కీర్తనలు కూడా రచించింది. కీర్తనకు మంగళహారతికి వలే పూజా సందర్భం ఉండదు. అవి కేవలం ఇష్ట దైవం పట్ల తన భక్తి ప్రపత్తులను వ్యక్తీకరిస్తూ గానం చేయబడేవి. పల్లవి , చరణాలు వీటిలో కూడా ఉంటాయి. ‘శరణు శరణు శ్రీలక్ష్మీ- మాహాలక్ష్మి శరణు శరణు శ్రీలక్ష్మిపల్లవిగా అయిదుచరణాల శ్రీలక్ష్మీ సంకీర్తన ఒకటి ( ఏప్రిల్ 1903)  వందనమే యిందిరా వందనమే అనే పల్లవితో నాలుగు చరణాల కీర్తన మరొకటి. ( సెప్టెంబర్, అక్టోబర్ 1903) రెండింటిలోనూ చివరి చరణం లో రచయిత్రి పేరు వస్తుంది.

తులసి పూజా విధానాన్ని పాటగా చేసింది వెంకట రమణమ్మ ( 1903 మే) శ్రీ రమేశ మస్తకంబునా శోభిల్లు వారిజాక్షి బృందావతీ అని మొదలై ధ్యానం , ఆవాహనం, ఆచమనం, వస్త్రం ఇచ్చి నగల అలంకరణ , పుష్పాలంకరణ చేసి  ఆవు నేతి దీపంపెట్టి పూజించి   నైవేద్యంమంచినీళ్లు  ఆకువక్కలు  సమర్పించి మంత్రపుష్పం చదివి నమస్కరించి అపరాధ క్షమాణాలు కోరి ఐదవతనం, విద్య , భక్తి , సంతానం, ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యాలు కోరుతూ పూజ పూర్తి చేయాలని ఈ పాటలో ఆమె చెప్పింది. కళ్లేపల్లె వేంకట రామణమాంబ  సాటిలేని భక్తితో చేసిన ఈ పద్ధతిలోనే స్త్రీలు తులసిని పూజించి ఆమె దయను, కోరిన వరాలను పొందవచ్చునని పాటను ముగించింది.

జీవితంలో స్త్రీల పనులన్నీ పాటలతో ముడిపడ్డవే. నాట్లు వేయటం, కలుపుతీయటం దంచటం, విసరటం, చల్ల చిలకటం, పిల్లలను లాలించటం, పోషించటం అన్నిటినీ అనుసరించి వచ్చేది పాట. ఈ గానోత్సవం పెళ్లిళ్లు మొదలైన సందర్భాలలో ప్రవాహమై సాగుతుంటుంది. ఇందుకు సంగీతం నేర్చుకున్నారా అన్నదానితో ప్రమేయమే లేదు. మా అమ్మ చెప్తుండేది పెళ్లి అంటే వరసైన వాళ్ళను ఆటపట్టించేవి, భోజనాలు తదితర సందర్భాలలో పాడటానికి అనువైన పాటలు పెద్దవాళ్ళనో , సావాసకత్తెలనో అడిగి రాసుకొనటం , అభ్యాసం చేయటం తో ముందు నుండే సందడి గా ఉండేదని. ఆమె చేతివ్రాత పాటల పుస్తకం కూడా ఒకటి నాకు గుర్తు. ఇదంతా చెప్పటం ఎందుకంటే ఇలా జీవిత చక్ర సంబరాలలో భాగంగా పాటలు మూడు రమణమ్మ వ్రాసింది కనుక.

వాటిలో మేలుకొలుపు పాట( డిసెంబర్, 1903) ఒకటి . లాలిపాట( జనవరి 1904)  మరొకటి. పిల్లలను లేపటం, నిద్రపుచ్చటం ఇవి రెండూ తల్లులు చేసే పనులు. ఆ పనులను అందగింప చేసుకొనటానికి పాట అనుబంధం అయింది. ఇవే భగవంతుడికి సేవలు అయ్యాయి. రాజులకు భోగాలయ్యాయి. వెంకట రమణమ్మ వ్రాసిన మేలుకొలుపు పాట గానీ , లాలి పాట గానీ పిల్లల కోసం వ్రాసినవి కావు. రెండూ శ్రీమహాలక్ష్మి దేవిని సంబోధిస్తూ సేవించటంగా వ్రాసిన పాటలు. భూపాళ రాగం , ఆట తాళంలో పాడుకొనటానికి వ్రాసిన మేలుకొలుపు పాట సరళ సుందరం. తెల్లవారవచ్చెను మహాలక్ష్మి తెల్లవారవచ్చెను పల్లవి.  ‘తెల్లవార వచ్చె దిశల తెలుపు హెచ్చెబల్లవపాణిరో లేవమ్మా/ మల్లెపూల పరిమళముతో గాలి చల్లగావీచెను లేవమ్మా’   అని ప్రారంభించి మొత్తం పది చరణాలతో వ్రాసిన ఈ పాటలో  తెల్లవారేవేళ కోల్లా కొక్కొరోకోలు, , పూలవికాసం వాటిపై వాలే తుమ్మెదల రొద , పక్షుల కువకువలు, కాంతి తగ్గిన దీపాలుచంద్రాస్తమయ సూర్యోదయాల సొగసు  సహజసుందరంగా వర్ణితమయ్యాయి. మహాలక్ష్మి ఎందుకు లేవాలంటే  తన మదిలో  కోర్కెలు తీర్చటానికి, సేవించవచ్చిన చెలులను దయచూడటానికి, ‘సీతారామశాస్త్రి శిష్యురాల్గ వితమువినటానికి  అని చెప్తుంది. సీతారామ శాస్త్రి శిష్యురాలు వెంకట రమణమ్మే. సీతారామశాస్త్రి ఆమె మామగారు. ఆయన వద్దనే ఆమె కవిత్వం చెప్పగల ప్రతిభావ్యుత్పత్తులను సంపాదించుకున్నది.

ఇక లాలిపాట ( జనవరి 1904 ) శ్రీమహాలక్ష్మికి పవళింపు సేవ. లాలి శ్రీ మహాలక్ష్మి లాలి జయలక్ష్మి లాలి మోక్షలక్ష్మి  లాలి వరలక్ష్మీ అన్న పల్లవితో ఆరు చరణాలతో ఈ పాటను రచించింది. స్త్రీలు ఉయ్యాల బంగారు గొలుసులు పట్టుకొని చిరునవ్వులతో పులకాకంకిత శరీరులై , తల నుండి పూలు జారుతుండగా , నొప్పులు మెడమీద కదులుతుండగా చిరుచెమటలు జారగా  భక్తితో ఉయ్యాల వూపుతున్నారు నిదురపొమ్మని కోరుతుంది. ఈ పాటలోనూ మామగారి ప్రస్తావన ఉంది. కళ్లేపల్లె సీతారామకవిని వరములిడి రక్షించమని మహాలక్ష్మిని వేడుకొంటుంది. వరములిచ్చి  రక్షించమంటున్నది అంటే అప్పటికి ఆయన జీవించి ఉన్నట్లే. 1881లో  ఆయన చనిపోయినట్లు మాడభూషి చూడమ్మ వ్యాసం సాక్ష్యమిస్తున్నది. ( డిసెంబర్ 1910) కనుక ఈ  లాలిపాట 1881 కి ముందు రచన అయి ఉండాలి. అట్లగాయితే 1896- 98 లలో రచనలు చేసిన గుండు అచ్చమాంబ కన్నా పూర్వపు రచయిత్రి అవుతుంది కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమ్మ.

స్త్రీల పాటలలో తలుపుదగ్గర పాటలు ఒకరకం. పెళ్లిళ్లలో వధూవరులను బయటి గడప దగ్గర ఆగి పేర్లు చెప్పించే వేడుక సందర్భగా పాడే పాటలు ఉంటాయి. ఏదో కారణాన అలిగిన భార్య గదిలోకి వెళ్లి తలుపు గడియపెట్టుకొన్నప్పుడు తలుపులోపల భార్యకు , బయటి భర్తకు జరిగే సంవాదం  రూపంలోనూ పాటలు ఉంటాయి. భర్త భార్యను తలుపుతీయమని వేడుకొనటం అందులో ప్రధానం. కళ్లేపల్లె వెంకటరమణమ్మ అలాంటి పాట  ఒకటి వ్రాసింది( జులై 1903) ఇది శివ పార్వతుల సంవాదం. పార్వతి శివుడి తలమీద గంగను చూచి కోపించి తలుపువేసుకొన్నది. శివుడు మూసిన తలుపు ముందు నిలబడి తన మీద అలక ఎందుకు  తలుపు తీయమని కోరతాడు. ఒక అందగత్తెను నెత్తిమీద పెట్టుకొని వస్తే తలుపెందుకు తీస్తాను అని ఆమె పంతాలాడుతుంది. తన నెత్తిమీద వున్నది గంగానది నమ్మమంటాడు. ఆమె నుదురు కనిపిస్తున్నదంటే అది సిగలోని చంద్రవంక అంటాడు. అలా నుదురు నుండి ప్రారంభించి ఆమె చెవులు, జడ, కనుబొమలు, ముఖము, ముంగురులు, ముక్కు , కన్నులు , ఆధరములు, చెక్కులు, కంఠము , చేతులు , పాలిండ్లు మొదలైన పాదాలవరకు , పాదాల గోళ్లవరకు ఉన్న అవయవాలను అన్నిటినీ గుర్తించి చెబుతూ అవి  స్త్రీవే   కాదా అని గౌరీ వేసే ఒక్కొక్క  సవాల్ కు శివుడు అవి స్త్రీ అవయవాలు కాదు నదీ సంబంధమైన పద్మాలుతుమ్మెదలు , నల్ల కలువలు, చేపలు, పగడపు తీగెలు, చేపల పొలుసులు , శంఖం , తామర కాడలు, పక్షులు, పర్వతాలు , ఇసుకతిన్నెలు అంటూ   నమ్మబలుకుతూ గంగానది నీ స్నేహాన్ని కోరుతున్నది అంగీకరించమని అడుగుతాడు. గంగతోడ రావోయి అని గౌరి  తలుపు తీయటంతో ఈ పాట  ముగుస్తుందిసాహిత్య ప్రపంచంలో స్త్రీల అవయవాలకు ఉపమానాలుగా స్థిరపడిన కవిసమయాల గురించిన సంపూర్ణ అవగాహనతో రూపకాలంకారాన్ని మొదటినుండి చివరివరకు ప్రయోగిస్తూ చేసిన చమత్కార రచన ఇది.

 

                                                                                               ( ఇంకా ఉంది )

సాహిత్య వ్యాసాలు

వృద్ధిని బహిష్కరించిన వృద్ధి

ప్రసిద్ధ కథకుడు, నవలా రచయిత ఆచార్య కొలకలూరి ఇనాక్ గారు ఇటీవల రచించిన ‘వృద్ధి’ కథపై ప్రస్తుతం పెద్ద ఎత్తున వ్యతిరేకత వెల్లడవుతోంది. తీవ్రస్థాయిలో చర్చ జరుగుతోంది. ఈ కథ రాసింది ఇనాగ్గారేనా? ఆయన ఒక దళిత రచయితేనా? అని చాలామంది విస్తుపోతున్నారు. ఈ కథలో కథానాయికలైన లింగి, సౌందర్యలు పనిదొంగలుగా, సోమరిపోతులుగా, తిండిపోతులుగా, తిరుగుబోతులుగా, పోకిరీలుగా చిత్రింపబడినట్లు కనబడుతున్నది. అందువల్ల రచయిత ఈ కథలో దళితస్త్రీ స్వాతంత్ర్యాన్ని చూసి ఓర్వలేకపోతున్నాడని చర్చలు చేస్తున్నవాళ్లు అపోహపడుతున్నారు. ఇనాగ్గారు వాడిన భాష కూడా ఈ సందిగ్ధతకు కొంత కారణమయింది. అందువల్ల ఇనాగ్గారిని చాలామంది నిరసిస్తున్నారు. సదరు కథని భేషరతుగా వెనక్కి తీసుకోవాలని డిమాండు చేస్తున్నారు. ఇది ఎంతవరకు పోయిందంటే “ఇలాంటి కథ రాసిన పెద్దమనిషిని ఇంకా గారూ గీరూ అనడం ఏంటి?” అనేంతవరకూ పోయింది. పాఠకుడి నుండి రచయితల వరకు కథను సరిగా అర్థం చేసుకోలేక పోవడం వల్లే ఈ దుమారం రేగుతోంది. కానీ ఈ కథ వెనుక చాలా మర్మం ఉంది. వ్యంగ్యం ఉంది. వెటకారం ఉంది. అన్నిటికన్నా గొప్ప విరోధాభాసం దాగుంది. అనాది నుండి స్త్రీలని మరబొమ్మల్లా చూసిన పురుషాధిక్యతపై ఆగ్రహముంది. మాదిగల్ని బానిసలుగా చూసిన ఆధిపత్యవర్గాలపై తీవ్రమైన తిరుగుబాటుంది. ఇన్నాళ్ళూ దళితస్త్రీల శ్రమని దోచుకోవడమే తప్ప వాళ్ళ సంక్షేమం చూడని వ్యవస్థపట్ల ఎనలేని అక్కసుంది. ఎవరి పక్షాన వకాల్తా పుచ్చుకుని ఇనాగ్గారు కథ రాశారో ఆ బడుగువర్గాలవాళ్ళే అపార్థం చేసుకునేంత చిక్కదనం చిక్కుదనం ఈ కథలో ఉన్నాయి. విరోధాభాసంతో కూడిన ఈ శిల్పాన్ని పట్టుకుని విశ్లేషించుకుంటే కథ యొక్క గొప్పతనం తెలుస్తుంది. 

వృద్ధి కథలో లింగి, ఆమె కూతురు సౌందర్యల్లో కనిపించే మొదటి లోపం శ్రమించకపోవడం. పని చెయ్యాల్సిన వేళల్లో ఒంటినిట్టాడి గుడిసెల్లో సోమరిపోతులుగా నిద్రపోవడం. పనిచేసి సంపాదించి పైకి వద్దామనే ఆశావహ దృక్పథం లేకపోవడం. ఒకప్పుడు వేజండ్ల మాదిగలు కూలి దొరక్క కష్టాలు పడ్డారు. ఆసాములు ఇంటి వద్దకి వస్తే చేతులు కట్టుకుని “అట్టాగే సోమీ, వత్తాం దొరా” అనేవాళ్ళు. మంచం దిగి చేతులు నలుపుకుంటూ నిలబడేవాళ్ళు. ఇప్పుడు నారయ్య లాంటి ఆసాములు వచ్చి కూలికి రమ్మని అడుక్కుంటుంటే లింగి, సౌందర్య రామని నిర్భయంగా చెబుతున్నారు. మంచంపై నుండి లేవకుండా సమాధానం చెబుతున్నారు. “మాకేం గాడు బట్టిందా? మేం రాం” అంటున్నారు. వాళ్ళు బతిమాలుతుంటే వీళ్ళు తుస్కారిస్తున్నారు. నారయ్యని లింగి “నువ్వూ నీ పెళ్ళమూ నీ నలుగురు పిల్లలు వంగితే ఆ కలుపు తీయటం ఎంతసేపు?” అని ప్రశ్నించిది. “ఆళ్ళు పొలం పనులు ఎరగరే” అంటే “ఆళ్ళేమో నీడపట్టునుండాలా? మేమేమో ఎండనకా వాననకా పనిచేయాలా? మావల్ల గాదు. పొండి” అని కరాఖండిగా చెప్పేసింది. ఇంకా పల్లెలోని మాదిగలు ఆసాములకు కూలికి పోవడం మాని గుంటూరులో రకరకాల పనులకు పోతూ, సొంతంగా పాడి పితుక్కుంటూ సుఖపడుతున్నారు. ఒకప్పటి మాదిగల దీనస్థితికి, ఆసాముల దోపిడీకి అలవాటు పడ్డ చింతయ్యతాతకు ఇది విడ్డూరంగా కనబడింది. అతడు కాలమహిమ అని ఆశ్చర్యపోయాడు. చింతయ్యతాతలో రచయిత ఉన్నాడని అతని భావాలే రచయితవని చాలామంది చదువర్లు అపోహపడ్డారు. ఎంత కష్టపడ్డా ఆసాములు తమ శ్రమని దోచుకోవడమే గానీ తాము బాగుపడేదేమీ లేదని, తమని వాళ్ళు బాగుపడనివ్వరని, అందువల్ల ప్రభుత్వ పథకాల ద్వారా చేకూరిన లబ్ధితో ఉన్నంతలో ఇల్లు గడుపుకుని పనిపాట లేకుండా, వళ్ళు గుల్లచేసుకోకుండా ఇంటిపట్టున హాయిగా ఉండడం మేలని మాదిగల్లో మాదిగస్త్రీలల్లో వచ్చిన చైతన్యాన్ని, వాళ్ళ భౌతికవాద దృక్పథాన్ని రచయిత సానుకూల భావంతో కథలో అంతర్లీనం చేసారు. దాన్ని పాఠకులు గుర్తించలేదు. అందుకే కథని, రచయితని అపార్థం చేసుకున్నారు.   

కథలో లింగి, ఆమె కూతురు సౌందర్యల్లో కనిపించే మరో లోపం వాళ్ళు తమ మొగుళ్ళు పోయి విధవలయ్యాక మళ్ళీ పెళ్లి జోలికి వెళ్ళకపోవడం. మొదట లింగి తన మొగుడు పోయినందుకు బాధపడకపోగా సంతోషించింది. “పీడ ఇరగడైపోయింది” అనుకున్నది. పెళ్ళయి కార్యం కాకనే తన అల్లుడు జమాల్సుగాడు పోయాక కూతురు సౌందర్యలో ఆ భావననే నూరిపోసింది. మళ్ళీ పెళ్లి జోలి ఎత్తకుండా చేసింది. దానికి కారణం మగాడి స్వయంకృతాపరాధం. లింగి భర్త తాగుబోతు. ఇల్లూ వళ్ళూ గుల్లచేసుకుని ఇరవై ఏళ్లకే వల్లకాటికి చేరాడు. తన రెండేళ్ళ కాపురంలో లింగి నరకం చూసింది. అందువల్ల మగాళ్ళ పట్లా, సంసారం పట్లా లింగికి విరక్తి కలిగింది. అది తరతరాలుగా తనపై పెత్తనం చేస్తున్న మగాడిపట్ల సగటుస్త్రీకి ఉన్న విముఖతే గాని పెళ్లిపై సంసారంపై సంసారసుఖాలపై ఉన్న వ్యతిరేకత కాదు. మొగుడు లేకుంటే ఏ గోకుడూ లేదు కదా అని ఆమె భావించింది. దాన్నే తన కూతుర్లో ప్రోదిచేసింది. మగవాళ్ళు రాక్షసులని నమ్మించింది. ఏ బాదరాబందీల్లేని సుఖవంతమైన జీవనానికి వాళ్ళు అలవాటు పడ్డారు. నాగరిక వర్గాల్లో మాత్రమే సాధ్యమైన ఈ పక్కా భౌతికవాద చైతన్యం ఏ ఎదుగుదలా లేని వేజండ్ల దళితస్త్రీల్లో వచ్చింది. దాన్ని రచయిత కథాగతం చేశారు. కాగా రచయిత తల్లీకూతుళ్ళని ఎప్పుడూ పెళ్లి చేసుకొమ్మని ఎబ్బెట్టు మాటలతో పోరే చింతయ్యతాతలో ఉన్నాడని పాఠకులు అనుకున్నారు. అందువల్లే కథ పట్ల వ్యతిరేకత వచ్చింది. కానీ ఇనాగ్గారు కథానాయికల తాత్వికతలో ఉన్నాడే గాని చింతయ్యతాతలో లేడు. అందువల్ల ఈ కథలో సమస్య కూడా లేదు.

కథానాయికల్లో మనకు కనిపించే మరో లోపం వాళ్ళు విధవలై, మరో పెళ్లిని నిరాకరించి కూడా శారీరక సుఖాలకు అతీతులు కాకపోవడం. వాళ్ళు శారీరక సుఖాలు అనుభవిస్తూనే ఉన్నారు. ఏ మగాడైనా వెంటబడితే ఇంత బిక్ష వేసినట్లు వాడి కక్కుర్తి తీర్చి తమ అవసరమూ  తీర్చుకుంటున్నారు. (ఈ సందర్భంలో ఇనాగ్గారు లింగీ సౌందర్య తమ ‘కుతీ’ తీర్చుకుంటున్నారు అని వాడిన మాట చాలా వివాదాస్పదమైంది) కానీ ఏ మగాడికీ కట్టుబడలేదు. వాళ్ళు ఇవ్వజూపే కాసులకు చెయ్యి చాపలేదు. వాళ్ళకి బానిసలు కాలేదు. పైగా ఎప్పటికప్పుడు కొత్తదనం గమ్మత్తుగా ఉంది. డేటింగుల పేరుతో సంపన్న నాగరికుల్లో మాత్రమే కనబడే ఈ స్వతంత్రేచ్ఛ వేజండ్ల మాదిగస్త్రీలో రావడం అద్భుతం. దాన్ని రచయిత గుర్తించి ధ్వనించారు. కానీ పాఠకులు వాళ్ళని తిరుగుబోతులుగా పోకిరీలుగా తూలనాడిన చింతయ్యతాతలో రచయితని చూసినారు. రచయిత గొంతుని గుర్తిస్తే ఏ సమస్యా లేదు.

లింగి సౌందర్య ఇద్దరూ పని చెయ్యడానికి, పిల్లల్ని కనడానికి సిద్ధంగా లేరు. అదే వాళ్ళలో చింతయ్యతాతకి ప్రధానమైన అభ్యంతరం. అతడు “మానన్నాక కాయలు కాయాలి. ఆడదన్నాక పిల్లల్ని కనాలి” అంటాడు. “కష్టపడాలి, కూడు తినాలి. ఇష్టపడాలి, పిల్లల్ని కనాలి” అంటాడు. “నువ్వు పనిచేసే శక్తివి మాత్రమే కాదు. పిల్లల్ని ఉత్పత్తి చేసే ప్రాణయంత్రానివి కూడా” అంటాడు. కానీ వాళ్ళ తత్వం వేరు. “ఒకడికి చాకిరీ ఎందుకు చెయ్యాలి? ఒకడికి పిల్లల్ని ఎందుకు కనాలి?” అంటారు. తమ బతుకులే భారమైనప్పుడు ఇంకా పిల్లలెందుకంటారు. పిల్లల్ని కనడం అంటే ఈ భూమ్మీద మానవుడి మనుగడని కొనసాగనివ్వడం. తమని మనుషులుగా చూడని పురష ప్రపంచానికి, ఆధిపత్య పెత్తందారీ ప్రపంచానికి నిరాఘాటంగా కొనసాగే అవకాశం ఇవ్వడం. అందువల్ల వాళ్ళు దాన్నే దెబ్బకొట్టాలని భావించారు. అందుకే వాళ్ళు వాళ్ళ వృద్ధినే కాదు జనవృద్ధినే నిరాకరించారు. వాళ్ళు తమ శ్రమశక్తిని దాచుకోవడం ద్వారా అర్థవృద్ధిని, పిల్లలు కనే తమ ప్రాకృతికమైన సృష్టిశక్తిని త్యజించడం ద్వారా జనవృద్ధిని బహిష్కరించారు.    

లింగి డ్వాక్రా సభ్యురాలిగా కష్టపడి కొంత డబ్బు కూడబెట్టుకున్నది. వైధవ్య ఫించను రెండువేలు అయ్యాక కూరగాయలగంపని మూల పడేసింది. తల్లీకూతుళ్ళు నెలనెలా చెరో రెండువేలు చొప్పున వైధవ్య ఫించను తీసుకుంటారు. చౌకధరల దుకాణం ద్వారా వాళ్లకి  చవగ్గా ఇంటిసరుకులు లభిస్తాయి. ఓపిక ఉంటే వండుకుంటారు. లేకుంటే గుంటూర్లో సినిమా చూసి ప్రభుత్వ క్యాంటీన్లోనో గుళ్ళోనో చర్చిలోనో తిని వస్తారు. అందువల్ల వాళ్లకి ఆసాములకు వెట్టిచాకిరీ చేయాల్సిన అవసరం లేదు. ఒక మగాడి కింద బానిసలా పడి ఉండాల్సిన అగత్యం లేదు. ఇప్పుడు వాళ్ళకి మగాళ్ళు కుక్కల్లా కనబడుతున్నారు. చింతయ్యతాత వాళ్ళ భవిష్యత్తుపై బెంగపడ్డ భయాలన్నింటికీ వాళ్ళు తమదైన తాత్వికశైలిలో సమాధానాలు చెప్పారు. అది సమాజం పట్ల వాళ్ళలో పేరుకున్న అక్కసు. తేరగా వచ్చే వైధవ్య ఫించను తీసుకోవడంలోనూ, ప్రభుత్వ క్యాంటీన్ భోజనం తినడంలోనూ వాళ్ళు తమ అక్కసుని తీర్చుకుంటున్నారు. తమకు తమ కాళ్ళపై నిలబడేటట్లు ఉపాధి కల్పించకుండా ఓట్ల కొనకం లాంటి ఫించను ఇవ్వడం పట్ల వాళ్లకు కసి ఉంది. ఎన్నాళ్ళు ఇస్తావో ఇవ్వు అన్న కక్షసాధింపు ఉంది. ఇలాంటి తత్వచింతనా నేపథ్యం ఉన్న ఒక సరికొత్త తరం ఇప్పుడు పుట్టుకొస్తోంది. ఇది తమని భౌతిక వస్తుసంపదలతో ఎదగనివ్వని సమాజాన్ని ఎదిరించడానికి వాళ్ళలో కలిగిన ప్రగతిశీలం. మానసికమైన వృద్ధి. దాన్ని రచయిత పసిగట్టారు. దాన్నే కథనం చేశారు. పైకి కథానాయికల్లో లోపాలు చూపిస్తూ అంతర్లీన శిల్పం ద్వారా వాటిని ఆభాసం చేశారు. అందువల్ల చదువరులు కథలో ఉన్న విరోధాభాసాన్ని గుర్తిస్తే అది ఇచ్చిన సందేశం తెలిసొస్తుంది. రచయిత చింతయ్యతాత అనుభవాల్లో ఉన్నాడే తప్ప ఆచరణలో లేడు. అతని భాషలో ఉన్నాడే తప్ప అతనిదైన ఫ్యూడలిస్టు భావజాలంలో లేడు.

 

వృద్ధి ద్వారా రచయిత నిమ్నకులస్త్రీల్లో వచ్చిన చైతన్యాన్ని నిరూపించారు. భూస్వాములూ ఆస్వాముల ఆగడాలు ఇక చెల్లవని సందేశం ఇచ్చారు. ఆడతనంపై మగపెత్తనం ఇక కొనసాగదని హెచ్చరించారు. ఐతే వస్తు నేపథ్యపు అవసరం కొద్దీ దాన్ని ఎబ్బెట్టు పదజాలంతో బీభత్సపాకంలో పండించారు. ఎందుకంటే సక్రమమైన సంసారసుఖాలకు నోచుకోని ఆ బతుకుల నిండా బీభత్సం దాగుంది కాబట్టి. ఆసాముల శ్రమ దోపిడీల్లో, ఓట్లకోసం కమీషన్ల కోసం ప్రవేశపెట్టే ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల్లో మనిషి జీవితం ఒకానొక వికృతరూపం దాలుస్తోంది కాబట్టి. అంతేగాని ఆయనకు దళితస్త్రీలపట్ల గాని, వాళ్ళ నూతన జీవన తాత్వికత పట్ల గాని ఎలాంటి వ్యతిరేకతా లేదు. వాళ్లకి జరుగుతున్న అన్యాయం పట్ల ఆగ్రహంతోనే ఆయన అలాంటి భాషని ఎన్నుకున్నారు. ఈ కథలోని వస్తువు దళితస్త్రీలని, దళితుల్ని ఎక్ష్ప్లొయిట్ చేస్తున్న వ్యవస్థాగత రుగ్మతలకి రచయిత కనుగొన్న ఒక సరికొత్త ఔషధం. నోటిని చేదు చేసే ఔషధం చెడ్డది కాదు. అది పుష్టిదాయిని. కథకుడైన రచయిత ఒక సామాజిక వైద్యుడు. పుచ్చిపోతున్న సమాజానికి చురుక్కుమని సూదిమందు వేస్తున్న ఆ వైద్యుడు చెడ్డవాడు కాడు. దాని రోగాల్ని నయం చేసి స్వస్థత చేకూర్చుతున్న ఆరోగ్య ప్రదాత. అందువల్ల వృద్ధి కథలోని వ్యంగ్యాన్ని, విరోధాభాసాన్ని అర్థం చేసుకుని స్వాగతించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. 

                    చ.వా: 9494696990   

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆర్ద్రత హరికిషన్ కథల అంతఃసూత్రం 

ఏకోరసః కరుణ ఏవ నిమిత్త బేధాద్భిన్నః...

నీటిసుడులకు, తరంగాలకు, నురగలకు రూపం వేరైనా జలమే ఆధారమైనట్లు, ఎంత వైవిధ్యభరితమైన కథావస్తువుల్ని హరికిషన్ స్వీకరించినా అన్ని కథలసారం భాదాతప్త జీవితచిత్రణే. మానవాళికి అందాల్సిన న్యాయాన్ని, జీవించేహక్కును శిల్పించే ప్రయత్నంలో హరికిషన్ కథాసంవిధానానికి సహకరించింది కరుణార్ద్రతలే. అందువల్లనే ఈయన కథలకు పరుషస్పర్శ వుండదు. కొన్ని లోకస్పర్శ కలిగి పరుషములుగా మారతాయని అందుకు ఆధారం కరుణమేననివీర రాఘవ పండితుడు చెప్పారు. ఈ ఆలంకారిక  వ్యాఖ్యానం సరిగ్గా హరికిషన్ కథలకు సరిపోతుంది. బలహీనవర్గాల జీవితం సృజించినా, బహుజన జీవితం చిత్రించినా, రాయలసీమ రాజకీయ విద్రోహాలు బహిర్గతం చేసినాఅపసవ్యతల మూలాలు పాఠకుల మనసు ఆర్ద్రతా సంచలనాలకు గురవుతాయి.

ఇతని కథల్లో ప్రధానంగా కనిపించే వైవిధ్యం రాయలసీమ వాసుల దారిద్ర్యానికి కారణమైన న్యాయమైన నీళ్ళవాటా గురించి కథనంచేశారు. అలాగే బహుజనులుగా వృత్తిజీవితంలో అనుభవిస్తున్న కడగండ్లుఆధిపత్య సామాజిక వర్గంనుండి ఎదుర్కొంటున్న దాష్టీకాన్ని సీమ నేపథ్యంలో చిత్రించారు. మూడవ అంశం స్త్రీలు, పిల్లల దుఃఖమయ జీవితంలో చోటుచేసుకున్న దయనీయత, అలాగే విద్యావ్యవస్థలో చొరబడిన వ్యాపారాంతరీకరణ. ఈ ఇతివృత్తాలన్నింటిలో కనిపించే ప్రధాన లక్షణం ఆర్ద్రత. అందుకే హరికిషన్ కథల్లోని పాత్రలు అన్యాయాల్ని ఎదురించే పాత్రలుగా దర్శనమివ్వవు. పాఠకుల అవగాహనా స్థాయిని పెంచే క్రమంలో, తమ జీవన గమనంలో ఒలికే కన్నీళ్ళను నివేదిస్తాయి. ఇవి ఏం చేయాలో, ఏం చేయకూడదో పాఠకుల నిర్ణాయక శక్తికి వదిలేస్తాయే కానీ జీవితాన్ని మించిన సందేశాలు, పరిష్కారాలివ్వవు. ఈలక్షణమే హరికిషన్ పాఠక ప్రపంచాన్ని విస్తరించగలిగింది.

రాయలసీమ దుర్భిక్షానికి ఒక్క జీవనది కూడా లేకపోవడం భౌగోళికంగా దారిద్ర్యానికి దారితీస్తే, విభజన రాజకీయాంశాలు కరువు కాటకాలను, ఫ్యాక్షనిజాలనూ నేటి రాయలసీమ ముఖచిత్రంగా మార్చాయి. 1956లో జరిగిన భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల విభజన 1956లో జరిగిన ఒకానొక చారిత్రక తప్పిదం. అనంతపురం, కర్నూలు జిల్లాల  సరిహద్దు ప్రాంతాల విభజనలో జరిగిన మోసం, కర్నాటక, తమిళనాడు ప్రాంతాల సరిహద్దు జిల్లాలైన బళ్ళారి, హోస్పేట, చింతామణి, కోలార్, కె.జి.ఎఫ్, కృష్ణగిరి, హోసూరు ప్రాంతాలను కోల్పోవడం. కృష్ణగిరి, హోసూరు తమిళనాడులో కలవటం వల్ల జరిగిన నష్టం అక్కడ నివసించే తెలుగు ప్రజల కంటే, రాయలసీమ వాసులకు బళ్ళారిని కోల్పోవటం వల్ల జరిగిన నష్టం అంతా ఇంతా కాదు. ముఖ్యంగా బళ్ళారిని కోల్పోవడం వలన హోస్పేట్ ను కోల్పోయాం. హోస్పేట్ ను కోల్పోవడమంటే తుంగభద్ర డ్యాంను కోల్పోవటం. దాంతో తుంగభద్ర నీటి ఆయకట్టును కోల్పోవటం. అటు కృష్ణా - పెన్నార్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం జరగక పోవడం వలన జరిగిన నష్టం, ఇటు తుంగభద్ర ప్రాజెక్టు నుండి 350 టి.యం.సి.ల నీటిని కూడా పొందలేని దౌర్భాగ్యాన్ని రాయలసీమ ప్రజలు తరతరాలుగా అనుభవిస్తూనే వున్నారు.

రాయలసీమ కథకులలో మొదటి, రెండవ, మూడవతరం కరువు కారణాలు నైసర్గికతలో వెదికారు. కానీ, నాలుగోతరం  కథకులు కరువుకు కారణమైన   రాజకీయ విద్రోహాలను, నీటి వనరుల పంపిణీలో జరిగిన కుట్రలను, పరాయి ప్రాంత పెట్టుబడిని బయట పెట్టారు. ముఖ్యంగా కందనవోలు సీమనుండి వచ్చిన కథకుని కంఠస్వరంలోని సంయమనం ఒక గొప్ప సామాజిక సంధర్భం దిశగా అడుగేసింది. ఈ క్రమంలో యం. హరికిషన్ -  తరతరాల దుఃఖం”, “జై తెలంగాణా”, “కొత్తకల”, కథలు  వచ్చాయి.

'జై తెలంగాణా' కథ కోస్తాంధ్ర ప్రాంతీయుల వ్యవసాయ విధానాలను చర్చించిన కథ. వ్యవసాయం చేయడానికి పెట్టుబడి, శ్రమల పాత్రను కోస్తాంధ్ర ప్రాంతం వాళ్ళు చేసినట్లుగా వ్యవసాయం చేయడం.రాయలసీమ వాసులకు తెలియనట్లుగా చెప్పడంలోని మర్మాన్ని గ్రహించడానికి, తెలంగాణాలో మొదలైన ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమం రాయలసీమ వాసుల ఆలోచనల్ని ఏ విధంగా ప్రభావితం చేసిందో హరికిషన్ చిత్రించారు.

కోస్తాంధ్ర వాళ్ళు రాయలసీమ భూమిని కౌలుకు తీసుకోవడంలోనూ, ఆ భూముల్ని కొని వ్యాపార వేత్తలుగా ఎదుగుతున్న క్రమాన్ని రాయలసీమ వాసులు వ్యవవసాయం చేయలేని సోమరిపోతులుగా వ్యవహరింప బడుతున్న క్రమాన్ని అర్థం చేయించడానికి రచయిత చేసిన ప్రయత్నం, స్పష్టమైన అతని కథనాత్మక వ్యూహం. గుంటూరోళ్ళ వ్యవసాయ పద్దతుల వలన ఎగువ ప్రాంతంలో కౌలుకు తీసుకొన్న వీళ్ళ భూములు పచ్చగా వుండడానికి కారణం, రాత్రివేళల్లో గ్రామీణుల కళ్ళు కప్పి, అధికార్లకు లంచాలిచ్చి, తమ పొలాలకు నీళ్ళు మళ్ళించుకునే తెలివితేటల వలన పక్క ఊర్ల పొలాలకు నీళ్ళు తక్కువ కావడం, చిన్న పిల్లల్ని వ్యవసాయ కూలీలుగా మార్చడం, పత్తి, మిర్చి లాంటి వ్యాపార పంటలకు నీటి వాడకం ఎక్కువ. ఎరువులు, మందులు, విత్తనాలకు పెట్టుబడి ఎక్కువ పెట్టడం అనే అంశాలు దిగుబడిని పెంచేందుకు కారణాలుగా హరికిషన్ గుర్తించారు. ఈ అన్ని ప్రతిఫలనాలకు మూలకారణం నీళ్ళ దొంగతనం. అందుకే ఆయకట్టు రైతులంతా నీళ్ళ దొంగతనాన్ని ఆపి తమ భూముల్ని పంటల్ని కాపాడుకోవటం కోసం ఉద్యమించడానికి ఉద్యుక్తులవుతారు. అయితే కోస్తాంధ్ర వాసుల తెలివిలేటల్ని మున్ముందుగా గుర్తించినవారు తెలంగాణా వాసులు. రాయలసీమలో కోస్తాంధ్ర రైతుల పెట్టుబడి ప్రాబల్య ప్రారంభానికి, తెలంగాణాలో కోస్తాంధ్రుల ప్రాబల్య నిరాకరణకు కారణమైన ములాలు ప్రత్యేక తెలంగాణా రాష్ట్ర ఉద్యమంలో వున్నాయన్న స్పృహ ఈకథకు 'జై తెలంగాణా' శీర్షిక పెట్టడంలోని ఉద్దేశం. అంటే వాళ్ళ ఉద్యమానికి రచయితగా తన మద్దతును పరోక్షంగా ప్రకటిచండం, రాయలసీమలో ఉద్యమం మొదలవ్వాల్సిన స్ఫూర్తిని కూడా ఈ కథ అందిస్తుంది.

జై తెలంగాణా' కథ ప్రారంభం, ముగింపు, కొనసాగింపులో మంచి పటుత్వం సాధించిన కథ. కథకుడుగా హరికిషన్ ఎంచుకున్న పాత్ర ఒక ఉపాధ్యాయుడు.  ఒక ఉపాధ్యాయుడి అనుభవం, ఆలోచనలతో కథ నడవడం వలన ఎక్కడా కోపం, ఉద్రిక్తతా, అసహనం, అవేశకావేశాలు చోటు చేసుకోలేదు. అదే ఒకరైతుగా కోస్తాంధ్ర రైతుల దురాగతాన్ని చర్చించినట్లయితే ఇంత సహనంగా కథనం కోనసాగేది కాదు. ఉపాధ్యాయుడి పాత్రలోనే రచయిత కంఠస్వరం కూడా వ్యక్తమవుతోంది. రచయిత తన కంఠస్వరాన్ని వ్యక్తం చేసేందుకు ఎంచుకునే పాత్ర వలన కథా స్వభావం, స్వరూపంలో ఒనగూడే మేలు ఆధారపడి వుంటుదనడానికి ఈ కథ ఉదాహరణ.

మావూర్లో సోమరిపోతుల్రా"(పేజీ నం.11) అని ఉరుకుందన్న అనటంలో, తమని తాము నిందించు కోవడంలోని ఆత్మన్యూనతా వ్యక్తమవుతుంది. కథకుడు వాళ్ళనుసోమరిపోతులు కాదు, నిజాయితీ పరులు" అని గుర్తించడం ద్వారా వెనుకబడిన ప్రాంతంలోని ప్రజల ఆలోచల్లో అసంబద్ధతను సవరించే ప్రయత్నం కనబడుతుంది. పచ్చని పంట పొలాలతో సువిశాలంగా కనిపించే భూములకు కారణం కె.సి.కెనాల్ పారకం వల్లనే అని అనుకొనేవాళ్ళే కానీ పరాయి ప్రాంతాల ప్రాబల్యం అని రాయలసీమ పొరుగు జిల్లాల వాళ్ళకు కూడా తెలియదు., కోస్తాంధ్ర రైతుల వ్యవసాయ పద్ధతుల వలన పెరుగుతున్న పెట్టుబడి, రాయలసీమ వాసులలో పెరుగుతున్న పరాయీకరణను మొట్టమొదట"జై తెలంగాణాకథ నమోదు చేసింది. పరాయి ప్రాంతాల ప్రాబల్యం పట్ల నిరసనను నమోదు చేసింది. రాయలసీమ వాసులలో ప్రాంతీయ అస్తిత్వ స్పృహను చిత్రించిన కథఇది.

తెలంగాణేతర సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమంలో కోస్తాంధ్ర అజెండానే అన్ని ప్రాంతాల అజెండాగా కొనసాగడంపై పెట్టిన విమర్శ "కొత్త కలఇతివృత్తం. సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమంలో ప్రధానంగా బాధించిన అంశం తెలంగాణా ప్రత్యేక రాష్ట్రం కంటే, హైదరాబాదు వదులుకోవడం. ఈ అంశంపై చేసిన సవివరమైన చర్చ. రాయలసీమ వాసులకు సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమంలోని లోటుపాట్లను చర్చించింది. న్యాయంగా తమ ప్రాంతానికి జరిగే నష్టంపైన ఉద్యమ అజెండా రూపొందాలన్న ఆకాంక్ష ఈ కథలో వ్యక్తమవుతుంది.

రాయలసీమలో సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమం కొనసాగిన వైనాన్ని అంచెలంచెలుగా నిరసన దీక్షలు, నిరాహార దీక్షలు, మానవహారాలు, స్థానిక మంత్రుల రాజీనామా డిమాండులు, రాజీనామా చేయని రాజకీయ నాయకుల ఇళ్ళ ముట్టడి, వాల్ పోస్టర్ల దగ్గర నుండి హైదరాబాదు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంగా ప్రకటించాలన్న డిమాండు వరకువచ్చిన అన్ని వేరియేషన్స్ ఈ కథలో హరికిషన్ చర్చించారు.

ముఖ్యంగా హైదరాబాద్ ప్రాంతాన్ని వదులుకోవడానికి కోస్తా, ఉత్తరాంధ్ర, రాయలసీమ వాసులెవరూ సిద్ధంగా లేరు. హైదారాబాద్ అంటే అందరికీ కలల ప్రపంచం, ఆశల నిచ్చెన. అయితే కోస్తా పెట్టుబడిదారులకు, రాయలసీమ ఫ్యాక్షనిస్టులకు స్విస్ బ్యాంక్ లాంటిదని వాళ్ళకు మద్దతు పలకాల్సిన అవసరం ఎందుకున్న చైతన్యప్రకాష్ ప్రశ్న పాఠకులమెదళ్ళను ఉత్తేజపరిచేందుకు సంధించిన ప్రశ్న. విద్యార్థి ప్రాతినిధ్య పాత్ర విజయ్ ను ఆలోచనల్లో పడేస్తుంది. ప్రజల ఉద్వేగాలను తమ స్వార్థ ప్రయోజనాల లబ్దికోసం, వుపయోగపడే రాజకీయాల నుండి బయటపడి, రాయలసీమ వాసులుగా సరైన ఉద్యమ పంథా తొక్కాల్సిన అవసరాన్ని "కొత్తకలడిమాండ్ చేస్తుంది.

రాయలసీమ, కోస్తాంధ్ర వాసుల భయాల్లోని అంతరాలను రాయలసీమ కరువు స్థితిపై పరిశోధన చేస్తున్న చైతన్యప్రకాష్ పాత్ర ద్వారా వ్యక్తం చేశారు. కోస్తాంధ్రులు హైదరాబాద్ లో ఏర్పరచుకొన్న ఆస్తుల్ని కాపాడుకోవడం కోసం, తెలంగాణాపై ఆధిపత్యాన్ని కాపాడుకోవడం కోసం చేస్తున్న ఆందోళనలుగా గుర్తింప చేస్తాడు. రాయలసీమ వాసులు చేయాల్సిన పోరాట అజెండా అరవై సంవత్సరాలుగా కృష్ణాజలాల కింద జరిగిన అభివృద్ధిలో వాటా అడగడం, కరువు సీమలో పెట్టుబడుల విస్తరణ, కృష్ణా నికర జలాల పంపిణీ, పోలవరం ప్రాజెక్టు మిగులు జలాల కోకం కాకుండా శాశ్వత నికర జలాల వాటా పంపకం గురించి అడగడం వలన మన ప్రాంత అభివృద్ధి సాధన కోసం వుద్యమం నడపాలని చాలా స్పష్టంగా సమైక్యాంధ్ర వుద్యమ అజెండా, పోరాట పోకడలపై ఖచ్చితమైన దృష్టికోణాన్ని 'కొత్త కలఅందిస్తుంది.

రాయలసీమకు జరిగిన విద్రోహాన్ని శ్రీకృష్ణ కమిటీనివేదిక బయటపెడుతుందని హరికిషన్  సూచించారు. అలాగే, ఇమాం కోటి గొంతుకల ఆక్రందన”, , బాల గోపాల్ జలపాఠాలులాంటి రచనలు గురించి, సాహిత్యకారులు చేసిన  కృషిని గురించి ఈకథ ప్రస్తావించడంలో రచయిత  పాఠక చైతన్య దిశానిర్దేశకత్వాన్ని సూచించారు.

కృష్ణా పెన్నార్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కావడం వలన జరిగిన అనర్ధాలను, శ్రీశైలం డ్యాం కర్నూలు జిల్లాలో వున్నా అది కేవలం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుగా పరిమితమవడం వలన రాయలసీమ మూడు తరాలవాళ్ళు అనుభవించిన దుఃఖాన్నితరతరాల దుఖంకథ చిత్రించిందినీళ్ళ రాజకీయాలను పసికట్టిన చిన్నా, పెద్ద రాజకీయ నాయకులు సైతం లబ్ది పొంది, సామాన్య జనాన్ని మాత్రం గాలికి వదిలేసిన బాధ్యతారాహిత్యాన్ని ఈ కథ నమోదు చేసింది.

అప్పులవాళ్ళ బాధ భరించలేక ఒకే కుటుంబంలోని ముగ్గురు మగాళ్ళ అస్తిత్వం ఇంటి గోడలపై మాత్రమే మిగిలిన గతం, వర్తమానంలో కూడా వాళ్ళ బాటనే ఎంచుకున్న దరిద్రనారాయణుల కన్నీటి కథా చిత్రం, వలస పాలకులు కట్టడానికి ఉద్యుక్తులై సర్వేలు నిర్వహించి, పచ్చని పంటపొలాలుగా మార్చేందుకు చేసిన ప్రయత్నాలు ఎందుకు వెనక్కు మళ్ళాయి? అని ప్రశ్నించుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత ఈ కథ కల్పిస్తుంది.

కృష్ణా - పెన్నార్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో రాయలసీమలోని కడప, కర్నూలు, నెల్లూరు, తమిళనాడులోని చాలా ప్రాంతం సాగులోకి వస్తుందని భావించిన కోస్తాంధ్ర నాయకులు దానికి గండికొట్టిన నేపథ్యాన్ని ఈ కథ గుర్తు చేస్తుంది. మన నీళ్ళు తమిళులకెందుకివ్వాలి అన్నవాళ్ళు, రాయలసీమ వాళ్ళు ఆ నీళ్ళు లేకపోతే ఎలా సాగుచేస్తారని ఆలోచించలేదు. సీమనాయకులు ఈ విద్రోహాన్ని ప్రశ్నించలేకపోయారు. ఈ ప్రాజెక్టుకు పురిట్లోనే సంధి కొట్టిన సంగతి తెలియని నాయకులు ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో వందల ఎకరాలు కొన్నవారు, గుట్టుచప్పుడు కాకుండా కొన్న భూముల్ని అమ్మేస్తే ఆ సమాచారం తెలియని బడుగు బలహీన వర్గాలు బంజరు భూముల్ని కొని, వాటిని ఏమీ చేయలేక అప్పుల పాలైన విషాద విధ్వంసాన్ని ఈ కథ చిత్రిక పట్టింది. వలస పాలకులు వెళ్ళిపోయినా, స్వతంత్ర పరిపాలనలో కూడా రాయలసీమవాసుల సాగునీటి ప్రయోజనాల నిర్లక్ష్యంతో కుటుంబంలోని మగవాళ్ళు ఊరొదిలి వెళ్ళిపోయే ఒక అనివార్య సందర్భాన్ని హరికిషన్ పాఠకుల  ముందుంచారు.

బంజరు భూముల్ని అప్పులు చేసి సాగులోకి తెచ్చిన రైతు కుటుంబాలు పంట పండించి అప్పు తీర్చేలోగా, శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కోసం తమ భూముల్ని కోల్పోవల్సి వచ్చింది. వూరితో తమకున్న అనుబంధాలు, విషాదాల ఉద్వేగాల్ని, సాంస్కృతిక మూలాల్నివదులుకోవాల్సి రావడంలోని హృదయగత వేదనలను, తాము పుట్టిన వూరితో శాశ్వతంగా తెగదెంపులు చేసుకోవడంలోని నిస్సహాయ స్థితి.

 “ఎవరూ త్యాగం చేయకపోతే అభివృద్ధి ఎట్లా సాధ్యం. మర్యాదగా ఖాళీ చేస్తారా... లేక..." అంటూ పోలీసుల బెదిరిపుల మధ్య కొట్టుమిట్టాడే ప్రాణాలు. ఎవరికోసం వాళ్ళు త్యాగం చేయాలి? ఎవరి అవసరాలు తీర్చడం కోసం ఆ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం జరుగుతుంది అన్నప్రాధమిక ప్రశ్నలు వేసింది జవాబులు తెలియక కాదు.  అన్నీ తెలుస్తూనే వున్నాయి. కానీ ఏమీ చేయలేని నిస్సహాయత, ప్రాజెక్టు నిర్మాణాన్ని వ్యతిరేకించలేక పోయామన్న పూర్వ తప్పిదాలవలన కలిగిన  ఆశక్తత వారిని నిరాశా నిస్పృహల్లోకి నెట్టేసింది. భూములకు నిర్ణయించిన మూడు, నాలుగు వేల నష్ట పరిహారం, మళ్ళీ భూమిని కొనేందుకు, కుటుంబాన్ని స్థిరంగా కాపాడుకోవటానికి ఏపాటి ? అని రైతులు ఆలోచనల్లోని పరాధీనత్వం. వ్యవసాయ కులాల్ని ఆశ్రయించిన చాకలి, మంగలి, వడ్రంగి వృత్తి కులాల వాళ్ళ పరిస్థితి మరింత ఘోరంగా వాళ్ళ బతుకులకు ఏ నష్ట పరిహారం లేకుండానే ఊరు వదలి పోవాల్సిన అగత్యాన్ని ఆనకట్ట నిర్మాణం కల్పించిందని బహుజన కులాల దైన్యంపట్ల రచయిత తన సానుభూతి వ్యక్తం చేశారు.

కోస్తాంధ్ర నీటి ప్రయోజనాలు ప్రకాశం బ్యారేజ్ తీర్చినా మిగిలిన అవసరాల కోసం శ్రీశైలం ప్రాజెక్టును కూడా వాళ్ళ పొలాలకే ఉపయోగించడం, జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టుగా రూపకల్పన చేయడం, నాగార్జున సాగర్ కు ఓవర్ హెడ్ ట్యాంకుగా మారిపోవడాన్ని రచయిత గొంతు వరకూ నీళ్ళున్నా సీమకు ఒక్క చుక్క నోటికందడం లేదన్నఆవేదన సీమవాసుల ఆక్రందనల ప్రతిఫలన రూపం.   వాయిదాల పద్దతిలో నష్టపరిహారం ఇస్తే అవి రైతులకు ఎలా ఉపయోగపడతాయి. తమ కళ్ళముందే నీళ్ళున్నా తమ నీటి కష్టాలు తీరడం లేదన్న సీమ వాసుల ఆక్రందనలు గోపాల్ పాత్రచిత్రణలో రూపు కట్టాయి. తమ వూళ్ళలో పారేనీళ్ళు తమకెందుకు చెందవని, శ్రీశైలం డ్యాంను బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టుగా మార్చాల్సిన అవసరాన్ని ప్రాంతీయ పోరాటాల ద్వారానే సాధ్యం చేసుకోవాలన్న ఆకాంక్షను ఈ కథ బహిర్గతం చేస్తుంది.

రాయలసీమలోని మగవాళ్ళు ఫ్యాక్షన్ వల్లనే కనుమరుగవుతున్నారని సీమేతరులు కూడా గుర్తించారు. అయితే రాయలసీమ కుటుంబంలోని మగవాళ్ళ అదృశ్యానికి, కోస్తాంధ్ర రాజకీయ నాయకుల వ్యుహాత్మక రచన కూడా కారణమన్న నగ్నసత్యాన్ని మొట్టమొదట బట్టబయలు చేసిన కథ తరతరాల దుఃఖం".

నీటివనరులు లేని రాయలసీమలో వ్యవసాయం చేయడం జూదం ఆడడమంత ప్రమాదమని రాయలసీమ కథకులు ఇంతకు ముందే రాశారు. అయితే నీళ్ళు లేక పంటలు పండక కరువు రావడం ఒక యెత్తయితే, అల్పపీడనాలు వాయుగుండాలు చెలరేగితే తప్ప రాయలసీమలో వానలు పడవు. అప్పులు చేసి, డ్రమ్ములతో నీళ్ళు తెచ్చి వ్యవసాయం చేయాల్సిన దుస్థితి రాయలసీమ వాసులలో తప్ప ఆంధ్రదేశంలో మరో ప్రాంతలో కనిపించని అంశం. అకాల వర్షాలు, అల్పపీడన వర్షాలతో నేల తడిగా, పచ్చిగా మారి పంట నష్టపోయిన సందర్భంపచ్చికరువుకథలో వ్యక్తమౌతుంది. అంతేకాక రైతు తానింత నష్టపోయినా మళ్ళీ మళ్ళీ వ్యవసాయం చేస్తునే వుంటాడు కానీ పంటలు పండించకుండా వుండలేని రైతుతత్వాన్ని కూడా ఈకథ అక్షర బద్దం చేసింది.

'కొత్త కల' కథలో బడీడు పిల్లలందరూ ఆటోల్లో కిక్కిరిసి వెళుతున్నారని చదివినపుడు వాళ్ళంతా బడికి పోతున్నారేమో అని అనుకుంటాం. కానీ పత్తి, మిరప చేలల్లో పనిచేయడానికి వెళ్తున్నారని తెలుస్తుంది. కరువు వలన డ్రాపవుట్ శాతం పెరగటాన్ని చూశాం. కానీ ముఖ్యంగా మిర్చి, పత్తి లాంటి పంటలు బాగా పండటం కూడా విద్యార్థులు గైర్ హాజర్ కు కారణమైన విషయం, పెద్దలకంటే పిల్లలకే ఎక్కువ డిమాండు వుండటం  ఉపాధ్యాయ కథకుని దృష్టి పథం నుండి తప్పించుకోక పోవడాన్ని పాఠకులు గుర్తిస్తారు.  తక్కువ కూలీరేట్లకు పనిచేయించుకొనేందుకు పిల్లల్లో కనబడే ఉత్సాహం, ఉత్తేజం పెద్దలలో తక్కువ. అలసట అనేది తెలియకుండా ఆడుతూ, పాడుతూ ఎక్కువ శ్రమపడతారు. (గుంటూరోళ్ళ) కోస్తా వ్యవసాయ పద్ధతులు అందుబాటులోకి వచ్చిన తరువాత బాల(వ్యవసాయ)కార్మికులు గణనీయంగా పెరగడాన్ని గుర్తించారు.

విద్యను లాభాలార్జించే ఒక వ్యాపారంగా చూస్తున్న కార్పొరేట్ విద్యా వ్యవస్థలో కనిపించని దోపిడి, అవలంభించే ఎత్తుగడలు ప్రదర్శించే పోకడలు(షోలు) కళ్ళముందు కనిపించే మాయాజాలాన్ని గుర్తుపట్టిన ఒక స్కూల్ టీచర్ సంఘర్షనాత్మక మనోగతాన్ని మోనోలాగ్ రూపంలో, చైతన్య స్రవంతి శిల్పంలో రచించిన కథ కాంక్రీట్ జంగిల్". ఆశలు, నిరాశలు, కలలు, కన్నీళ్ళు ఒక సుదీర్ఘ కథనంలొ ప్రయోగాత్మకంగా సాగిన కథ ఇది. సరళీకృత ఆర్థిక విధానాల వల్ల ప్రైవేట్ రంగం మనదేశంలో అనూహ్యంగా విస్తరిస్తున్నది. పబ్లిక్ రంగ ప్రాధాన్యత నానాటికీ తగ్గిపోతున్న క్రమాన్ని నమోదు చేశారు.

1960ల నుండి 1980ల కథా సాహిత్యాన్ని పరిశీలిస్తే అందులో మధ్య తరగతి సగటు గుమాస్తాలు, బడుగు జీవుల గానుగెద్దు జీవితాలు కనిపిస్తాయి. కానీ నేడు 1990ల తర్వాత పిల్లల చదువుల్లో పెరిగిన వేగం యాంత్రికత వాళ్ళ జీవితంలో సృజనాత్మకతకు అవకాశం లేకుండా గానుగెద్దుల్లాగా చట్రాల్లో బంధింపబడిన వైనాన్నిహరికిషన్ తన కథల్లో చిత్రించారు.

కథలకోసం కలవరించే పిల్లల జీవితాలకు ప్రతీకగా, కథ వినాలనే తీరని కోరికతో చనిపోయిన కావ్య, కథ చెప్పించుకోవాలని పరితపించే మంజులాంటి పిల్లల జీవితంలో లోపించిన కావ్యానందాన్ని ప్రకటించిన కథ 'ఒక్క కథ". యాభైదాకా పిల్లల పుస్తకాలను ప్రచురించిన హరికిషన్ ఎందుకాపనికి పూనుకున్నారో ఈ కథ చదివితే అర్ధమవుతుంది. ఈకథలో పిల్లల కథలను కమ్మని పూర్ణం నిండిన కర్ణికాయలతో, మధురమైన చెరుకు రసంతో పోలుస్తూ పిల్లల్లోని శ్రవణాసక్తిని ఎలా ఇనుమడింపజేయవచ్చో కథగా మలిచారు. ఉపాధ్యాయ పాఠకులకు ఈ కథ ఒక ఉపకరణ కాగలదు. హరికిషన్ పిల్లల కోసం తపించి రాసిన కథలలో 'ఒక్క కథ' భిన్నమైనది.

ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో చదువుకున్న వారికి ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో చదివే వారికి మధ్య ఇరవై ఏళ్ళ క్రితం కనబడే అంతరాన్ని 'చూపు' కథలో చిత్రించారు. ఒకప్పుడు కాన్వెంట్ చదువులు చదివితే ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు రావని, ప్రైవేట్ ఉద్యోగమంటే సంబంధాలు రావని కూడా వుండేదని తెలుస్తుంది. మళ్ళీ అలాంటి నిషేదాలు అమలు పరిచే రోజులు వస్తే బాగుండనిపిస్తుంది. కార్పోరేట్ వ్యవస్థలో పనిచేసే ఉద్యోగులకు ప్రభుత్వరంగంలో పనిచేసే ఉద్యోగులకు మధ్య ఆర్ధిక స్టోమత, వ్యత్యాసాలను బేరీజు వేసుకుంటాడు కథకుని అన్న. ఆ పాత్ర పడిన సందిగ్గావస్థ, మానసిక సంఘర్షణలకు కారణం జీవితాన్ని మనం ఏ దృష్టికోణం నుండి చూస్తున్నామో, అలాగే కనబడుతుంది. మన ఆలోచనలోని స్పష్టతే మనుషులలో మానసిక శాంతికి కారణం అన్న అవగాహన కలుగు తుంది ఈ కథ చదివితే.

బహుజన జీవితాన్ని చిత్రించిన కథలలో చిచ్చు”, “తెరవని తాళం”, “మాయమైన గానంప్రధానమైనవి. 'చిచ్చు' కథలో గొర్రెలు, మేకల పెంపకం వృత్తిలో వున్నవారు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలను చిత్రించిన కథ.  బోయ కుల అస్తిత్వాన్ని రామన్న లక్ష్మన్న అడిగిన తన కుల వృత్తాంత ప్రస్తావన, వేంకటేసులు దాన్ని గుర్తుచేసుకోవటం, ఆ తరువాత గొర్రెలు చనిపోవడం  ఈ రెండు సంఘటనలకు లంకె వుంది. గొల్ల రామన్న లక్ష్మన్నలతో పాటు రెడ్డికి కూడా తప్పెవరిదో తెలుసు. మరి రెడ్డికి జరిగిన సంఘటన వివరించాలనుకున్నాడు? అని ప్రశ్నించుకుంటే తప్ప రచయిత ఉద్దేశ్యం బోయ వెంకటేశే ఎందుకు ఎదిరించాడు? రామన్న లక్ష్మన్నలు ఎదిరించక పోవడానికి  మధ్య కార్యకారణ సంబంధిత ఎరుకవల్ల పాఠకులలో  ఏలాంటి సందిగ్దతకు రచయిత అవకాశం ఇవ్వలేదుఈ కథే కాదు అన్ని కథాంశాలు చాలా స్పష్టంగా రచయిత మనస్తత్వాన్ని బహిరంగ పరుస్తాయి.

సాధారణంగా గొర్రెల్ని మేపేవారికి ఆధిపత్య కులాలకు చెందిన సామాజిక వర్గం గొర్రెపిల్లల్ని పెంపకానికి ఇవ్వడం జరుగుతుంది. పెంపకంలో జీవాలకి ఏ ప్రమాదం సంభవించినా, చచ్చిపోయినా కాపరులదే బాధ్యత. గొర్రెల పెంపకంలో దశలవారిగా తమ కష్టార్జితాన్ని పెంపకానికిచ్చిన వారికి వాళ్ళ గొర్రెల్ని లెక్కగట్టి వాళ్ళకు అప్పగించాల్సిన దుస్థితి నుండి తప్పించుకోలేని నిస్సహాయత ఈ కథలో వ్యక్తమవుతుంది. వాళ్ళు పొందే దురన్యాయం సైతం హరికిషన్ సూక్ష్మ పరిశీలన నుండి తప్పించుకోలేదు.         

చిన్న చిన్న గొర్రె పిల్లల్ని మందలో వదిలిచనిపోయిన పెద్ద గొర్రెలకు సమానంగా తీసుకోమనటం ఎంత వరకు సబబు అన్నప్రశ్నలు పాఠకుల దృష్టికి  అందకుండా పోవు, ఇంత దుర్మార్గమైన తీర్పుల్నిఇవ్వగల ఆధిపత్యకులాల నైజానికి బహుజన కులాలు గురికావడం సర్వ సామాన్యం. ఆ వూరి రెడ్డి మనస్తత్వాన్ని ఎరిగిన రామన్న, లక్ష్మన్న నువ్వు ఎట్ల చెబితే అట్లనే రెడ్డిఅంటూ అతని తీర్పును ఆమోదించడంలో వాళ్ళ అలసత్వమే కనబడుతుంది. యాదవులు రెడ్డి తీర్పును అంగీకరించడానికి, బోయ వెంకటేశు రెడ్డి తీర్పును వ్యతిరేకించడానికి కుల అస్తిత్వాలలో గల సర్వ సాధారణ  స్వభావం కారణమేమో అనే అవగాహన కలుగుతుంది. ఈఅంశాన్ని హరికిషన్ ఒకసారి పునరాలోచించాల్సి వుంటుంది.         

 “తెరవని తాళంకథలో దూదిని ఏకే వృత్తిలో జీవిస్తున్న పక్కీరప్ప జీవితాన్ని, తాళాలు (బీగాలు రాయలసీమ ప్రయోగం) తయారు చేసే వారి జీవితంలోని హింసను చిత్రించిన కథ ఇది. ఈపనిలోఎంత వేదన వున్నా అదే వృత్తి కోల్పోవడం కూడా వేదనకే గురిచేయడంలోని దైన్యం పాఠకుల గుండెను ఆర్ద్రం చేస్తుంది. జీవనోపాధికి మరో వృత్తి చేయలేని నిస్సహాయత. కానీ జీవనోపాధికై అవస్థలు పడే తరుణంలో తాళాలు బాగు చేసే పనిలోకి దిగాల్సివచ్చింది.        

అధునికీకరణతో బహుజన వృత్తి కులాలకు జీవనోపాధి దొరకని పరిస్థితి ఏర్పడిన క్రమాన్ని ఈ కథలో చర్చించారు. బహుజన కులాల వారు కొత్త వృత్తులు నేర్చికొని, జీవనోపాధి వెతుక్కుంటూ పల్లెల్ని ,వ్యవసాయ దారుల్ని వదలి పట్నం బాట పట్టిన ఒక సామాజిక క్రమాన్నిరచయిత ఈ కథలో నిక్షిప్తం చేశారు. ఇన్ని ఒడిదుడుకులకు గురైన ఫక్కీరప్ప తాళాలు బాగుచేసే వృత్తిలోని కనిపించని హింసను గుర్తు పట్టలేదు. ఎక్కడ ఏ దొంగలు తాళాలు తెరిచినా ఫక్కీరప్ప లాంటి తాళాలు రిపేరు చేసే వారిని పట్టుకొని జైలుపాలు చేస్తున్నారని ఈ కథ గుర్తు చేస్తుంది. నిన్న రాత్రి వెంకటరమణ కాలనీలో తలుపులు తెరిచింది నువ్వేనా, ఎప్పట్నించి మొదలు పెట్టినావురా దొంగలకు సాయం సేయడం... నీ తోడు దొంగలు యాడున్నారు సెప్పుఅంటూ పోలీసుల వేధింపులకు గురయ్యే బహుజన కులాలలోని కంసలి వారితో పాటు దూదేకుల ఫక్కీరప్ప లాంటి వారు కూడా చేరడమే జీవన వైరుధ్యాలలోని విషాధం.        

ప్రతిరోజూ తాళాలు పోగొట్టుకునేవాళ్ళు వుండరు కదా! మరలాంటప్పుడు  బహుజనులు ప్రత్యామ్నాయ వృత్తుల్లోకి ఎందుకు ప్రవేశిస్తున్నారు అనే ప్రశ్న వేసుకుంటే, అసంఘటిక వృత్తులలో ఏ వృత్తైనా దాని పరిధిలో అది బతుకు భయాన్ని పెంపొందిస్తుందే కానీ భద్రమైన జీవన భత్యానికి భరోసాను అందించవు.

బహుజనుల బ్రతుకుల్ని చిద్రంచేసే ఆధునిక యంత్ర పరికరాలను దేశంలోకి అనుమతించే ముందు బహుజన కూటములతో, సంఘాలతో విస్తృతమైన సర్వేలు,చర్చలు నిర్వహిస్తే, బహుజన వృత్తి కులాలకు ప్రత్నామ్యాయ వృత్తి నైపుణ్యాలను అందజేయడం లాంటి భద్రతా చర్యలతో సమగ్ర అభివృద్ధి, జీవన వికాసం జరిగేది. కానీ అలాంటి ప్రయత్నాలుకానీ, సంఘాల ప్రమేయం కానీ లేకుండానే పాలకవర్గాలు తీసుకున్న నిర్ణయాలు బహుజనులు జీవన భృతిని కోల్పోయి వలసపోవాల్సిన స్థితిలోని అభధ్రతను, ఏదారి దొరక్క అనుభవించే అవస్థను హరికిషన్  చిత్రించారు. దూదేకుల పక్కీరప్ప జీవితం  డిమాండు చేస్తుంది. పాఠకులలో బహుజన వృత్తికులాల పట్ల చైతన్యాన్ని ప్రోది చేస్తుంది. రాయలసీమ ప్రాంతం నుండి దూదేకుల జీవితాన్ని సృజించిన మొట్టమొదటి కథ ఇది.      

బిక్షమెత్తి జీవించడం, పిట్టల దొరలుగా చిన్నకథలు, పాటలు, పద్యాలు, పగటివేషాలు వేస్తూ, సంచార జీవనం గడిపే బుడగజంగాల జీవనవైవిద్యాన్ని, ఆశ్రిత కులాల వేదనను మాయమైన గానంకథ వ్యక్తం చేసింది. సూరయ్య పాత్ర సూచించిన ప్రత్యామ్నాయం అందుకోవటానికి సన్నద్ధం కావడం తప్ప వాళ్ళ సాంస్కృతిక జీవనవైవిద్యాన్ని పరిరక్షించే దిశగా వెళ్ళే మార్గం మూసుకుపోయింది. తప్పనిసరి పరిస్థితులలో తరతరాలనుండి వస్తున్న కులవృత్తి జీవితాన్ని కొనసాగించే కళ జమ్మన్నకు లేనందువలన ఇంటింటికి వెళ్ళి బిక్షమెత్తి జీవించడమే తన కులవృత్తిగా భావించాడుకానీ వృత్తి కళాకార జీవితం గల తాటికొండ సూరన్న మాత్రం తన కులవృత్తి జీవితాన్ని వదులుకోలేదు. పగటి వేషగాళ్ళ ప్రత్యేక ఆహార్య వర్ణన కూడా ఈ కథలో రచయిత  నమోదు చేశారు.     

సినిమాలు, టీ.వీ.లతోనే జానపద వృత్తి కళాకారులజీవితం ఆదరణ తగ్గి వీధుల పాలయిందన్న వాస్తవాన్ని ఈకథ ఎరుక పరుస్తుంది. వీళ్ళు  కళా ప్రదర్శన ఇచ్చినా ఆదరణ గౌరవం మాట అటుంచితే, అడుక్కుతినేటోళ్ళు వచ్చినారంటున్నారు కానీ కథలు చెప్పేటోళ్ళు వచ్చినారన్నమాట కూడా దక్కలేదన్న ఆవేదన సూరన్న పాత్రచిత్రణలో వ్యక్తమవుతుంది.               

కోర్టులకెళ్ళడం కన్నా స్థానిక నాయకుల దగ్గరకు వెళ్తేనే సత్వర న్యాయం జరుగుతుందని ఒక న్యాయవాది పాత్రే అనడంలోని అసంబద్ధత 'సత్వర న్యాయంకథ చిత్రించింది.     

మనిషి తత్వానికి దూరం చేస్తున్న యాంత్రికత నుండీ మనిషి తన సహజసిద్ధమైన సున్నితత్వాన్ని తిరిగి పొందటంలో తమ ప్రవర్తనలోని అపసవ్యతను సవరించుకోడానికి పశ్చాత్తాపం మించిన రెమిడీ లేదు. అమ్మమ్మ ప్రేమ ముందు తన స్వార్థం ఛిన్నాభిన్నమై పోవడం, తిన్నతిండి వమనంకావడం అతనిలోని మానసిక పరివర్తనకు సంకేతం. అమ్మమ్మ చావుని క్యాజువల్ గా తీసుకొన్న అతను అమ్మమ్మ తన కోసం ఆమె చూపించిన వాత్సల్యం , ప్రస్తుతం తాననుభవిస్తున్న జీవితం అని గుర్తించడం వల్లనే, ఆమె స్వభావం ముందు అతని స్వభావం మరుగుజ్జు స్వరూపంగా కనబడుతుంది. ఈ సంఘటన అమ్మమ్మ చావుకు ముందు, తల్లికి తండ్రి కట్టించిన ఇంటిచుట్టూ అల్లుకున్న జ్ఞాపకాల సజీవత్వాన్ని సిల్లీగా, సెంటిమెంటల్ గా భావిస్తాడు. పై సంఘటన తర్వాత ఇల్లు అమ్మమని అడగడని, ఆమె భావాలపట్ల గౌరవం పెరుగుతుందని రచయిత కథలో వాచ్యం చేయలేదు. కానీ ఈ కథ చదివిన పాఠకులు తల్లిదండ్రుల అనుబంధాల పట్ల హృదయ స్పందన భిన్నంగా వుండగలదన్న విశ్వాసం కలుగుతుంది. మానవత్వం మృగ్యమవుతున్న క్రమంలో సహృదయత పెంపొందింపజేసే బాధ్యతాయుత సంస్కారానికి ఈకథ నిదర్శనం.      

సర్పంచ్ ఎన్నికల్లో స్త్రీలకు రిజర్వేషన్ ప్రకటించినా స్త్రీలకు దక్కని రాజకీయ హోదా గురించి చర్చించిన కథ పొద్దుపోని పంచాయతి”. ఈ దేశంలో ఆడవాళ్ళకు అధికారం రావాలంటే మొగుళ్ళు జైలుకన్నా పోవాల, పైకన్నా పోవాల" అన్న రాజమ్మ మాటల్లో స్త్రీల రాజకీయ ప్రవేశానికి పురుషాధిక్య వ్యవస్థ ఆచరణలో శూన్యమైన నేపధ్యంనుండి మహిళా సర్పంచుల రిజర్వేషన్ల మీద మహిళా సాధికారికత మీద సంధించిన వ్యంగ్యాస్త్రమిది.

బసివిరాలు బరి తెగించింది”, “బంగారంకథలు స్త్రీల దైన్యత నుండి రాసిన కథలు ఆలూరుఒకప్పుడు కర్ణాటకలో వుండేది. . భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల విభజనలో భాగంగా ఆం

ధ్రప్రదేశ్ ల్ కలిసింది. ఆదోని, ఆలూరు సాంస్కృతిక జీవితం కర్నూలు సాంస్కృతిక జీవితంతో సంబంధమే వుండదు.ఆలూరులో బసివినిగా మార్చడం మాదిగల కులాచారం. ఇది కర్నాటక ప్రాంతీయ ప్రభావం కలది. కర్నూలు, నంద్యాల డివిజన్ లలో బసివిని ఆచారం కనిపించదు. అందుకే ఆదోని, ఆలూరు ప్రజలు కర్నూలు వాళ్ళతో లింక్ అప్ అవరు. ఏ అవసరాలకైనా సంబారాలకైనా బళ్ళారి , సిరిగుప్పకే వెళ్ళడం రివాజు. ఇప్పటికీ అక్కడ బసివిని ఆచారం, బాల్యవివాహాలు బహిరంగంగా కాకపోయినా రహస్యంగా జరుగుతూనే వున్నాయి.ఆంధ్రదేశంలోనే అరుదైన ప్రాంతీయ వైవిధ్యం ప్రతిబింబించే ఇలాంటి అరుదైన  సంఘటనలను హరికిషన్ కథలుగా మలిచారు.వార్తపత్రికల కథనం ప్రకారం ఆదోనిలోని శుక్రవారపేటలోనే దాదాపు యాభై కుటుంబాలున్నాయని తెలుస్తుంది. అలాంటి వెనుకబడిన  మిశ్రమ సాంస్కృతిక ప్రాంతీయ జీవితంను కేంద్రంగా చేసుకొని రాసిన కథలు  బసివిరాలు బరి తెగించింది”, “బంగారం” . నిమ్నకులాలలోని ఆచారాలు ,వాళ్ళ పేదరికం ఉత్పత్తి, అగ్ర కులాల ఆధిక్యతా, దోపిడి స్వభావం వలనే ఏర్పడినవే.      

మెర్సీ”, “రాజమ్మ”, “పొద్దు పోని పంచాయితీకథలు రాయలసీమ కరువు స్త్రీ, పురుష సంబంధాలపై ఎలాంటి ప్రభావాన్ని చూపించిందో స్త్రీల లైంగికతలోని ఫ్యూడల్ చట్రం ఏర్పరచిన విలువలు ఎంత బలహీనమైనవో రాజమ్మకథలో హరికిషన్ చిత్రించారు. ఈ కథ చదువుతుంటే సత్యజిత్ రే ఫతేర్ పాంచాలి"( బెంగాలీ సినిమా) గుర్తుకొస్తుంది.మగవాళ్ళ అండలేనిదే, స్త్రీలు బ్రతకలేరన్న పితృస్వామిక వ్యవస్థ ఏర్పరచిన లోకనీతి కౌటుంబిక చట్రం నుండి బయటపడటమే స్త్రీలు అనుభవిస్తున్న హింస నుండి విముక్తం కాగలరన్న సూచన రాజమ్మకథ అందిస్తుంది.          

స్త్రీవాదం ఒక బలమైన ధోరణిగా తెలుగు కథాసాహిత్యంలో ప్రవేశించింది. స్త్రీలలైంగికతను ఆధారం చేసుకొని ఒకరు మరొకరిపై అధికారం చేయడాన్ని అణచివేత రాజకీయాలుగా గుర్తించి, వాటిని ప్రశ్నిస్తూ రచనలు చేశారు. నాలుగు దశాబ్దాల స్త్రీవాద ఉద్యమ భావాల ప్రభావం ఆతరువాతి తరం స్వీకరిస్తుందా? స్వీకరిస్తే ఆ ప్రతిఫలనాల రూపం ఎలా ఉంటుంది అన్న ప్రశ్నలు మొదలైనాయి. సమాధానంగా ప్రముఖ స్త్రీవాద రచయితలు పి. సత్యవతి దమయంతి కూతురు”, విమల నువ్వేం చేస్తావ్కథలు రాశారు. మరి పురుష రచయితల ప్రతిస్పందనల విషయానికొస్తే, “మెర్సీకథతో మొట్టమొదట స్పందించిన రచయిత యం. హరికిషన్.          

స్త్రీలు కౌటుంబిక చట్రంలో నుండే తమ స్పేస్ ను తాము వెదుక్కొనే క్రమంలో పిల్లలు, తల్లుల అంతర్గత లైంగిక జీవితం పట్ల తీసుకోవాల్సిన ఒక బాధ్యయుతమైన అవగాహనను అందించే కథ 'మెర్సీ'. పురుషుల లైంగిక జీవితాన్ని, వైవాహిక స్వేచ్చను ఆమోదించినంతగా  స్త్రీల లైంగికత్వాన్ని ఆమోదించలేరు. అందుకే శంకర్ ను వాళ్ళక్క నువ్వు కూడా మగవానివేగాఅని అంటుంది. ఆచట్రం నుంచి బయటపడిన అక్క తన అనుభవాన్ని, ఆనందాన్ని వివరిస్తుంది. తల్లి కోల్పోయిన ఆనందం పట్ల అవగాహనను అందిస్తుంది. శంకర్ తల్లి జీవితంలో అనుభవించిన ఒడిదుడుకులను, పితృస్వామ్య రాజకీయ చర్యల్లో భాగంగా తండ్రి చేసుకున్న రెండవపెళ్ళి, శారీరక హింస, అవమానాలు అన్నీశంకర్ ఆలోచనలరూపంలో రచయిత  చర్చకు పెడతాడు.  

స్త్రీ హృదయాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి శరీరాన్నీ, మనసునూ ఏకకాలంలో ఒకే రీతిగా ప్రేమించగలిగే హృదయం జాస్మిన్కథలో పరిమళిస్తుంది. ఈనాటికి స్త్రీకి గుర్తింపు భౌతికం గానే వుంది. స్త్రీశరీరం కోసం వేరేదారులు వెదుక్కొనే మగవాళ్ళు ఈనాటికీ కొత్తగాదు. కానీ పరిస్థితుల ప్రమేయంతో మరోదారిలేక తమ అందాన్నే జీవనోపాధిగా చేసుకొన్న స్త్రీల బతుకు గమ్యం బస్టాండులో భిక్షువర్షీయసై దర్శనమిస్తే, పగిలింది ఆ ప్రేమికుని ఒక్క గుండేనా?... పాఠకుల గుండెలు కూడా.

సమాజం స్త్రీలకు పురుషులతో పాటు సమాన హోదా కలిగించడానికి ఆమెను చైతన్యవంతురాలిని చేయడానికి విశాలభావాలుగల సహృదయులకు ఎలాంటి పేచిలేకపోయినా, ఎంతమంది ఆమోదిస్తారనేది సందేహాస్పదం. హృదయం పలికే మాటల్ని అలంకారాలూ, చందస్సులతో ప్రమేయం లేకుండా అదేతీరున కాగితం పైన పెట్టగలగడంలోనే రచయిత నేర్పు వుంటుంది.  హృదయంలోని లయ రాతల్లో కనపడాలి. ఏం ఆలోచిస్తున్నాడో, ఏమి అనుభవిస్తున్నాడో దానిని అందరికీ అర్థమయేలా రాయడం హరికిషన్ కు తెలుసనడానికి  ఈకథే ఒక ఆనవాలు.

కరుణ రసాత్మకమైన జాస్మిన్కథ మంచితనం, ఔచిత్యం నిలకడతనం లక్షణాలకు ప్రాతినిధ్యంగా నిలబడే కథ.  ఆమె పేరు కూడా తెలియని ప్రేమికుడు ఆమెకు పెట్టిన పేరు జాస్మిన్”. అతనిలో ప్రేమ పరిమళాలను విరిజిమ్మిన స్త్రీమూర్తికి ప్రతీకగా ఒక పార్శ్వంలో ధ్వనిస్తేమల్లెపూవులా పరిమళించాల్సిన ఆమెజీవితం కొన్నిరోజుల్లోనే వాడినపూవుగా పరిణమించిందనేది మరో పార్శ్వంలో ద్యోతకమయ్యే ప్రతీకాత్మకత. ఏ సృజన సాహిత్య ప్రక్రియలైనా మనిషిలోని అపసవ్యతలను, అక్రమ ఆలోచనలను ప్రక్షాలనం(కెథార్సిస్) చేయగల శక్తి వుంటుంది. ఏ సంఘటనైతే మరో సంఘటనను పరస్పరాశ్రయంగా మలచుకోగల శక్తి వుంటుందో, అది మానవున్ని దయార్ద్రతల దిశలో మార్పు చెందించే తత్వం కలిగివుంటుంది. ఈస్థితి జాస్మిన్”, మెర్సీకథల్లో కనబడుతుంది. స్త్రీ పురుషులలో వ్యక్త ప్రేమలున్నట్లే, అవ్యక్త ప్రేమలూ వుంటాయి. చాలా ప్రేమలు  నిద్రాణంగా అణిగిపోయి, ఆగిపోయినవే. సాంఘిక అమోదం లభించదన్న అనుమానంతో చొరవ తీసుకోలేక పోవడం, తామున్న పరిస్థితులలో  ప్రేమసంబందాలను నిలబెట్టుకోలేని ఆర్థిక అసహాయ స్థితికి కథారూపమిది. హరికిషన్ రచనా వ్యక్తిత్వం బాధితుల పక్షమని ఆయన ఎన్నుకొన్న కథావస్తు,శిల్పాలే విశదం చేస్తాయి.

హరికిషన్ ప్రతికథలోనూ స్పష్టమైన కంఠస్వరముంది. ఒక తాత్విక భూమిక వుంది. పాఠకుడి చైతన్యాన్ని పెంచే సామాజిక స్పృహ వుంది. రంగుల ప్రపంచం  నుండి పాఠకున్ని వాస్తవిక ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్ళే శైలీ శిల్పం వుంది. ఏ అలంకారాలు, ఉపమానాలు, డొంకతిరుగుడు లేకుండా సూటిగా, స్పష్టంగా తను చెప్పదలచుకొన్న దాన్ని కథాంశంగా మలచగల నైపుణ్యం వుంది. సుదీ ర్ఘం గా సాగదీసి రెండు మూడు కథాంశాలను ఒకే కథగా చేయకుండా (ఒక్క కథ తప్ప) క్లుప్తంగా చెప్పగలడు. ముఖ్యంగా హరికిషన్ కథల్లో ఆవేశం వుండదు. ఆలోచనాత్మకంగా సహనంగా జీవిత పాఠాల్ని బోధించే ఒక ఉపాధ్యాయ అనుభవం వుంటుంది. ఈకథల్లో కృత్రిమమైన అనవసరమైన వర్ణనలుండవు. ప్రతి పదం ఉపయోగితా విలువ కలిగి వుంటుంది. అందుకే ఇతని కథనం చిక్కగా ఉంటుంది.  రాయలసీమ జీవితాన్ని కందనవోలు నేపథ్యంలో చిత్రించడం వలన ఆ స్థానీయతా పరిమళం ఈకథలకు అందిన అదనపు గౌరవం.   ఉరుకుందప్ప, భైరాపురం, వీరేశం లాంటి పేర్లు కర్నూలులోని ఆదోని, ఆలూరు ప్రాంతాలు కర్నాటక సరిహద్దు ప్రాంతాలలో వీరశైవ సిద్ధాంత ప్రాబల్యంగల ప్రాంతీయ చారిత్రక అస్తిత్వాన్ని చాటే పేర్లు. మిగిలిన మూడు రాయలసీమ జిల్లాల్లో ఎక్కడో ఒక చోట  వినిపించినా, కర్నూలు జిల్లాలో కనిపించినంత ప్రాంతీయతాధిక్యాన్ని సూచించవు.

హరికిషన్ కథల్లో రచయితగా అతను కలలుగన్న స్వప్నం, సాహిత్య దృక్పధం. ఏంటి? అని ప్రశ్నించుకుంటే,

•  రాయలసీమకు జరుగుతున్న అన్యాయాలకు రాజకీయ నాయకులు చేస్తున్న విద్రోహాలను ప్రధానంగా ఎత్తిచూపడం.

•  వ్యదా భరితమైన స్త్రీలు, పిల్లల పట్ల గల పితృస్వామిక దృష్టికోణాన్ని బహిర్గతం చేయడం.

•  కార్పొరేట్ విద్యావ్యవస్థ స్వరూపాన్ని విమర్శనాత్మకంగా చర్చించటం.

•  బహుజనులపై ఆధిపత్య కులాల అభిజాత్యాన్ని ప్రశ్నించటం, ధ్వంసమవుతున్న  వృత్తి కులాల  జీవిత భద్రతను డిమాండ్ చేయడం.

•   మృగ్యమౌతున్న మానవీయ కోణాన్ని అందించటం.

•  రాయలసీమలోని స్థానిక సాంస్కృతిక వైవిధ్యమైన వాతావరణాన్ని పరిచయం చేయటం.

•  స్థానిక, స్థలనామాల పరిచయం, మాండలిక భాషా వినియోగం. ఇవి హరికిషన్ కథల విశిష్టతలు.                

హరికిషన్  కథల్లోని  ఆర్ధ్రతా లక్షణం మనసును క్షాళనం చేస్తుంది. ఏకో కరుణేవ రసం కావ్యంఅన్న లాక్షణికులు ప్రతిపాదించిన కెథార్సిస్ సిద్ధాంతంలోని మెలుకువలు ఎరిగిన కథకుడుగా జాస్మిన్”, “బంగారం”, “జీవనస్పర్శ”, “మెర్సీకథలు రుజువుచేస్తాయి. సాహిత్య సృజనకారుల సభ్యత వాళ్ళు సృజించే సాహిత్యం పైనే ఆధారపడివుంటుంది. సాహిత్యం సామాజిక ఆదర్శాలకు ప్రతిబింబం. జీవిత సమస్యలను పరిష్కరించ డానికి, జీవితాన్ని సుఖవంతంగాను, అర్థవంతంగానూ చెయ్యటానికి సాహిత్యం వుపయోగపడటం కంటే మించిన ప్రయోజనం ఎముంటుందీ. మనిషిలోని కొన్ని అనుభూతులను జాగృతం చేయడం ద్వారా మనిషి తత్వాన్ని పెంపొందించే ఆర్ద్రత హరికిషన్ కథలకుంది.

సాహిత్య వ్యాసాలు

వెంటాడుతున్న నల్లమల సహచర్యం 

నల్లమల అరణ్యంలోని కృష్ణ నది అలల్ని దాటి తూర్పు  కొండల అంచులకి చేరిన ఈ క్షణం వాతావ"రణం" రణం ముగిశాక స్తబ్ధంగా ఉన్నట్టుంది. అన్ని పరిచయం ఉన్న ప్రదేశాలే కానీ ప్రశ్నార్థకంగా చూస్తున్నాయి, ప్రదేశాల ఆనవాళ్లను పోల్చుకోవడం ఇప్పుడు నా వంతు. ఆకలితో ఎండిన అస్తిపంజారములా కనిపించే మనిషి రూపంలా ఉంది, ఎండిపోయిన చెట్ల ఆకులు రాలిపోయి దళసరిగ ఉండే చెట్ల బేరడు చిట్లిపోయి అడివంతా అస్తిపంజరంలా నీలమయమై కనిపిస్తుంది....! మానవ సంచారం లేకపోవడంతో ప్రకృతి మౌన రోదన చేస్తోంది! వారి చేతిని తాకి స్పర్శించి గాఢంగా విచే పవనాలు బందించబడ్డాయి! కాళ్ళ క్రింద నేల ఆకలి దేశం సోమాలియాలోని నేర్రలు బారిన నేల వలె గుక్కబట్టి రోదిస్తుంది. ఈ ప్రదేశంను ఎలా  పోల్చుకోగలను! దాహం తీర్చుకోవడానికి నది ప్రవాహం అంచుకి చేరినప్పుడు క్షీరదాలు రోధచేస్తూ నా శీరస్సుపై గాలిలో చక్కర్లు కోట్టాయి. ప్రమాదానికి సంకేతాలుగా నది అవతలి వైపు రెండు ఎలుగుబంట్లు రావడం గమనించి ఆ పక్షులు అలా రొద చేస్తున్నాయి. ఈ తిరుగుబాటు నేరస్తుడిని తమ సోదరుడు అని గుర్తించి ఈ చీకటి కోండలో దాక్కోమంటూ హెచ్చరించాయి. ఈ ప్రకృతికి రూపం మారింది, కానీ స్వభావం కాదు. ఇది నా నేలనే. మోడుబారిన కోండల నడుమ ముదురు ఎరుపు వర్ణంతో నన్ను తాకి పలకరించిన సూర్యం మామ ....

ఇప్పుడు నేను పోల్చుకుంటున్న ఇది నా నేలనే. నా ఆలోచనలు ఎర్రనక్షత్రం నవలలోని సీతాబాబు {వింటర్ బాయ్}యనాన్ నది ప్రవాహాన్ని దాటినప్పుడు సీతాబాబుకి కలిగిన అనుభూతిలా ఉంది నాకు. నా శరీరం అణుఅణువు పులకిస్తుంది.

యుద్ధ సమయంలో ఓ సాయంకాలం ఫీనిక్స్ యుద్ధ వీరుడితో సంభాషించిన మాటాలు నా మెదడులో తెరలుతెరలుగా జ్ఞాపకంగా మెదులుతున్నాయి.

నల్లమల నువ్వు నా తల్లీవే

ఈ దేహం ఆలోచన ప్రేరణ

ప్రేమ త్యాగం తెగింపు అన్ని నీవే

నీవంటు లేని నాడు నిస్సందేహంగా

ఈ దేహన్ని కండ కండాలుగా వధించుకుంటా!

 Live long Nallamala......

                                      

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -15 

1903 లో రచనా రంగంలోకి ప్రవేశించిన స్త్రీలలో గుండాల లచ్చమ్మ , గుండాల సుభద్రమ్మ,  దేవరాజు సీతమ్మ ఉన్నారు. గుండాల లచ్చమ్మ రచనలు రెండు మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. ‘అదృష్టమనునది ప్రధానము’ అనేది ఒక రచన (హిందూ సుందరి ,1903 డిసెంబర్ ) స్త్రీల సమూహాన్ని ఉద్దేశించి ఆమె చేసిన ఈ  ఉపన్యాసం జీవితంలో అదృష్టానికి ఉండే ప్రాధాన్యతను కథలను నిదర్శనంగా చూపిస్తూ నిరూపించింది. ‘అదృష్టవంతుడిని చెరిచేవాడు లేడు, దురదృష్టవంతుడిని బాగుచేసేవాడు  లేడు’  అన్న సామెత సారాన్ని వాస్తవీకరిస్తున్నట్లుగా సాగింది కథనం. మనం అదృష్టవంతుల మైతే అన్ని సౌఖ్యాలు  సమకూరుతాయని అందువల్ల కంటెలు లేవు, కాసుల పేర్లు లేవు అని వూరికే చింతించవద్దని, భర్తలను బాధింపవద్దని హితం చెప్తూ ఈ ఉపన్యాసం ముగిసింది.

ఆమె మరొక రచన ‘సతీహితోపదేశము’ ( హిందూసుందరి , 1904 మార్చ్ ) సంభాషణాత్మక కథనం. అత్తగారింటికి వెళ్లనున్న కూతురి దుఃఖం , తల్లి ఓదార్పు ఇందులో విషయం. జానకమ్మ శ్యామలాంబ తో అధైర్యపడవద్దు వారం దినాలలో అన్నను  పంపించి క్షేమ సమాచారాలు తెలుసు కుంటానని ఓదారుస్తుంది తల్లి. మళ్ళీ పుట్టింటికి రావాలన్న కూతురి ఆంతర్యం గ్రహించి  మళ్ళీ వారంలోనే పంపమనటం భావ్యం కాదని చదువుకున్నావు కదా అత్తవారింట మెలుకువ కలిగి మెలుగటం స్త్రీ ధర్మమని శాకుంతలం నాటకంలో కణ్వ మహర్షి కూతురికి చెప్పిన పతివ్రతా ధర్మాలు, మహాభారతంలో అరణ్యపర్వంలో చెప్పబడిన పతివ్రతా ధర్మాలు చదివినవి ,విన్నవే కదా వాటిని అనుసరించు అని హితోపదేశం చేసింది. అయితే ఈ కథలో అంతకన్నా ముఖ్యవిషయం  శ్యామ హిందూ సుందరి పత్రికను వదిలి ఉండలేకపోవటం. పుట్టింట ఆ పత్రిక చదివే అలవాటు ఆమెది. అత్తింట ఈ చదువుల సంస్కారం లేదు. ఆ పత్రిక పేరు చెప్తే అత్త మండిపడుతుంది అదీ ఆమె బాధ. ఆమె చెప్పే కుంకుమపూజలు చేయటం కన్నా శ్యామ కు చదువుకొనటమే ఇష్టం. కూతురు మనసులో మాట చెప్పిన తరువాత తల్లి విద్యాగంధం లేని అత్త గారి అసహిష్ణుతకు కోపం తెచ్చుకోవద్దని నెలనెలా సుందరి పత్రికను అన్నతో పంపిస్తుంటానని అత్త, భర్త, ఆడబిడ్డలు అందరూ  చెప్పిన పనులన్నీ చేసి తీరిక సమయాల్లో దానిని చదువుకోమని చెప్పి , అందులో మంచి కథలను ఎప్పుడైనా మీ అత్తగారికి చదివి వినిపిస్తూ ఆమెను అనుకూలం చేసుకోమని బోధించి కూతురిని అత్తవారింటికి వెళ్ళటానికి సంసిద్ధం చేస్తుంది. చదువుకోవాలనే ఆధునిక స్త్రీ ఆకాంక్షకు చేయవలసిన సంసారానికి మధ్య సమన్వయం సాధించటం ఆ నాటి అవసరం. దానిని ప్రతిబింబిస్తుంది ఈ కథ ( దిద్దుబాటలు, తానా ప్రచురణ  2015) .

గుండాల సుభద్రమ్మ గురించి హిందూ సుందరి ( 1911ఏప్రిల్ ) పత్రిక కొంత సమాచారం ఇచ్చింది. ఆమె తండ్రి  గాదె జగన్నాధరావు.  బరంపురం కాపురస్థులు. డిస్ట్రిక్ట్ మునుసుబుగా పనిచేశాడు. కూతురిని బడికి పంపించి చదివించటమే కాక  స్వయంగా ఆమెకు పద్యం చదవటం నేర్పి భారత భాగవత రామాయణాలు చదివించి తాను అర్ధం చెప్పి ఆమెను  జ్ఞానవంతురాలిని చేసాడు.ఆమె భర్త గుండాల రామచంద్రరావు . న్యాయవాద వృత్తిలో ఉన్నాడు. విజయనగర వాస్తవ్యుడు.  సుభద్రమ్మ విజయనగరానికి   కాపురానికి వెళ్ళాక భర్త ఆమె చదువుకు మరింత దోహదం చేసాడు. కాస్త ఇంగ్లిష్ కూడా నేర్చుకొన్నది. చిన్నతనంలోనే పాటలు పద్యాలూ వ్రాసింది కానీ అవి అలభ్యాలు. మంచి ఉపన్యాసకురాలు. ఏ వూరికి వెళ్లినా స్త్రీవిద్యను గురించి ప్రచారం చేయటం , స్త్రీలను సమావేశపరచి ప్రసంగించటం చేసేది. విజయనగరం లో 1911 జనవరి 1 వతేదీనాడు సత్యసంవర్ధనీ సమాజం ఏర్పరచారు. సుభద్రమ్మ దానికి కార్యదర్శి. 1903 డిసెంబర్ నుండి ఆమె రచనలు లభిస్తున్నాయి.

సుభద్రమ్మ మొదటి వ్యాసం స్త్రీ విద్య ( హిందూ సుందరి , 1903 , డిసెంబర్) స్త్రీలకు విద్య చెప్పిస్తే పురుషులను లక్ష్యపెట్టరని  అత్తమామల పొత్తుగిట్టక ఇంటిపనులు అలక్ష్యం చేస్తారని చేసే ఆరోపణలు మూర్ఖమైనవని వివేకం కలిగించే విద్య స్త్రీని వ్యవహార దక్షురాలిని చేస్తుందని అభిప్రాయపడింది. స్త్రీలను బడికి పంపించి చదివించటం ఇషం లేకపోతే భర్తలే వాళ్లకు చదువు చెప్పవచ్చని అంటుంది. హిందూ సుందరి పత్రికను కాపాడుకోవాలని కూడా చెప్తుంది. హిందూ నాగరికులు అనే వ్యాసం ( హిందూ సుందరి, 1904, జనవరి ) లో “ కామినీమణికి మంగళ సూత్రమే చాల శృంగారములకెల్ల జెలువుచూప “ అనే ఒక సీస పద్యాన్ని పేర్కొని స్త్రీలకు గొప్ప అలంకారం మంగళ సూత్రమని, వైభవం సువాసినత్వం  అని అదే స్త్రీలు నేర్చుకోదగిన నవనాగరికత అని చెప్పింది. గర్వము ( హిందూ సుందరి ,1904 , మార్చ్ ) అనే వ్యాసంలో వదులుకోవలసిన గుణంగా దానిని పేర్కొన్నది. ఐశ్వర్య కులాభిమానాలు గర్వం కలగటానికి కారణాలవుతాయని, సంపద గర్వం చేతనే శర్మిష్ట గర్వించి దేవయానికి హాని చేసిందని దానికి ఫలితంగా దాసీ అయిందని వివరించింది. గర్వం పరదూషణకు హింసకు కారణమవుతుంది కనుక గర్వం వదులుకోవలసిందని బోధిస్తుంది.

విజయనగరం  సత్యసంవర్ధనీ సమాజం  ఏర్పాటు సందర్భంగా సుభద్రమ్మ చేసిన ఉపన్యాసం స్త్రీవిద్య విషయకమైనది( హిందూ సుందరి , 1911, జనవరి )  పూర్వకాలం లో లాగా స్త్రీలకు విద్యనేర్ప తగదు అనే వాదన కాస్త వెనకబడినట్లు చెబుతూ ఈ కాలంలో . స్త్రీవిద్య వృద్ధిపొందటానికి రెండు కారణాలను గుర్తించి పేర్కొన్నది. గవర్నమెంటువారు ఇంగ్లీషు పాఠశాలలు ఏర్పాటు చేస్తూ బాలికా పాఠశాల లను స్థాపించటం ఒక కారణం. ఇప్పటివారు ఇంగ్లీష్ విద్య చదివి దేశ చరిత్రలు బాగా తెలిసినవాళ్ళు కావటం రెండవ కారణం అంటుందామె. స్త్రీలకూ పురుషులకు బుద్ధిలో గానీ , తెలివితేటలతో గానీ తారతమ్యం ఏమీ కనబడదు కనుక స్త్రీలు విద్యకు అర్హులా కాదా అన్న ప్రశ్నకు తావే లేదు అంటుంది. బాలబాలికలు మనముందర ఇళ్లలో ఆడుకుంటున్నంతకాలం సమానంగానే బుద్ధిని కలిగి ఉంటారు. ఆ తరువాత మగపిల్లలను చదువుకు పంపి ఆడపిల్లలను ఇంటనే ఉంచటం వలన మొగపిల్లలకు తెలివితేటలు అధికమై రానురాను ఇద్దరి మధ్య తారతమ్యం పెరుగుతున్నదని కనుక తారతమ్యం సహజంగా పుట్టుకతో వచ్చేది కాదని ఈ ఉపన్యాసంలో సుభద్రమ్మ స్పష్టం చేసింది. ‘స్త్రీలు పుట్టరు, తయారుచేయబడతారు’  అనే   ఆధునిక స్త్రీ వాద అవగాహన బీజ ప్రాయమైన భావనగా  సుభద్రమ్మ మాటలలో వినిపించటం విశేషం. 

స్త్రీలు సంఘాలు పెట్టుకొని విద్యాభివృద్ధి సాధించాలని ఎంత తహతహ లాడారో అదే సమయంలో స్త్రీల మధ్య ఐకమత్యం ద్వారానే అది సాధ్యమని కూడా గ్రహించారు. అందులో భాగంగానే సుభద్రమ్మ కూడా ఐకమత్యం గురించి ఒక ప్రసంగం చేసింది ( హిందూ సుందరి 1911, ఫిబ్రవరి ) అందరినీ సృష్టించింది ఒకే భగవంతుడు కనుక అన్యోన్య మైత్రి కలిగి ఉండాలని ఆమె అభిప్రాయం. వర్ణ ప్రస్తావన తెచ్చి వర్ణ విరోధం వలదని చెప్పటం ఆనాటికి గొప్ప ముందడుగు. నూరు జుట్లు కూడవచ్చు , మూడు కొప్పులు కూడవు వంటి అపవాదులు పోగొట్టుకొనే మార్గాలు చూసుకోవాలని అందుకు ఐకమత్యం ఒకటే మార్గమని అంటుంది. ఒకళ్ళు హీనదశ కలవాళ్ళని , మరొకళ్ళు దశ కలవాళ్ళని ఎంచినప్పుడు స్నేహం కుదరదని హెచ్చరించింది.

సుభద్రమ్మ ఒక మహిళా సభలో చేసిన ఉపన్యాసం స్త్రీల ఉన్నత విద్యకు సంబంధించిన ఆలోచనల సమాహారం( హిందూ సుందరి, 1915 నవంబర్ ).   ఈ ప్రసంగం   పద్యాలతో ప్రారంభించింది. అవి దైవ ప్రార్ధనా పద్యాలు. రెండు ఉత్పలమాలలు , ఒక సీస పద్యం. సుభద్రమ్మ కవిత్వ శక్తి ని చూపించే సాక్ష్యాలు ఇవి. “ఎవ్వడగోచరుండు విభుఁ డీశ్వర సన్నుతకీర్తి మందిరుం

డెవ్వడు నిర్మలుండు గుణుడెవ్వడు దేవుడు లోకపాలకుం

డెవ్వఁడు / సర్వవ్యాపి యన నెవ్వఁడనాది లయుండు జ్ఞానదుం

డెవ్వఁడో యట్టివాని బరమేశ్వరు నే శరణంబు వేడెదన్ “                 ------ వంటి పద్యాలు పోతన భాగవతం ఆమె ఎంతగా జీర్ణం చేసుకున్నదో సూచిస్తాయి.

అలాగే ఆమె సంస్కృతంలో కూడా కవిత్వం చెప్పగలదని ఈ ఉపన్యాసం ప్రారంభిస్తూ చెప్పిన శ్లోకం సాక్ష్యమిస్తుంది. ఆంధ్ర దేశాభ్యుదయం కొరకు ఆంధ్రమాతా సుపుత్రికలచే అలంకరించబడిన ఈ సభ కన్నుల పండువగా ఉందంటూ “ అహో భాగ్యమహో భాగ్యం సతీ స్త్రీజన దర్శనం / జన్మాంత రార్ధితాత్పుణ్యా ద్భవతీ సంశయం నమే” అని శ్లోకం చెప్పింది. పూర్వజన్మ పుణ్యం వల్ల అది సాధ్యమైందని సంతోష పడింది.

ఈ ప్రసంగం ఆమె 1915 నాటికి దేశంలో ప్రారంభమైన జాతీయోద్యమం గురించి , అప్పుడప్పుడే అభివృద్ధి చెందుతూ ప్రచారంలోకి వస్తున్న ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమ ఆకాంక్షల గురించి ఆమె అవగాహనను ప్రతిఫలిస్తుంది. ఆంధ్రమాత , భరతమాత అనే పదబంధాలు వాడుతూ భారతమాత యొక్క అంతర్భాగమే ఆంధ్రమాత అని ఆంధ్రమాత సేవ చేస్తే అది భారతమాత  సేవ అవుతుందని పేర్కొన్నది. ఆంధ్రమాత సేవ అంటే ఆంధ్రదేశాభివృద్ధి ప్రయత్నం అని అందుకు ఆంధ్ర భాషాజ్ఞానమూ , ఆంధ్రభాషాభివృద్ధి ముఖ్యమని అభిప్రాయపడింది. భాషాజ్ఞానం అంటే సుప్రసిద్ధులైన కవులురచించిన గ్రంధాలు  చదివి అర్ధాలు, భావాలు గ్రహించగల స్థాయి అని  శాస్త్ర గ్రంధాలలోని వివిధ అంశాలు బాగా తెలుసుకొనటానికి భాషాజ్ఞానమే కావలసి ఉంటుందని చెప్పింది. అటువంటి భాషాజ్ఞానం ఉన్నత విద్యవల్లనే సాధ్యం అవుతుందని స్పష్టం చేసింది.

అటువంటి ఉన్నత విద్యావకాశాలు స్త్రీలకు లేకపోవటం గురించి చర్చించింది. విద్యయందు అభిరుచి కలిగి బుద్ధి వికాసత చెంది జ్ఞానమును స్వీకరించు సమయానికి పిల్లలను బడికి పంపటం మానివేసే అలవాటు గురించి విచారం వ్యక్తం చేసింది. ఈ పరిస్థితులలో ఉన్నవి రెండే మార్గాలు అంటుంది. ఒకటి పూర్తి జ్ఞానం , విద్య అబ్బే వరకు ఐరోపాఖండపు స్త్రీలవలె మన స్త్రీలను కూడా బడికిపంపటం .. అంటే స్త్రీలకు  ఉన్నత విద్యావకాశాలు కల్పించటం. రెండవది వివిధ శాస్త్ర విషయాలను బోధనాభాషలో వ్రాసి చిన్నచిన్న పుస్తకాలు అచ్చువేసి దేశమంతటా స్త్రీలకు అందుబాటులోకి తేవటం. రెండవ  మార్గం మొదటిది  లక్ష్యంగా కొంతకాలం వరకు అవలంబించవలసినదని  భావిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో ఆమె విజ్ఞానచంద్రికా గ్రంధమాలల వంటి అనేక గ్రంధమాలలు ఉన్నా అవి నవలలు అనే గద్య ప్రబంధాలు ప్రకటిస్తున్నారని అవి తీరికవేళల్లో వినోదార్ధం చదువుకొనేవే కానీ జ్ఞాన కారకాలు కావని , జ్ఞాపకం ఉంచుకొని ఆచరణలోకి తెచ్చే అంశాలు అందులో ఏవీ ఉండవని విమర్శ పెట్టింది.

జ్ఞాన కారకమైన విద్య కావాలన్నా , సుఖజీవనం కావాలన్నా , దేశాన్ని గురించి , దేశాభిమానాన్ని పురిగొల్పే స్త్రీ పురుషుల గురించిన  చరిత్రలు , శరీర శాస్త్రం , ఆరోగ్య శాస్త్రం , రసాయన శాస్త్రం, పదార్ధ విజ్ఞాన శాస్త్రం, భూగోళ ప్రకృతి శాస్త్రాలు , గృహనిర్వహణ , శిశు సంరక్షణ మొదలైన విషయాలను బోధించే గ్రంధాలు దేశభాషలలో , సాధారణ స్త్రీలందరికీ అర్ధమయ్యే సులభ శైలిలో వ్రాయించి అచ్చువేయాలని ఆమె ఆకాంక్షించింది. అప్పుడే ఆంధ్రభాషా వాఙ్మయం , భాషా జ్ణానం అభివృద్ధి చెందుతాయని అభిప్రాయపడింది. ఈ అవగాహన ఆమె పరిణితిని, దృక్పథాన్ని తెలియచేస్తుంది.

సుభద్రమ్మ చేసిన ఈ ఉపన్యాసం నాటి మహిళా సభ ఎక్కడ జరిగిందో తెలియటం లేదు కానీ దానికి విద్యావతి అయిన లలితాంబా మహారాణి ఆధిపత్యమున జరిగినట్లు పేర్కొనబడింది. ఈ లలితాంబ మహారాణి విజయనగర సంస్థాన పాలకుడైన పూసపాటి నాలుగవ విజయరామ గజపతి రాజు (1883-1922) భార్య . మహారాణి లలితకుమారీదేవి.  గాంధీ , రవీంద్ర నాథ ఠాగూర్ వంటి జాతీయ నాయకులకు ఆమె ఆతిధ్య ఇచ్చింది.  గురజాడ అప్పారావు ఆమెకు ఆంతరంగిక కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ( గురుజాడలు, మనసు ఫౌండేషన్ 2012,పు;1094)

సుభద్రమ్మ ఆనాటి రచయిత్రులు అందరివలనే మంగళహారతి పాటలు  కూడా వ్రాసింది. ఒక మంగళహారతి పాట లభిస్తున్నది( హిందూ సుందరి 1911, జనవరి). అయితే అది భగవత్ స్తుతి రూపకం కాక చారిత్రక విషయ  సంబంధి కావటం విశేషం. “హారతీమీరేల యివ్వరే అతివలు మంగళ హారతీ మీరెలా యివ్వరే …” అంటూ ఆమె హారతి ఇయ్యమన్నది శ్రీమదప్పల కొండయాంబకు , రీవారాణి కి.  ఇద్దరూ ఒకటే. అప్పలకొండయాంబ మహారాజ మిర్జా పూసపాటి విజయరామ గజపతి రాజు (1826- 1879) కు అలకరాజేశ్వరి కి పుట్టిన బిడ్డ . మధ్యప్రదేశంలోని రేవా పాలకుడు రామ్ సింగ్ ను  పెళ్ళాడి రేవా రాణి అయింది.  చిన్నతనంలోనే భర్త మరణించి సోదరుడు  నాలుగవ విజయరామ గజపతి తో , తల్లితో కలిసి ఉండటానికి విజయనగరం వచ్చేసింది. మైనర్ , తల్లికి దత్తుడు  అయిన సోదరుడి పక్షాన పాలన లో చురుకైన భాగస్వామ్యం తీసుకున్నది. ఈ విషయంలో వచ్చిన వారసత్వ తగాదాల పరిష్కారం లో గురజాడ ఆమె  పక్షాన పనిచేశాడు. మహారాజకుమారిక అని ఆయన ప్రస్తావించిన ఈ అప్పల కొండయాంబ 1912 డిసెంబర్ 14 న మరణించింది ( గురజాడ లేఖ 16, డిసెంబర్ 1912.)   ఆమె పాలనా దక్షత గురించి అందులో ప్రస్తావించాడు.

ఆ అప్పల కొండయాంబ ఉరఫ్ రీవారాణి పై విజయనగర వాసిగా , సామాజిక సుసంస్కరణ దృష్టితో కృషి చేస్తున్న మహిళగా గుండాల సుభద్రమ్మ ఈ మంగళ హారతి వ్రాసింది. ఈ పాట వర్సె నాటికి ఆమె సజీవంగా ఉంది. ‘అలకరాజా సుత’ అని ఆమె తల్లి అలక రాజేశ్వరిని కూడా సూచించటం గమనించవచ్చు. “హిందు కేసరి బిరుదుజెందిన బిసరుహాక్షి” కి హారతి ఇయ్యమంటూ ఆమెకు ఒక బిరుదు ఉన్నట్లు చెప్పింది. ఈ బిరుదు విషయం చారిత్రక ఆధారాలతో పోల్చి నిర్ధారించవలసి ఉంది. ఏమైనా తన సమకాలీన విశిష్ట మహిళను వర్ణించటానికి మంగళహారతి రూపాన్ని ఎన్నుకొనటం ఆమె విలక్షణత.

దేవరాజు సీతమ్మ సమస్యా పూరణ పద్య రచనాభ్యాసం తో సాహిత్య వ్యాసంగాన్ని ప్రారంభించింది.  “శునకమ్ములు బువ్వులయ్యె శోభవహింపన్” అనే సమస్యను కందపద్యానికి చివరి పాదంగా చేసి “ తన తేజి చిలుక గాగను / తన విలు చెరుకగుచు దనరధ్వజముగ మీనం / బొనరఁగ వీక్షించి రతీ” అని మూడుపాదాలతో పద్యం వ్రాసింది ( హిందూసుందరి , 1903, డిసెంబర్ ) దైవకారుణ్యము  ( 1904, ఫిబ్రవరి ) ఆమె వ్రాసిన వ్యాసాలు.  రామాయణకథా సంగ్రహము ( 1904, మార్చ్ ) చమత్కారమైన రచన . సీత రాముడిని ఒక కథ చెప్పమని అడిగితే ఆయన వివాహంనుండి రావణుడిని చంపి ఐయోధ్యకు వచ్చి పట్టాభిషిక్తులై సుఖంగా ఉండే పర్యంతం  సాగిన తమ జీవితగాధనే వినిపించినట్లు  ఈ కథను వ్రాసింది. హిందూ సుందరి పత్రికకు మొసలికంటి రామాబాయమ్మ , వెంపలి శాంతాబాయి సంపాదకులుగా నియమితులైన సందర్భంలో అభినందిస్తూ లేఖ వ్రాసింది ( 1904, ఫిబ్రవరి ). పిండివంటల తయారీ కూడా ఆమెకు ఇష్టమైన విషయం. ఆ రకమైన రచనలు కూడా ఆమె పత్రికకు చేసింది. ( 1904, జులై )   

1903 లో ఒకటే రచన చేసిన స్త్రీలు మరికొందరు హిందూ సుందరి పత్రికలో  కనబడతారు. భండారు అచ్చమాంబ 1903 ఫిబ్రవరి లో ఏలూరుకు వచ్చిన సందర్బంగా హిందూ సుందరి పత్రికా కార్యాలయంలో 19 వ తేదీన జరిగిన జనానా  స్త్రీల సమావేశంలో అచ్చమాంబ ఉపన్యాసానికి ముందు వేమర్సు మహాలక్ష్మమ్మ అచ్చమాంబను మొల్ల మొదలైన వాళ్ళ వారసురాలుగా సాహిత్య కృషి సాగిస్తున్నదని సభకు పరిచయం చేసింది. అచ్చమాంబ ఇండియాలో తాను చూసిన ప్రదేశాలు, స్త్రీల స్థితి గతులు , వారి ఆచారవ్యవహారాలు, విద్యావివేకాలను పరిచయంచేసే రచనలు చేసిందని , స్త్రీల సంఘాలు ఏర్పరుస్తూ ఉపన్యసిస్తున్నదని పేర్కొన్నది. రుద్రవరపు కామేశ్వరమ్మ మరునాటి వీడ్కోలు సమావేశంలో మాట్లాడింది.(హిందూ సుందరి 1903 ఫిబ్రవరి)

గొడవర్తి బంగారమ్మ స్త్రీవిద్య యందు ఆసక్తితో కృషి చేసిన మహిళ. ‘దేశాభిమానముగల స్త్రీలకొక ప్రార్ధన’ అనే శీర్షికతో ఆమె ఉపన్యాస పాఠం ( 1903, జూన్ ) ప్రచురితం. హిందూదేశం స్త్రీవిద్యలో బహుబీద దశలో  ఉందంటుంది ఆమె. ఈ దేశములో స్త్రీలు బానిసలవలె ఏలబడుచు న్నారని బాధపడింది. కారణహీనములైన వెఱ్ఱి ఉద్దేశాలు బుద్ధిలేని స్త్రీలను పురుషులకు దాసత్వం చేయటానికి ప్రేరేపిస్తున్నాయని ఆగ్రహాన్ని ప్రకటించింది. స్త్రీపురుషులు స్నేహంతో ఒకరికొకరుగా ఉండి పిల్లలకు విద్యాబుద్ధులు చెప్పించి వృద్ధిలోకి తేవాలి కనుక స్త్రీవిద్యను వృద్ధిచేయవలసిన అవసరం ఉందని చెప్పింది. క్రిస్టియన్ మిషనీరీలు స్త్రీవిద్యకు తగిన సదుపాయాలు ఏర్పరచి తోడ్పడుతున్నాయని పేర్కొన్నది. విజయనగరం పాలకుడైన  ఆనందగజపతిరాజు  మద్రాసులో నాలుగు , విజయనగరం లో ఒకటి బాలికా పాఠశాలలు ఏర్పరచారని అయితే విజయనగరం పాఠశాల లో బాలికల సంఖ్య తగ్గిపోతున్నదని 10 సంవత్సరాలు దాటిన ఆడపిల్లను బడికి పంపటానికి ఇష్టపడకపోవటమే అందుకు కారణం అయివుంటుందని అంటుంది.

 ఈ పరిస్థితులలో బంగారమ్మ 1897 ఫిబ్రవరిలో ( విజయనగరంలోనే కావాలి) బాలికలకు ఒక పాఠశాల ఏర్పరచింది. పదిమంది పిల్లలకు తనకు తెలిసింది చెప్పాలని ప్రారంభించిన బడి  యాభైమంది పిల్లలకు పెరిగింది. తెలుగు ఇంగ్లీషు చదవటం, రాయటం , పాడటం , ఊలు అల్లకం అంతమందికి తానుఒక్కతె బోధించటం కష్టంగా ఉందని మరొక ఇద్దరు ముగ్గురు సహాయం కావలసి ఉందని విజయనగరం మహారాణి ప్రభుత్వం వారు ఆర్ధిక సహాయం చేస్తున్న విషయం కూడా చెప్పింది. అందువల్ల ఎవరి ఊళ్లల్లో వాళ్ళు అక్కడున్న స్త్రీలకు విద్యనేర్పే పనికి పూనుకోవాలని చెప్పింది. పరిమితుల్లోనైనా మహిళలు స్త్రీవిద్యాభివృద్ధికి పడుతున్న తపన, చేస్తున్న ప్రయత్నాల చరిత్రను చెప్పే రచనగా దీనికి ప్రాధాన్యత ఉంది.

ఇదే సంచికలో పార్నంది వెంకటరమణమ్మ నిజమైన జననీజనకులు అనే వ్యాసం  ఉంది. రాజలక్ష్మి కందుకూరి వీరేశలింగం దంపతులు వితంతు స్త్రీలను దుఃఖ సముద్రం నుండి ఉద్ధరించి సంరక్షిస్తూ విద్యాబుద్ధులు చెప్పిస్తూ వాళ్ళ సుఖం కోసం పాటుపడుతున్నందున వల్ల వాళ్ళే నిజమైన జననీజనకులు అంటుంది. కూతుళ్ళ కు భర్తలు చనిపోతే జుట్టు తీయించి ఒక్క పూత భోజనం పెడుతూ అల్లుడి సొమ్మును అపహరించే తల్లిదండ్రులు, పిల్లల సుఖాన్ని లోకానికి భయపడి బలిపెట్టేవాళ్ళు  కన్నంత మాత్రాన తల్లిదండ్రులు కాలేరని స్పష్టం చేసింది.

వెలివేటి బాలాత్రిపురసుందరమ్మ రాజాము నందలి జనానా సభలో చేసిన ఉపన్యాసం ( 1903, జులై ) స్త్రీవిద్య కు సంబంధించినది. జీవశాస్త్రం , శరీర ఆరోగ్య శాస్త్రం ,భూగోళం, చరిత్ర , ఖగోళశాస్త్రం,లోహ శాస్త్రాలు మొదలైన సమస్త జ్ఞానవిషయాలు స్త్రీలు తెలుసుకొనవలసినవే అని అభిప్రాయ పడింది.

ఇదే సంచికలో వేపగుప్తాపు మహాలక్ష్మమ్మ( బళ్లారి )  వ్రాసిన కీర్తన కూడా స్త్రీవిద్యా విషయకమైనదే. వీణాపుస్తకపాణి అయిన సరస్వతిని స్తుతించే ఈ కీర్తనలో ‘విద్య యొసగినన్ను వేగఁబ్రోవవమ్మ’ అని అర్ధించటం , విద్యలేని స్త్రీల వెతలు బాపమని వేడుకొనటం చూడవచ్చు. 1903 ఆగస్టు సంచికలో శ్రీధర సీతాదేవమ్మ రాసిన ‘లోభివాని కథ’ వుంది. (దిద్దుబాటలు,, తానా ప్రచురణ 2015)  ఒక కొబ్బరికాయ ఎక్కువ వ్యయం లేకుండా కొనాలని చౌకబేరం వెతుక్కొంటూ ఒక ఊరినుండి రాజమహేంద్రవరం, అక్కడినుండి అమలాపురం, అక్కడి నుండి హైద్రాబాదుకు వెళ్లి కొలను  మీదకు వాలి ఉన్న కొబ్బరి  చెట్టు కాయలు తెంపబోయి కొలనులో పడి తనను రక్షించటానికి వచ్చినవాళ్లు కూడా తనతో పాటు కొలనులో మునిగి చనిపోవటానికి కారకుడైన లోభివాని కథ ఇది. ఒక రూపాయి వ్యయం చేసి హిందూసుందరిని తెప్పించి స్త్రీలకూ విద్య నేర్పించటానికి లోభించే వాళ్ళ భార్యలు మూఢు రాండ్రయి ఇలాగే కీడు తెస్తారన్న నీతి వాక్యంతో ఈ  కథను ముగించటం విశేషం.

          సెప్టెంబర్ &అక్టోబర్ సంచికలో ముగ్గురు స్త్రీలు వ్రాసిన కీర్తనలు, మంగళ హారతులు ఉన్నాయి. పతిభక్తి , దైవభక్తి  తప్ప వాటిలో మరొక విశేషం ఏమీ లేకపోయినా ఆ నాటి స్త్రీలు రచయితలుగా ఒక సామాజిక గుర్తింపు కోరకుండా  అసలుపేర్లను మరుగుపరచుకొని  ఒకానొక స్త్రీ అని ఒకరు, ఒక సుందరి అని మరొకరు  సర్వనామాలతో వాటిని ప్రచురించటం  గమనించవచ్చు.  . అయితే కీర్తనలను , మంగళ హారతులు స్వీయ నామాంకితంగా వ్రాసే పద్ధతిని తెలిసో తెలియకనో అనుసరించటంవల్ల  ‘ఒకానొక స్త్రీ’  పేరు వెంకటరత్నం అని చివరి పంక్తిలో నమోదై కనిపిస్తుంది.  ఇక మూడవ ఆమె ఒకామె యే. కనకమ్మ.

          వెలివేటి బాలాత్రిపుర సుందరమ్మ వలే రాజము జనానా సభలో ప్రసంగించిన మరొక స్త్రీ మొసలికంటి వెంకట రమణాబాయి.  స్త్రీకి విద్య  లేకపోవటం తన సమస్యను పుట్టింటివారికి తెలియచేయటానికి కూడా అవరోధం అవుతుందని , విద్యా స్పర్శవల్ల స్త్రీచిత్తం పరిశుద్ధం అవుతుందని పేర్కొన్నది.

          వి. సీతమ్మ శారీరక బలం అన్ని అవయవాలను ఉపయోగిస్తూ చేసేపని వల్లనే వస్తుందని , అందువల్లనే ఆరోగ్యం సమకూరుతుందని చెపుతూ స్త్రీలకు ఇంటి పని బలం కలిగించే మూలమని చెప్తుంది ‘మనకు బలముకలుగుటెట్లు’ అనే వ్యాసంలో ( 1903 నవంబర్ )

భర్త పేరుమీద పత్రికలు తెప్పించి చదువుకొనే కసవరాజు  రంగమ్మ , హిందూసుందరికి ఒక వ్యాసం వ్రాసి అందుకు తనకు స్వాతంత్య్రం ఇచ్చాడని భర్తగారగు కేశవరాజు నరశింగరావు గారికి నమస్కారాలు చెప్పే కసవరాజు రంగమ్మ’ విద్య’ అనే వ్యాసంలో ( 1903, డిసెంబర్ ) ప్రతి మనుష్యుడికీ , ప్రతి స్త్రీకి పొందదగిన విద్య  పురుషులకు మాత్రమే హక్కు అయి స్త్రీలకు హక్కు లేనిది ఎట్లా అవుతుందని ప్రశ్నించింది. పురుషులకు చిన్నప్పటి నుండి విద్య నేర్పిస్తూ ఆడపిల్లలకు ఇల్లలుకుట ,అంట్లుతోముట మొదలైన ఘనవిద్య నేర్పిస్తారు ఎందుకని ఆవేదన పడుతుంది. మగవాళ్ళు ఆ విద్యలలో సమర్ధులై లోకం మెప్పు పొందుతుంటే ఆడవాళ్లు అడుగంటి కూపస్థమండూకాలు వలె జ్ఞానహీనులై మిగలటం ఏమిటని బాధపడుతుంది. చదువుకొనాలన్న ఆకాంక్ష ఆడవాళ్లకు ఉండాలని వాళ్లకు ఉన్నా భర్తలు మొదలైనవాళ్లు స్త్రీవిద్యాభిమానులు కాకపోతే ప్రయోజనం ఉండదని అంటుంది. స్త్రీవిద్యాభివృద్ధికి అవసరమైనవి సహవాసము, ప్రోత్సాహము అని భావించింది. విద్యనేర్చిన స్త్రీలనుచూసి సహవాసం చేయాలనీ , ప్రత్యక్షంగా సాధ్యం కాక పోయినా వాళ్ళను ప్రేరణగా పెట్టుకొని సాధించవచ్చని అంటుంది. తల్లిదండ్రులు, భర్త , సోదరులు మొదలైనవాళ్లు ఇచ్చే ప్రోత్సాహం దానికి తోడైతే స్త్రీవిద్యా మార్గం సుకరం అవుతుందని స్పష్టం చేసింది.

దేవగుప్తాపు మహాలక్ష్మమ్మ శ్రీకాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజ సభ్యురాలు శ్రీమతి పోచిరాజు మహాలక్ష్మమ్మ భర్త ఉద్యోగరీత్యా రాజమహేంద్రవరం వెళ్లిపోతుంటే వీడ్కోలు సమావేశంలో స్నేహ బంధం గురించి మాట్లాడింది ( 1903, డిసెంబర్)

ఐనాపురపు వెంకటరమణమ్మ స్త్రీల విధేయత అనే శీర్షిక తో ( 1903, నవంబర్ ) ఆద్యంతాలలో రెండు సీస పద్యాలు , మధ్యలో ఒక ఉత్పలమాల ఒక తేటగీతి పద్యాలతో కలిపి ఆరుపద్యాలు వ్రాసింది. ఈ పద్యాలలో పుట్టింది మొదలు అత్తింటికి వెళ్లెవరకూ విద్యలో బుద్ధిని కుదుట పరచి , వినయాది గుణాలు అలవరచుకొంటే ఆ స్త్రీ తల్లిదండ్రులకు గొప్ప పేరు తెస్తుంది కనుక  స్త్రీకి విద్య నేర్పాలంటుంది. చిన్నతనంలో గారాబము చేస్తే పిల్లలను తరువాత చక్కదిద్దటం సాధ్యం కాదని అంటుంది. అత్తమామల యందు, భర్త యందు  భక్తి ఉండాలని పతిపాదపూజను మించిన పుణ్యం మరేదీ లేదని చెప్పింది.  శ్రీరాజా బొడ్డు రాజ్యాలక్ష్మి దేవమ్మ  “శునకమ్ములు పువ్వులయ్యె శోభవహింపన్” అనే సమస్యాపూరక పద్య పాదంతో రామాయణార్ధంలో కందపద్యం చెప్పింది. ( 1903,డిసెంబర్)

ఈ రకంగా 1903 లో స్త్రీలు ఎక్కువగా వ్యాసాలు,  చెదురుమదురుగా కథలు, అరుదుగా కవిత్వం చెప్పటం కనబడుతుంది. 

-------------------------------------------------------------------------------------

సాహిత్య వ్యాసాలు

పాగ్రూప కథ

పాగ్రూపము లేక మూల రూపము లేక ప్రాతిపదిక రూపము అనే పేర్లతో పిలువబడే పదము పాశ్చాత్య సాహిత్యం నుండి వచ్చింది. జె.జి. ఫ్రెజర్‍ అనునతడు 1890-1915 వరకు పరిశోధించి ‘‘దిగోల్డన్‍బో’’ అనే పుస్తకం రచించాడు. ‘‘ఆంధ్రోపాలజి’’కి (నరజీవన శాస్త్రము) సంబంధించినంత వరకు ఇది మూలగ్రంథము. మూలరూపక పురాణాంశములు, పవిత్రాచారాలు, విభిన్న జాతుల వీర గాధలలోను, మతకర్మ నియమాలలోను పదే పదే పునరావృతమైన వని ఇతడు ప్రతిపాదించాడు. మూలరూప సిద్దాంతము ఈ విధంగా సాహిత్యంలోకి ప్రవేశించి, సి.జి.యూంగ్‍ మనో విజ్ఞాన సిద్దాంతము ద్వారా ప్రభావితమయినది.యూంగ్‍ ప్రకారము మన పూర్వుల జీవితాలలో సంభవించిన అనుభవాలు, అనుభూతులు, వారసత్వము ద్వారా మానవజాతి యొక్క సామూహిక సుప్తచేతనలో మానసికావశేషాలుగా నిలిచిపోయిన మౌలిక రూపాలే పాగ్రూపాలు (అర్కిటెప్స్). ఇవి అన్ని సంస్కృతుల కల్పిత గాధలలో, మత కర్మలలో, స్వాప్నిక జగత్తులో, వైయక్తిక అభూత కల్పనలో మరియు సాహిత్య గ్రంధాల్లో కూడా ప్రతిబింబించాయని తెలిపాడు.

ఆది మానవుడు ఆహారం కోసం జంతువుల్ని వేటాడి చంపాడు. అదే సమయంలో బలమైన జంతువులు, బలహీన ంతువులతో పాటు మనిషిని కూడా చంపి తినడం గమనించాడు. వేట అనేది అతని మెదడులో స్థిరపడింది. చిత్రలేఖనంలో అది పులివేటగా చిత్రించబడింది. వేట కథలకు ‘‘పులి, మేక’’ రెండు పాత్రలు నమూనాలుగా మిగిలాయి. ఒకరకంగా ఇది మూలరూపం (ఆర్కిటెప్‍) మాతృస్వామిక వ్యవస్థలో స్త్రీ యజమాని స్థానంలో ఉంది. పాలనాధికారం చేతబూని కనిపిస్తుంది. ఆ సమయంలో ఆమె సమాజ ఉపయోగం కోసం కఠినమైన నిర్ణయాలు తీసుకొనేది. కఠినాత్మురాలిగా కనిపించేది. ఇందుకు ఉదాహరణగా ‘‘తాటక’’ను తీసుకోవచ్చు. పితృస్వామ్య సమాజంలో యజమాని స్థానాన్ని పురుషుడు ఆక్రమించాడు. ఆకాలం నుండి పురుషుడు కఠినాత్ముడు కావడం కనపడుతుంది. ఈ సమయంలో కఠినంగా వ్యవహరించే స్త్రీలను తాటకతో పోల్చడం గమనార్హం. ఇక్కడ తాటక ఒక పాగ్రూపం. ‘‘సామాజిక ప్రయోజనం కోసం తనువు చాలించిన వీరులు, సాంఘిక కట్టుబాట్లను కాదని ప్రవర్తించిన తిరుగుబాటుదారులు, మనుషులు ప్రశాంత చిత్తులు కావడానికి దారి చూపిన శాంతికాముకులు, మానవాళిని భయవిహ్వాలులను చేసిన క్రూరజంతువులు, కొత్త స్థలాలను కనుగొన్న దేశద్రిమ్మరులు, శాంతి సుహృద్బావాలకు పీటవేసిన ప్రేమమయులు, ప్రతీకారజ్వాలలో మండిపోయి సర్వ నాశనం చేసిన దురాత్ములు, అన్వేషకులు, మాంత్రికులు, వీరులు, కుత్సితులు, మానసికోల్లాసం కలిగించే పూలు, స్థలాలు ఇలా అనేకం చరిత్రలోని విషయాలు, పాగ్రూపాలుగా మారి మనుషుల్లో స్థిరజీవనం చేస్తుంటాయి. అవి సృజన సమయాన వెలువడి, రచనలో చోటు చేసుకుంటాయి.’’ అని మేరువ వెంకటేశ్వర రావు అభిప్రాయపడ్డాడు.

పూర్వీకుల జ్ఞాపకాలు, అంతర్గతంగా వారసత్వ రూపంలో తరతరానికి అందుతుంటాయి. అలాగే అవి సాహిత్యంలోకి ప్రవేశిస్తాయి. అందుకే ఇవి ప్రాచీన విశ్వాసాలను, అలవాట్లను, లక్షణాలను ప్రతిబింబిస్తుంటాయి. జానపద, పౌరాణిక విజ్ఞాన, మత భావాలను కలిగి ఉంటాయి. స్త్రీ పురుషులకు చెందిన, మనిషి-పశుపక్ష్యాదులకు చెందిన, కుటుంబ సంబంధాలకు చెందిన పాగ్రూపాలు కూడా కథల్లో కనపడతాయి. కథాంశాలుగా, భావాలుగా, ప్రతీకలుగా, పాత్రలుగా సాహిత్యంలో ఇవి చోటుచేసుకున్నాయి.

ఆదిమ కాలాన ఆకలి కోసం మనుషులు, జంతువులు పరస్పరం చంపుకొని తినేవి. చంపడం, వేట ప్రధాన లక్షణం. చంపడానికి కావలసింది శారీరక బలం. ఆ తరువాత తెలివి. ఈ రెండు ఉన్నవాడు బలవంతుడు. అలా బలవంతుడు, బలహీనుణ్ణి చంపడం, హింసించడం సహజ న్యాయంగా స్థిరపడింది. మనిషి, జంతువును హింసించడం కాదు, మనిషి తోటి మనిషిని హింసించడం కూడా ఒప్పుకోదగిందిగా ఆ కాలంలో చలామణి అయింది. వేటాడం, వెంటాడడం అనేవి ఆదిమకాలంలో నిత్యకృత్యాలు. అవి మెల్లమెల్లగా రూపాలుమార్చుకొని నేటికీ కొనసాగుతున్నవి. చిన్న చేపను పెద్ద చేప మింగడం, బలవంతుడు బలహీనుణ్ణి హింసించడం అనేవి ఆధునిక కాలాన కూడా సాగుతున్నవి. ఇది పాత అలవాటుకు కొనసాగింపు. వేట ఒక పాగ్రూపం. నేడు ఎన్నిరకాల వేట సాగుతున్నా దాని ప్రధాన లక్షణమైన హింస, ఆదిమకాలపు మూల రూపమైన వేట నుండే వచ్చింది. ఇందులో వేటాడే జంతువు, వేటకు గురి అయ్యే జంతువు రెండూ ఉంటాయి. బలంకలవాడు వేటాడతాడు. దానికి ప్రతీకగా పులి కనిపిస్తుంది. వేటకు గురి అయ్యే జంతువు తక్కువ బలం కలదిగా ఉంటుంది. ఇందుకు ప్రతీకగా మేక కనిపిస్తుంది. ‘‘పులి-మేక’’ ఈ రెండు వేట సంబంధిత పాగ్రూపాలు. వేటాడే జంతువు ఎప్పుడు ఇతర జంతువుపై తన గురి పెడుతుంది. అది సమస్తాన్ని పరాయిగా భావిస్తుంది. ‘‘నేను-నీవు’’ భావనను కలిగి ఉంటుంది. ‘‘ద్వైతం’’ అనే భావనలో అది జీవిస్తుంది. పులిని ఇందుకు ఉదాహరణగా తీసుకోవచ్చు.

మేక లాంటి సాధు జంతువుకు వేటపై మక్కువ తక్కువ. అది తన ఆహారం కోసం, ప్రకృతిలో దొరికే శాఖాహారం పై ఆధారపడుతుంది. ఆహార సేకరణతో కడుపు నింపుకుంటుంది. ఈ క్రమంలో తన తోటి జంతువులతో కలిసి బ్రతుకుతుంది. మందగా ఒకచోట ఉంటుంది. తనకు, తన తోటి వారికి మధ్య అభేదాన్ని పాటిస్తుంది. ‘‘అద్వైత భావనతో అది జీవిస్తుంది. ‘‘పులి-మేక’’ అనే రెండు జంతువులు ‘‘ద్వైతాద్వైతం’’ అనే భావనకు ప్రతీకలు. ఈ విషయాన్నే రావిశాస్త్రి ‘‘ద్వైతాద్వైతం’’ అనే కథగా మలిచారు.

రావిశాస్త్రి కథలోని పెద్దపులి దాహం తీర్చుకోవడానికి పక్కనున్న కొండపైకి వచ్చి ఆ మేక పిల్లలను చూచి వాటిపై పడి ఒకమేక పిల్లను పట్టుకొని పోతుంది. మేకపిల్లను తన ఆహారంగా దేవుడు సృష్టించాడని వాదిస్తుంది పులి. ఇందులో వేట ఉంది. అదొక ప్రాగూపం. అలా మూలరూపం పెద్దపులి రూపంలో కనపడుతుంది. పులి ద్వైత వాది. చంపడం నా హక్కు. చావడం మేక కర్మ అని పెద్దపులి అంటుంది. సాధుజంతువైన మేక అద్వైత వాది. నువ్వు వేరు, నేను వేరు అనే భేదం దానికి లేదు. అందుకే కథలో అందరి కోసం భగవంతుణ్ణి ప్రార్థిస్తుంది. నేడు విలువలు వదిలి, తన కోసం ఇతరులను హింసిస్తూ బతికేవాడు పెద్దపులిగా కనిపిస్తున్నాడు. అందరి కోసం, ఒక్కడుగా నిలిచి పోరాడేవాడు పెద్దపులి చేతిలో చచ్చే మేక లాగా మిగులుతున్నాడు. ‘‘పులి-మేక’’ లను ముందు పెట్టి కథ నడిపిన రావిశాస్త్రి, ఆదిమ కాలపు మూలరూపమైన వేటకు కథ రూపమిచ్చారు. ‘‘ఆర్కిటెప్‍’’ ద్వారా ఒక తాత్విక సందేశం ఇచ్చారు.

 

మూలరూపాల ప్రభావం ఒక తరం నుండి మరో తరంకు చేరుతుంది. సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవన ప్రభావమే కావచ్చు. శాస్త్ర సాంకేతిక అభివృద్ది వల్ల కావచ్చు మనుషుల ఆలోచనల్లో మార్పు వచ్చింది. విశ్వాసం ఒక వైపు, హేతువు మరో వైపు మనుషుల వైఖరిలో మార్పులు తెచ్చాయి. దాని వల్ల ప్రతిదాన్ని ప్రశ్నించడం అలవాటయింది. పునర్వ్యాఖ్యానించడం పునర్మూల్యాంకనం చేయడం సాధారణమయింది. అందులో భాగంగానే పురాణకథలను కొత్త దృక్కోణంలో తిరగరాయడం మొదలయింది. పురాణ కథల్లోని అసంబద్ధతను, హేతువుతో పరీక్షించి వాటిని కొత్తగా మలచి చెప్పే ధోరణి పెరిగింది. ఆధునికత పునాదిగా పురాణ కథలను విమర్శించడం భక్తి పారవశ్యంతో వైభవీకరించడం పరిపాటయింది. ఆ విధంగా పాగ్రూప కథా సాహిత్యం విరివిగా వచ్చింది. త్రిపురనేని రామస్వామి చలం గార్ల మీదుగా ఓల్గా నుండి నేటి వరకు ఈ ధోరణి కొనసాగుతుంది. ఇదే అలవరసలపై వరుసగా వచ్చినవి ‘‘విముక్త’’ కథలు. రచయిత్రి ఓల్గా చేసిన ఈ కథా ప్రయోగం పురాణం కథల్లోని స్త్రీలకు గొంతుకను ఇచ్చింది.

 

‘‘పురాణాలలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయే ఒక సమ్మోహన శక్తి ఉంటుంది. ఎందుచేతనంటే సమస్త మానవ జాతి యొక్క సమిష్టి బాల్యం వాటిల్లో ఇమిడి ఉంటుంది గనుక’’ అన్నాడు మార్క్సు అయితే ‘‘ఈ సమ్మోహక శక్తి ఎక్కడినుంచి వస్తుంది?’’ అని ప్రశ్నిస్తే పౌరాణిక సంఘటనల కన్నా కూడా ప్రధానంగా ఆయా పురాణగాధల్లోని పాత్రల సంక్లిష్టత, సంపూర్ణత, ఉదాత్తత, సార్వకాలీనత, విశ్వజనీనత-వీటి నుంచే అని జవాబు చెప్పుకోవచ్చు. రాముడు, భీముడు, కర్ణుడు, అభిమన్యుడు, ద్రౌపది, సీత... వీళ్ళంతా సజీవంగా, శాశ్వతంగా పండిత పామర హృదయాల్లో నిలిచిపోయే వ్యక్తులు.

అయితే పౌరాణిక పాత్రల ఉదాత్తత, ఎదుగుదల, సంపూర్ణత, ఆయా పరిస్థితుల్లో వాళ్ళు చేసిన సంఘర్షణల ఫలితాలే. చరిత్రనీ, పురాణాల్నీ కలగా పులగం చేసి, గందర గోళం సృష్టించే కొంత మంది వ్యక్తులు, ఈ సంఘర్షణని దాటవేసి పురాణాలని సమతుల్యానికి ఆదర్శంగా చిత్రించబూనుతాయి. అంతేగాని ఆధునికతవైపు, సత్యాన్వేషణ వైపు పాఠకులని తీసుకెళ్ళరు.’’

‘‘ఇతిహాసపు వెలుతురు కోణాలు’’ ‘‘విముక్త’’ కథా సంపుటి ముందుమాట

డా।యు.సంధ్య, డా।। యు.సుధాకర్‍

 

 

 

పై వాక్యాల్లో పురాణాల్ని తిరగదోడే కొత్త దృష్టి కనిపిస్తుంది. వేదాల్లోనే అన్ని ఉన్నాయష’’ అనే పాత దృష్టి కూడా కొనసాగుతుంది. కొత్త దృష్టిని ఆలంబనగా చేసుకొని ఓల్గా రాసిన కథల్లో ‘‘సమాగమం’’ ఒకటి. ఇందులో సీత, శూర్పణఖల మధ్య మైత్రి కనపడుతుంది. ఇతిహాసంలో వీరిరువురి మధ్య సఖ్యతకనిపించదు. ధర్మపరి రక్షణ పేరుతో రాముడు శూర్పణఖకు దండన విధిస్తాడు. జనాభిప్రాయం పేరుతో రాముడు, సీతను అడవులకు పంపుతాడు. ఇద్దరు స్త్రీలు వేరువేరు కారణాలతో ఒకే పురుషుని వల్ల బాధలకు గురి అవుతారు. ఇద్దరి జీవితాలు కూడా వనవాసంతో పెనవేసుకొనే ఉన్నాయి. ఈ సారూప్యతను గ్రహించిన ఓల్గా ‘‘సమాగమం’’లో వారి మధ్య మైత్రిని ధృఢపరిచింది. ‘‘పురుషులు సృష్టించిన యుద్దానికి స్త్రీలు కారణం కాదు’’ అనే భావన ఆధారంగా ఈ కథ రాసింది. ఇద్దరు స్త్రీల మధ్య స్నేహం, ముఖ్యంగా శూర్పణఖ మాటలు, సీతలో కొత్త ఆలోచనలు పురిగొల్పాయి. ‘‘సాఫల్యానికి అర్ధం పురుషుని సాహచర్యంలో లేదని గ్రహించాను. అది తెలిశాకే నాకీ పురుష సాహచర్యం కలిగింది’’ అనే శూర్పణఖ మాటలు రచయిత్రి కొత్త దృష్టిని స్పష్టపరుస్తాయి. శూర్పణఖ ఒక పాగ్రూపం. ఈ కథ ఒక ప్రయోగం. ఇలా పాగ్రూపాలు కథా సాహిత్యాన్ని సంపద్వంతం చేస్తున్నాయి.

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఊరి దస్తూరి- గ్రామ పరిణామం

గ్రామాన్ని ఎందుకు అధ్యయనం చేయాలె. దాన్ని మనుషుల సమూహంగా చూడాలెనా? లేక రాజకీయ ఆర్థిక సామాజిక సాంస్కృతిక అంశంగా చూడాలెనా అన్నది ప్రశ్న.

గ్రామ అధ్యయనాలు అనేకులు తమ అవసరాల రీత్యా చేసినారు.బ్రిటిషు వలస పాలకులు వారి పరిపాలన అవసరాల కోసం గ్రామాల్లోని సంస్కృతిని అధ్యయనం చేసినారు.సంస్కృతిని ఒక ఆయుధంగా ఉపయోగించి ప్రజలను పరిపాలించ వచ్చని భావించినారు. వలస పాలన పోయి దేశానికి స్వాతంత్రం వచ్చినంక అభివృద్ధి ప్రణాళికల అవసరం కోసం గ్రామాల అధ్యయనాలు జరిగినాయి. విశ్వవిద్యాలయాల అధ్యాపకులు, పరిశోధక విద్యార్థులు వారి అధ్యయన అంశంలో భాగంగా గ్రామాలు అధ్యయనం చేసినారు. మార్క్సిస్టు సిద్ధాంత ఆచరణ లో భాగంగా గ్రామాల అధ్యయనం జరిగింది. ఇప్పుడు మార్కెట్ అవసరాల కోసం తమ వినియోగదారులను వెతికే వేటలో భాగంగా గ్రామాల అధ్యయనం జరుగుతున్నది.

అన్నవరం దేవేందర్ "ఊరి దస్తూరి- తెలంగాణ సాంస్కృతిక చిత్రణ" గ్రామానికి సంబంధించిన అధ్యయనమే. మన తెలంగాణ దినపత్రికలో ఆదివారం అనుబంధం,"హరివిల్లు", "దునియా" శీర్షిక కింద ఫిబ్రవరి 2015 నుండి డిసెంబర్ 2018 వరకు రాసిన కాలమ్స్ పుస్తకరూపంలో వచ్చింది.

రచయిత అనుభవ జ్ఞానం(Empirical knowledge) నుండి గ్రామాన్ని చూసినా, దీనిలో 1960 నుండి ఇప్పటి వరకు జరిగిన గ్రామ పరిణామాలు కనబడతాయి. "ఇదంతా కొత్త తరం కోసం గతం ముచ్చెట"(పుట 242) అని రచయిత చెప్పుకున్నాడు. వాటిని వివరించడమే ఈ వ్యాసం ఉద్దేశం.

మానవుడు ఆహార సేకరణ, వేటాడి జీవించే దశలు దాటి వ్యవసాయం నేర్చుకున్నంకనే స్థిర నివాసం ఏర్పరుచుకున్నాడు. గ్రామం ఒక ఎత్తైన ప్రాంతంలో ఉంటే పల్లపు ప్రాంతాల్లో పంట భూములు ఉంటాయి. భారతీయ వర్ణ వ్యవస్థ ప్రకారం వైశ్యులు, శూద్రులు వ్యవసాయం చేసేవారు. రాన్రాను వైశ్యులు కేవలం వ్యాపారం మీదనే కేంద్రీకరించిన తర్వాత శూద్రులు వ్యవసాయం చేసి పంటలు పండించినారు. శిస్తు పంటలో ఆరవ భాగం వసూలు చేసేది. ఒక్కొక్కసారి పండిన పంట లో సగభాగం వరకు ఉండేది.

తెలంగాణలో ఎక్కువగా బ్రాహ్మణ, వెలమ, రెడ్డి భూస్వాములు ఉండేవారు. అక్కడక్కడ వెనుకబడిన కులాలు కూడా ఎక్కువ భూకమతాలు కలిగి ఉన్నారు.గ్రామంలో ఆధిపత్యం భూములు ఉన్నవారిదే. "దొరలు పటెండ్లు ఊరును ఏలుడు వాళ్లకే భూములు, జాగలు, పంటలు ఉంటయి" (పుట 102). గ్రామాల్లో పూర్వం జాజ్ మనీ(jajmani) లేక యజమాని ఆర్థిక వ్యవస్థ అమలులో ఉండేది. కింది కులాల వారు పై కులాల వారికి చేసిన అనేక పనులకు ప్రతిఫలంగా ధాన్యం చెల్లించేవారు. ఇది పెట్టుబడిదారీ పూర్వ దశ.

ఈ దశలో వ్యవసాయంలో మోటలు,యాతాలు,గూడలు ఉండేవి. వీటి ఆధారంగా బావుల నుండి వాగుల నుండి నీటిని పారించుకునేది. వ్యవసాయానికి అవసరమైన అనేక పరికరాలు అనేక కుల వృత్తుల వారు సరఫరా చేసేది.

మాదిగలు తాళ్లు, తనుగులు, దండేడలు, తొండపు తాళ్లు, పగ్గాలు, ముగుదాళ్ళు, నులక, చేంతాడు, చెప్పులు, తొండాలు చేసి ఇచ్చేది.

వడ్రంగులు నాగండ్లు, గుంటుకలు, జంబు, మోటా, బండి మొదలైనవి చేసేవారు.

కమ్మరలు కొడవండ్లు, గోడ్డండ్లు,కురిపెలు,నాగలి కర్రు మొదలైన వస్తువులు చేసేవారు.

మేదర్లు గంపలు, చాట్లు, గుమ్ములూ,కచ్చురానికి పోనుకలు చేసి ఇచ్చేది. ఇట్లా చేసిన పనికి ప్రతిఫలంగా పంట సమయంలో కొంత ధాన్యం పెట్టేది. దీనినే "బాపతు"(పుట 293) అంటరు.

ఈ విధంగా రైతు పండించిన పంట వినిమయానికి మాత్రమే. మార్కెట్లో అమ్మకానికి కాదు. మిగులు లేని తొలిదశ ఇది. వస్తువులు సరుకుగా మారని ఉమ్మడి సమాజం. స్త్రీ-పురుష కూలీలకు ధాన్యం రూపంలో కూలి చెల్లించేది. పాలేరు లకు జీతం కూడా ధాన్యమే. గొంగడి చెప్పులు  అదనం.

సామూహిక ఉత్పత్తికి అవసరమైన సహాయక అనుబంధ వృత్తులను గ్రామీణ సమాజం తయారు చేసుకుంది. వాటిని నిర్బంధం చేసింది. కూలీలు స్వేచ్ఛగా తమ శ్రమను బహిరంగ మార్కెట్లో అమ్ముకునే స్వేచ్ఛ లేని ఫ్యూడల్ నిర్బంధ సమాజం అది. దాదాపుగా ఆ కాలంలో వస్తు మార్పిడి అమల్లో ఉండేది. "సోలెడు వడ్లకు తక్కెడు జామ పండ్లు ఇచ్చే వీరమల్లవ్వలు" (పుట 32) ఉన్న కాలం.

భూమి సారాన్ని పెంచడానికి గొర్రె మేకల మందులు పెట్టించే వారు. "ఎండిపోయిన ర్యాగడి  మన్ను పొలాలకు ఎరువుగా వాడతరు"(పుట 38). వేసవికాలంలో చెరువు ఎండిపోయినంక చెరువు మట్టిని పంట భూముల్లో వేసేవారు.ఈ మెత్తని మట్టి భూమి లోపలి తేమను పట్టి ఉంచడంతో పాటు భూమిని సారవంతం చేసేది. ఇది ఎరుపు గా ఉపయోగపడి ఉత్పాదకతను పెంచేది. ఇట్లా లోతైన చెరువులో ఎక్కువ నీటి నిల్వకు అవకాశం ఏర్పడేది.

ప్రతి రైతు "ఇంటికి ఒక పెంట బొంద"(పుట 96) ఉండేది.అయిటి పూనంగానే ఎడ్లబండి తోని జారగొట్టి పంట భూమిలో పోసేది. "అవి సహజ ఎరువులు"(పుట 97).

పండించిన పంట నుండి "ఇత్తునం"(పుట 99) దాచి పెట్టేవారు. విత్తనాన్ని అమావాస్య రోజు ఎండబెట్టి దాచుకోవడం అలవాటు. ఆరోజు రైతుల ఇళ్ల ముందు విత్తనాలు దర్శనమిస్తాయి.అది మారకం కోసం కాకుండా వినియోగం కోసం పంటలు పండించిన కాలం. "కాపు దనపొల్ల తోటలకుపోతే సంబరంగా (కూరగాయలు) తెంపి ఇచ్చేది"(పుట 178)

1860-1900 వరకు గ్రామసీమల్లో కరువు రాజ్యమేలింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత పంచవర్ష ప్రణాళికలు రచించి దేశాన్ని అభివృద్ధి వైపు నడిపించే ప్రయత్నాలు జరిగినయి. కానీ మళ్లీ కరువులు రావడం తోని, విదేశాల నుండి ఆహారధాన్యాలు తెచ్చే ఓడల కోసం ఆశగా ఎదురు చూసే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ సంకట పరిస్థితులలో స్వయం సమృద్ధిని సాధించడానికి 1966లో దేశంలో హరిత విప్లవం ప్రవేశపెట్టడం జరిగింది.

ఎక్కువ దిగుబడిని ఇచ్చే హైబ్రిడ్ విత్తనాలు,రసాయనిక ఎరువులు, పురుగుమందులు వ్యవసాయం లోకి ప్రవేశించినయి. తక్కువ కూలి, సబ్సిడీ విత్తనాలు, ఎరువులు, పురుగు మందులు గ్రామీణ ధనిక రైతాంగాన్ని మరింత సంపన్నులను చేసింది.

హరిత విప్లవం అందించిన మిగులుతో  ధనిక రైతులు పట్టణాల్లో వ్యాపారాలు పెట్టుకున్నారు. ఈ సంపన్న వర్గం నుంచి వచ్చిన వారు ఉన్నత చదువులు చదివి చదువును సామాజిక పెట్టుబడిగా మార్చుకున్నారు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో చేరి వ్యవసాయానికి పెట్టుబడి సమకూర్చే వనరుగా మారినారు. అమెరికా లాంటి విదేశాలకి పోయి డాలర్లు సంపాదించినారు.

ట్రాక్టర్ వచ్చినంక నాగలి మూలకు పడ్డది. ఎడ్లబండి అవసరం తీరింది. "సకలం పనులకు కూడా యంత్రాలే వచ్చినయి" (పుట 87). స్తోమత ఉన్నవారు ట్రాక్టర్, బోరు యంత్రం,కోత యంత్రం (హార్వెస్టర్) వరి గడ్డి కట్టలు కట్టే యంత్రం మొదలైనవి  కొని వాటిలోని  వాటితోని వ్యవసాయ పనులు చేయిస్తున్నారు.

వ్యవసాయం యంత్రికరణ వలన కూలీలకు పనులు దొరకక పనులు వెతుక్కుంటూ పట్టణాలకు వలసలు పోతున్నరు. ఈ విధంగా గ్రామాలు తరుగుతున్నయి. పట్టణాలు పెరుగుతున్నయి. ఇది హరిత విప్లవం తీసుకు వచ్చిన అసమ అభివృద్ధి.

హరిత విప్లవం తర్వాత గ్రామాన్ని ఎక్కువ ప్రభావితం చేసింది తెల్ల విప్లవం లేక ఆపరేషన్ ఫ్లడ్. దీన్ని పాల ఉత్పత్తిని పెంచడానికి ప్రవేశపెట్టారు. వ్యవసాయంలో సంకరజాతి విత్తనాలు వచ్చినట్లే సంకరజాతి పశువులు వచ్చినవి. "మంచి ఇత్తునం కావాలని సంపర్కం లేకుండా ఎదకు వచ్చిన లేగదూడలకు కృత్రిమ గర్భధారణ చేస్తున్నారు.(పుట 55). దేశవాళి పశువులు అయినా ఆవు, బర్రెలకు ఎక్కువ పాలు రావు. అదే జెర్సీ ఆవు, ముర్రా జాతి బర్రెలు ఎక్కువ పాలు ఇస్తయి.ఈ జాతుల స్వచ్ఛతను కాపాడటానికి పశువుల మందలకు పంపకుండా దొడ్డి లోనే పెంచుతరు. ఒకవేళ ఎదకు వస్తే ఎద లక్షణాలు గుర్తించి కృత్రిమ గర్భధారణ కోసం విత్తనపు కోడె/పోతు వీర్యాన్ని ఎక్కిస్తారు. ఈ విధంగా కృత్రిమ గర్భధారణ తోటి వాటి సంతతి పెరుగుతుంది. ఎక్కువ పాలను ఇస్తయి.ఇట్ల వచ్చినవే కోళ్ల పరిశ్రమలు, డైరీ ఫామ్ లు, చేపల పెంపకం. చేపల్లో "రవు" (పుట 56) కృత్రిమంగా అభివృద్ధి చేసిన జాతి. దీనిలో పోషక విలువలు (ప్రొటీన్లు) అధికంగా ఉంటాయి.

పరిపాలన సంస్కరణల్లో భాగంగా మండల వ్యవస్థ ఏర్పడింది. గ్రామాలలోని ఆధిపత్య కులాలు రాజకీయ పదవులను చేజిక్కించుకున్నారు. ఒకవేళ ఈ అవకాశం లేని పరిస్థితుల్లో తమ దగ్గరి మనుషుల గెలిపించుకున్నారు. తమ పలుకుబడితో  కాంట్రాక్టు ,రాజకీయ పైరవీలు చేసి సొమ్ము చేసుకుంటున్నారు. వారి ఆధిపత్యాన్ని నిలబెట్టుకుంటున్నారు.

వ్యవసాయం తర్వాత గృహ యాంత్రీకరణం జరిగింది. రోలు,రోకలి,ఇసుర్రాయి, పొత్తురం వస్తువుల స్థానంలో రైస్ మిల్, పిండి మిల్, గ్రైండర్, వాషింగ్ మిషన్, ప్రెషర్ కుక్కర్, వ్యాక్యూమ్ క్లీనర్, గీజర్, టీవీ, కూలర్, రిఫ్రిజిరేటర్ మొదలైన వస్తువులు ఇంటిని పూర్తిగా యంత్రికరణ చేసింది.  (పుటలు71,72,118,119,123,143,156).

శుభ్రం చేయకుండా నీళ్లు తాగితే కలరా లాంటి ప్రాణాంతక వ్యాధులు వస్తాయని వ్యాపార సంస్థలు ఒక ప్రచారం మొదలుపెడతాయి. నీటి ద్వారా సంక్రమించే వ్యాధులు లేకుండా చేసే ఫిల్టర్లు మొదలు వచ్చినయి. ఇప్పుడు గ్రామ గ్రామానికి ఇంటింటికి ఫిల్టర్లు వచ్చినయి. గ్రామంలో ఫిల్టర్ నీరు కొనుక్కొని తాగుతున్నారు. ఉచితంగా దొరికే నీరు ఇప్పుడు వ్యాపార సరుకు అయింది.నీళ్ల ప్యాకెట్లు, నీళ్ల బాటిళ్లు ఇట్లా వ్యాపారం పెరిగింది. "మంచినీళ్లు సుత ప్యాకెట్లు గా మారుతున్నాయి"( పుట 36).

1991లో ప్రపంచీకరణ ప్రారంభమైన తర్వాత గ్రామం పూర్తిగా మార్కెట్ కు    అనుసంధానం అయింది. రహదారులు ఏర్పడ్డయి. సరుకుల రవాణా కొరకు ఆటోలు, టాటా ఏసీలు ప్రతి ఊరుకు రవాణా అందుబాటుకు తెచ్చినయి. గ్రామంలోని ప్రతి ఇంటికి రంగు రంగుల టెలివిజన్లు వచ్చినయి.(పుట 156 ) వినోదంతో పాటు సరుకుల వ్యాపార ప్రకటనలు తెచ్చింది. సినిమా, సీరియల్ పావుగంట, వ్యాపార ప్రకటనలు పదినిమిషాలు. వినోదం కంటే వ్యాపారమే మెదట్ల నిండిపోతది. తెల్లవారి ఏ వస్తువు కొనాలన్నా అవే వ్యాపార ప్రకటనలు మెదట్ల మెసులుతయి.   ఇల్లు పెట్టుబడిదారులు తమ సరుకులను అమ్ముకునే వేదిక అయింది టీవీ. సీరియల్స్ చూడాలంటే డిష్ కనెక్షన్ కావాలి. దానికి నెల నెలకు డబ్బు కట్టాలి. పొరుగు వాళ్లతోని మాట లేదు ముచ్చట లేదు. ఇంటిలోనే కుటుంబ సభ్యులు ఒకరితోనొకరు మాట్లాడుకునే పరిస్థితి లేకుండా చేసింది టీవీ."టీవీల ముందటనే తలెలు పట్టుకుని తినుకుంట సూస్థన్రు" (పుట 245- 46) ఇది మనుషుల మధ్యన ఉండే సామూహికతను దెబ్బతీసింది.

దీని తర్వాత సెల్ ఫోన్, స్మార్ట్ ఫోన్ లకు నిరంతరాయంగా సిగ్నల్స్ అందించడానికి సెల్టవర్లు వచ్చినయి. ఫోన్ లో బ్యాలెన్స్ కోసం రీఛార్జి వచ్చింది. ఇప్పుడు ప్రపంచం పిడికిట్లోనే "స్మార్ట్ ఫోన్ వచ్చినంక అంతా నాశనం అవుతుంది"(పుట 344) ఫోన్ లో కాలక్షేపం కోసం వీడియోలు, చాట్ లు, పబ్జి గేమ్ లు వచ్చినయి. ఈ ఆటలో ఒక వ్యసనంగా మార్చేస్తున్నాయి. అది చూసి ఆడి ప్రపంచాన్ని మరిచి పోతున్నారు.సోయి లేని మనషులు తయారవుతున్నరు.

గ్రామాలకు రియల్ ఎస్టేట్ వ్యాపారం వచ్చింది. ఎకరాలు కొని గజాల కొద్ది అమ్మె పద్ధతి వచ్చింది. సంపన్నులు ఈ వ్యాపారం చేసి ఇంకా సంపన్నులు అవుతున్నారు. భూమి కబ్జాలు, దందాలు పెరిగిపోతున్నాయి.అల్కగ  సంపాదించుడు"(పుట 246) నేర్చుకున్నారు.

రియల్ ఎస్టేట్ తో పాటు నిర్మాణ రంగం పెరిగింది. ప్లాట్లు కట్టి అమ్ముడు, అపార్ట్మెంట్లు కట్టి అమ్ముడు జరుగుతుంది. ఈ నిర్మాణ రంగానికి ఇసుక,మొరం, రాయి, కలప అక్రమ రవాణాలు పెరిగిపోయినయి. ఈ విధంగా సహజ వనరులను కొల్లగొట్టి సొమ్ము చేసుకోవడం మామూలు విషయం అయిపోయింది. గ్రామాల్లోని గుట్టలు పచ్చ నోట్ల కట్టలు గా మారుతున్నయి. "ఏ గుట్టనన్న గ్రానైట్ కు అక్కరకు వచ్చిందంటే సాలు దాన్ని కొనుక్కొని బయటి దేశాలకు అమ్మ వట్టిరి"(పుట 171)

గ్రామాల్లో సంస్కృతీకరణ, పాశ్చాత్యీకరణ పెరిగిపోయింది. బ్రాహ్మణుల ఆచారవ్యవహారాలను అనుసరించడం సంస్కృతీకరణ అంటారు. పాశ్చాత్యుల ను అనుకరించడం పాశ్చాత్యీకరణ. ఇవి రెండు గ్రామాల్లో జమిలిగా అమలు జరుగుతున్నాయి. పిల్లలు పుడితే "కొత్త నామకరణాలు"(పుట 89) సంస్కృతీకరణ లో ఒక అంశం.దోతులు కట్టుకోవడం పూర్తిగా తగ్గిపోయింది. ప్యాంటు షర్టు వేస్తున్నారు. మొదలు సమాజంలోని బ్రిటిష్ వారిని అనుకరించి ప్యాంటు టీషర్ట్ వేసుకున్నారు. అదే అనుకరణ తోని యువతరం అంతా జీన్స్ మీది కెళ్ళి టీషర్ట్ వాడుతున్నారు (పుట 332)

ఇప్పుడు గ్రామాలు పూర్తిగా పట్టణాలను అనుసరిస్తున్నాయి. కొత్త కొత్త పద్ధతులు ఏవి వచ్చినా గ్రామానికి చేరుతున్నాయి. ముఖ్యంగా పెళ్లిళ్లకు వేదిక పూలతోని అలంకరణ, ఫోటోగ్రఫీ, వీడియోగ్రఫీ వంటి అనేక అంశాల్లో పట్టణాలను అనుకరిస్తున్నారు. స్తోమత ఉన్నా లేకున్నా అప్పులు చేసి ఖర్చు పెడుతున్నారు. గ్రామం మొత్తం వినిమయ సంస్కృతిలో భాగం అయింది.

గ్రామంలోని మిగులును లిక్కర్ వ్యాపారం,బార్లు,మాల్స్ పట్టణాల్లో ప్లాట్లు, విందులు వినోదాలు,పండగలు పబ్బాలకు ఖర్చు పెడుతున్నారు.

ఎన్ని ఆధునిక సౌకర్యాలు వచ్చిన కట్టు బొట్టు, ఆహారం, ఆహార్యం మారిన గ్రామం మూల ధాతువు మారలేదు. ఎలాంటి సడలింపులు లేవు. నిచ్చెన మీద పెద్ద కులపాయన కూకుంటే కింది మెట్టు మీద ఆయనకన్నా తక్కువ కులపాయన ఆ కింది మెట్టుమీద అ చేతిపనోళ్లు, ఇంకా కింది మెట్టుమీద దళితులు కూకుంటారు.( పుట 3)

"భారతీయ పల్లెలే అభివృద్ధికి పట్టు  గొమ్మలు" అని గాంధీ అన్నాడు. అంబేద్కర్ దృష్టిలో గ్రామాలు "హిందూ సామాజిక వ్యవస్థ నమూనాలు. గ్రామాలు రెండు భిన్నమైన సమాజాల సమ్మేళనం. గ్రామంలో నివసించే సవర్ణులు, గ్రామం బయట నివసించే అంటరానివారు ఈ రెండు భిన్నమైన సమాజాలు"

"స్వయం సమృద్ధ గ్రామీణ సమాజాలు భారత దేశాన్ని నాశనం చేసినవి. గ్రామం లో ఏముంది? మురిగిపోయిన స్థానిక త్వం, అజ్ఞాన అంధకారం, సంకుచితత్వం, మతోన్మాదం" అన్నాడు అంబేద్కర్.

"ఎన్ని కులాలన్న ఉండనియ్యి ఊరంతా చుట్టాలు లెక్కనే వరుసతోనే పిలుసుకుంటారు. (పుట 31) ఇది గ్రామం సాధించిన కృత్రిమ సామరస్యం. గీత దాటితే కింది కులాల వాళ్ళ ప్రాణాలకు ముప్పు ఉంటుంది. అందుకే వాళ్లు కూడా అనిగిమనిగి బతుకుతారు.

ఊరి దస్తూరి చాలా కాలం రాసిన కాలమ్స్ సమాహారం కావడం వలన కొన్ని పునరుక్తులు చోటుచేసుకున్నవి. గ్రానైట్ పరిశ్రమ గురించి (పుటల్లో 155, 171,240)ఉంది. "అరుగుల మీద కూకొని ముచ్చట్లు" (పుటలు 321,335)కనబడతాయి.

రైతు వృత్తి పనివారికి వస్తు రూపంలో చెల్లించే కూలిని "బాపతు" (పుట 293) అదే దాన్యం రూపంలోని కూలీని 'బిచ్చం" (పుటలు 320,337) అంటాడు.

అంబటాళ్ల సమయం గురించి ఒక చోట 11 గంటలకు (పుట 146) మరోచోట పన్నెండు గొట్టంగా (పుట 189) అంటాడు.

వాన కాలంలో బొడ్డు మల్లె చెట్టు పూస్తుందని (పుటలు 112, 256) చెపుతాడు, కానీ అది చలికాలం లో పూస్తుంది.

జొన్నలు మక్కలు ఇసురురాయి లో పోసి ఇసిరినంక వచ్చేదాన్ని తాల్చి పిండిని గటుకను వేరు చేస్తరు. మళ్లీ గటుకను కోడి పొట్టును వేరు చేస్తే గటుక వస్తది దాన్ని ఎసట్ల వేసి ఉడికించినంక గటుక తయారు అయితది. ఇదే గటుక క్రమం."ఇసిరి పిండి చేసి ఆ పిండిని ఉడకబెడితే మక్క గటుక అయితది" (పుట 306) అంటాడు.

అన్నవరం దేవేందర్ ఇప్పటి తరం వారికి గ్రామంలో చోటు చేసుకున్న మార్పులను వివరించాలని ఊరి దస్తూరి రాసిండు. సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు చేయవలసిన పనిని ఒక కవి చేయడం అభినందనీయం. మలి ముద్రణలో పైన సూచించిన వాటిని సవరిస్తాడని ఆశిద్దాం.

 

సంప్రదించిన పుస్తకాలు

 1. విద్యాసాగర్  ఎస్.ఎ 2013 పల్లెను మింగిన పెట్టుబడి గ్రామీణ ఆర్థికం- ఒక పరిశీలన పికాక్ బుక్స్ హైదరాబాద్

2.వేణుగోపాల్.యన్ 2013 ఊరి దారి, గ్రామ అధ్యయనాల పరిచయం, వీక్షణం పబ్లికేషన్స్ హైదరాబాద్

3.పురేంద్ర ప్రసాద్ 2015 సమకాలీన భారత దేశంలో గ్రామీణ అధ్యయనాలు అవసరమా?(13- 26) మారుతున్న గ్రామీణ జీవితం ఒక అధ్యయనం సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రం హైదరాబాద్

4. బాలగోపాల్ .కె 2018  కరువు వ్యవసాయ సంబంధాలు మానవ హక్కుల వేదిక ప్రచురణలు హైదరాబాద్

5. నరసింహారెడ్డి డి 2018 తెలంగాణ పల్లెలు వర్గ సామాజిక విశ్లేషణ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రం హైదరాబాద్

 6.Srinivas.M.N 1994, caste in modern india and other essays,india promoters and publishers pvt.ltd Bombay.

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -14

1903 నుండి రచనారంగంలో కనబడే స్త్రీలలో పాలేపు మాణిక్యాంబ ఒకరు. ఆమెవి రెండు పాటలు మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. వాటిలో మొదటిది సరస్వతీ సంకీర్తనం (హిందూ సుందరి, సెప్టెంబర్& అక్టోబర్ 1903) రెండవది   లక్ష్మీ దేవికి మంగళ హారతి ( హిందూసుందరి ,డిసెంబర్, 1903)  ఆ నాడు వచ్చిన స్త్రీల పాటలు అన్నిటి వలెనె    ఈ రెండింటి లోను చివరి చరణాలు మాణిక్యాంబ అన్న కవయిత్రి  నామముద్రతో ఉన్నాయి.మొదటి పాటలో   “పాడుదమే రహి భామ లందరము వాక్సతినెదలో వదలక దలచుచుఅనే పల్లవి సామూహిక గానానికి స్త్రీలను సంసిద్ధం చేస్తున్నట్లుగా ఉంది.సారసలోచనా సంఘము ( బ్రోవను భారమునీదని పరిపరివిధముల పాడుదమేఅనే మొదటి చరణం స్త్రీల సంఘంలో భాగస్వామి గా  పాలేపు మాణిక్యాంబ స్త్రీల సంఘాల అభివృద్ధిని కోరుకొంటున్నదని చెబుతుంది. నాలుగవ చరణం లోనిరతము మంగళకరమగు విద్యనుకరుణనొసగుమని కోరటం ఆమె స్త్రీ విద్యా భిమానాన్ని వ్యక్తీకరిస్తుంది. సరస్వతీ ప్రార్ధన అయిదవతనం కొరకో, ఐశ్వర్యం కొరకో , మోక్షం కొరకో కాక స్త్రీల సంఘటిత శక్తిని నిలపటానికి స్త్రీ లకు విద్య కో రటానికి   సాధనం కావటం విశేషం. 

పాలేపు మాణిక్యాంబకు పద్యరచనా శక్తి కూడా ఉంది అనటానికి ఆమె సమస్యా పూరణ పద్యాలు వ్రాయటం నిదర్శనం.శునకమ్ములు పువ్వులయ్యేశోభ వహింపన్అన్న సమస్యను తీసుకొనిమును హిమవంతుని సుత నీశుని తోడం గూర్ప(దలచి  శుక వాహనుఁడే / పున నేయఁగ నప్పరమేశునకమ్ములు పువ్వులయ్యే శోభ వహింపన్అని అందంగా , అర్ధవంతంగా పూరించింది. ( హిందూ సుందరి , డిసెంబర్ ,1903) 

                                                            1

1903 లో రచనా రంగంలో కనబడే మరొక స్త్రీ ఉన్నవలక్ష్మీ బాయమ్మ. ఆమె  1882 లో గుంటూరు జిల్లా సత్తెనపల్లి తాలూకాలోని ఆమీనాబాద్ లో పుట్టింది. తండ్రి నడింపల్లి సీతా రామయ్యతల్లి రామలక్ష్మమ్మ . పదేళ్ల వయసులో   ఉన్నవలక్ష్మీనారాయణ తో అయిన పెళ్లి వల్ల ఆమె ఉన్నవలక్ష్మీ బాయమ్మ అయింది. భవిష్యత్తులో సంఘసంస్కర్త , జాతీయవాది , రచయిత కానున్న ఉన్నవలక్ష్మీ నారాయణతో 1900 నాటికి గుంటూరులో ఆమె కాపురం మొదలైంది. సామాజిక సేవారంగంలోకి ఇద్దరూ ఒకేసారి ప్రవేశించారు. 1902 లో గుంటూరు లో వితంతు శరణాలయాన్ని స్థాపించి వితంతువులకు పునర్వివాహాలు జరిపించారు. ఆవిషయంలో వాళ్ళ మీద వీరేశలింగం ప్రభావం బలంగా ఉంది. వయోజనులైన స్త్రీలకు విద్యాబోధన , చేతివృత్తులలో శిక్షణ ఇచ్చేందుకు   ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ  కొండా వెంకటప్పయ్య ఇంట్లో ఒక  సంస్థను ప్రారంభించింది 1918లో అయినా అదే తరువాత శారదా నికేతన్ గా అభివృద్ధి చెందినా వితంతు శరణాలయ నిర్వహణకు, స్త్రీ పునర్వివాహాలకు అనుబంధంగా ఉన్నవలక్ష్మీబాయమ్మ  స్త్రీ విద్య గురించి ఆలోచించటం , పనిచేయటం మొదలు పెట్టారనటానికి 1903 , 1904 సంవత్సరాలలో లభిస్తున్న ఆమె రచనలే నిదర్శనం. 

 ‘స్త్రీవిద్య’   ( హిందూ సుందరి ,నవంబర్ 1903,  విషయసూచికలో   ఉన్నత విద్య)  సోదరీ మణులారా అనే సంబోధనను బట్టి  ఉపన్యాసం   అయి ఉంటుంది. ఇది అప్పటికే గుంటూరు లో జరిగే సభ సమావేశాలను, స్త్రీల సమస్యల మీద వాటిల్లో జరిగే చర్చలను ఎంత నిశితంగా గమనిస్తున్నదో , స్పందిస్తున్నదో తెలుపుతుంది అక్టోబర్ 27 న గుంటూరు మిషన్ కాలేజీలో ఒక మీటింగ్ జరిగింది. స్త్రీలకు బిఎ మొదలైన గొప్ప పరీక్షలు అవసరంలేదని ఆ సభలో ఎవరో అన్న మాటను ప్రస్తావిస్తూ దానిని ఆమె ఖండించినతీరు ఆసక్తికరం. స్త్రీలను ఇట్లుఅడుగంట పెట్టటంన్యాయమా అన్నది ఆమె ప్రశ్న. తాము  చదువుకొని స్త్రీ విద్యా ధ్వజం ఎత్తవలసి ఉండగా పబ్లిక్ మీటింగులలో ఇట్లా మాట్లాడటం ఏమిటి అని నిలదీసింది. భార్యలకు విద్య చెప్పవలసి ఉండగా మూలనణచి బుద్ధివికాసం కలగకుండా చేయటం అన్యాయం అంటూ అప్పటికే విద్యావంతులైన పండిత రమాబాయి వంటి రాష్ట్రేతర స్త్రీలను, భండారు అచ్చమాంబ కొటికలపూడి సీతమ్మ మొదలైన తెలుగు స్త్రీలను పేర్కొని వాళ్ళు స్వతంత్రంగానో , భర్తల తోడ్పడుతోనో చదువుకొని దేశాభ్యుదయానికి పాటుపడుతున్నారే !? వాళ్ళ చరిత్రలు చదివి అయినా ఈ పురుషులు నేర్చుకోరా అంటుంది. ఇంకా స్త్రీలకు గొప్ప చదువులు వద్దనడం దేశం యొక్క దురవస్థ అంటుంది. స్త్రీలు విద్య నేర్చుకొంటే వారి ప్రవర్తన మంచిదిగా ఉండదని కొందరు పురుషులు అంటుండటాన్ని ప్రస్తావించి దానిని ఆమె కొన్ని ఉదాహారణలతో విజయవంతంగా తిప్పికొట్టింది. కొందరు జంద్యంతో వురి వేసుకున్నారని వింటున్నాం కదా .. పురుషులు జంద్యం లేకుండా ఉండటం మంచిది అని తీర్మానిద్దామా ? కొందరు నూతుల్లో చెరువుల్లో పడి చనిపోతున్నారు కదా నూతులు , చెరువులు పూడ్చేస్తే మంచిది అందామా ? అని ప్రశ్నించి ఇవి ఎంత తెలివితక్కువ పనుల్లో   చదువుకొన్న స్త్రీలు చెడిపోతారని ఏ ఒకరిద్దరి గురించిన అనుమానం  వల్ల స్త్రీలకు చదువు వద్దనడం కూడా అంత తెలివితక్కువ పని తేల్చింది ఉన్నవబి లక్ష్మీబాయమ్మ. 

లక్ష్మీబాయమ్మ వ్యాసందేవుని యెడల మనము చెల్లించవలసిన విధులు’  1904 జనవరి జనానా పత్రికలో వచ్చింది . విగ్రహారాధన కన్నా విజ్ఞాన సంపదా సముపార్జన నిజమైన దైవారాధన అంటుంది లక్ష్మీబాయమ్మ. దేశాభివృద్ధికి పాటుపడాటాన్ని మించిన  దైవభక్తి లేదంటుంది.( జంధ్యాల కనకదుర్గ , స్వతంత్రత నుండి స్వాతంత్య్రనికి ) ఆ రకంగా ఆమె మానవసేవే మాధవసేవ అని చెప్పినట్లయింది. ఐకమత్యము అనే వ్యాసంలో (హిందూసుందరి , మార్చ్ 1904) ఎక్కువ తక్కువ భేదభావం లేక , ఎవరిపట్లా విరోధ బుద్ధి లేక స్త్రీలు పరస్పర స్నేహంతో  ఐక్యంగా ఉండటం అభివృద్ధి కారకం అవుతుందని పేర్కొన్నది లక్ష్మీ బాయమ్మ.నూరు జట్లు కూడవచ్చును గాని మూడు కొప్పులు కూడవన్న నింద బాపు కొనటానికి  స్త్రీలు ఎంత శ్రమకైనా ఓర్చి ప్రయత్నం చేయాలనీ అక్కడే ఐకమత్యం యొక్క అవసరం ఉందని పేర్కొన్నది.స్త్రీబుద్ధి ప్రళయాంతకఃవంటి స్త్రీలగురించిన వాడుకలు పోయేట్లు చేయటానికి స్త్రీలు ఐకమత్యంతో చేయవలసిన కృషి గురించి హెచ్చరించింది లక్ష్మీ బాయమ్మ. 

లక్ష్మీ బాయమ్మ స్త్రీ విద్య గురించి సంభాషణ తో కూడిన మరొక రచన చేసింది. ( హిందూ సుందరి ,మార్చ్ 1904)స్త్రీవిద్య మా కాలం నాడు లేదమ్మా అంటూ స్త్రీ విద్య వ్యతిరేక వాదం చేసే కామమ్మకు , స్త్రీలు విద్యనేర్చుకొని జ్ఞానాభివృద్ధి చేసుకొనడం ఈ నాటి ప్రపంచ అవసరం అని వాదించే శేషమ్మకు మధ్య సంభాషణగా సాగే ఈ కథ  ( దిద్దుబాటలు - దిద్దుబాటును ముందు కథలు 1992) లో విద్య అపకీర్తి కారణం అని స్త్రీల మానసలకు ఎక్కించ బడ్డ  మూఢ విశ్వాసాన్ని శేషమ్మ స్త్రీ చదువుకొంటే వినయాది గుణాలు, పరోపకారజ్ఞానాభివృద్ధి కలుగుతుందని తిప్పి కొట్టింది. కామమ్మ కాస్త దిగివచ్చి విద్య అనవసరం అని కాదు గానీ గొప్ప పరీక్షలు, పబ్లిక్ మీటింగులు , పత్రికలకు వ్రాయటం , పత్రికలు తెప్పించుకొని చదవటం దురాచారం అని మరొక వాదన లేవనెత్తింది. అంతే కాదు స్త్రీపురుష భేదం లేదు , అందరూ సమానులే అనటం కూడా అనర్ధకంగా ఉంది అని  ఆమె అభిప్రాయం. స్త్రీ పురుషులిద్దరినీ ఒక భగవంతుడే సృష్టించి పాలిస్తున్నాడు కదా అందువల్ల వాళ్లిద్దరూ సమానులే అంటుంది శేషమ్మ. 

ఆ సందర్భంలో స్త్రీపురుషుల మధ్య కామ మొహాలను మించి ఉండవలసిన స్నేహ సంబంధాల గురించి ఉన్నవలక్ష్మీబాయమ్మ ఆలోచించటం కనిపిస్తుంది. విద్య వల్ల కలిగే ఆత్మ విశ్వాసం స్త్రీలను నిర్భయులను చేస్తుందని , అదే స్త్రీలకు పురుషులతో స్వేఛ్ఛగా మాట్లాడే వివేకాన్ని ఇస్తుందని శేషమ్మ ముఖంగా చెప్పింది.  స్త్రీపుషులిద్దరిమధ్యా జ్ఞానవినిమయ సంభాషణ తప్పు పట్టవలసినది కాదు అని శేషమ్మ చెప్పటం అందులో భాగమే. ఆ స్నేహ సంబంధాలను గుర్తించే కొత్త సంస్కారం సమాజంలో వ్యాపించాలని ఆమె భావం. 

దొరసానులతో కలిసి  తెల్ల చీరా తెల్ల రవిక ధరించి నగలు పెట్టుకోకుండా కూర్చున్న వీరమ్మ ప్రస్తావన ఎత్తి స్త్రీలు చదువుకొని అంతామాలకూడుచేస్తున్నారన్న కామమ్మ ఆరోపణ కు శేషమ్మ స్పందించిన తీరులో    చదువుకొని విద్యావంతులు అయిన స్త్రీలు ఏ కులం వాళ్ళయినా ఏ మతం వాళ్ళయినా విద్యావంతుల సాంగత్యం, స్నేహం కోరటం  సమాజంలో మార్పుకు కారణం  కాగలదన్న అభిప్రాయం వినబడుతుంది.అలాగే స్త్రీలు చదువుకొని నగలు ధరించటం మానేస్తు న్నారని అదొక తప్పుగా ఎంచుతున్న కామమ్మకు విద్యా జ్ఞానాన్ని మించిన అలంకారం స్త్రీలకు లేదని సమాధానం ఇచ్చింది శేషమ్మ.  

  పురుషులతో పాటు విగ్రహాలను పూజించటం, నోములు వ్రతాలు చేయటం మానెయ్యటం స్త్రీల చదువు ఫలమా అని కామమ్మ వాపోవటం గమనించదగినది. విగ్రహారాధనను వ్యతిరేకించే బ్రహ్మసమాజ మతం అప్పటికే తెలుగు ప్రాంతాలలో బాగా వ్యాపించింది. స్త్రీలు కూడా ప్రార్ధనా సమాజాలకు హాజరుకావటం , ఆ సమావేశాల కోసం పాటలు వ్రాయటం , పాడటం ఇవన్నీ జరుగుతున్న నేపథ్యంలో ఈ మార్పులు మింగుడు పడని సంప్రదాయ వర్గపు ఆక్రోశం కామమ్మది. నూతనంగా రూపొందుతున్న సమాజం లోని అభ్యుదయ విలువలకు ప్రతినిధిగా శేషమ్మ నిర్ద్వంద్వం గా  విగ్రహారాధనను వ్యతిరేకించింది. లోహంతో చేసిన విగ్రహాల ఆరాధన, నోములు వ్రతాలు ఆచరించటం, ఉపవాసాలతో జీవాత్మను హింసించటం ఇవేవీ  భగవంతుడు కాదు అంటుంది. 

ఆ రకంగా లక్ష్మీబాయమ్మ స్త్రీవిద్య గురించి సమకాలంలో నడుస్తున్న సంఘర్షణను , సంవాదాన్ని వస్తువుగా చేసి వ్రాసిన కథ ఇది. 

ఆ తరువాతి కాలంలో ఉన్నవలక్ష్మీబాయి జాతీయ విధానంలో స్త్రీ విద్యా వ్యాప్తికి శారదానికేతనం ద్వారా విశేష కృషిచేసింది.  విదేశీ వస్తు వస్త్ర బహిష్కరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నది  నూలు వడికి, ఖద్దరు ధరించింది. గాంధీ పిలుపు మేరకు సత్యాగ్రహ ఉద్యమంలో పాల్గొని అరెస్ట్ అయింది. 1941 ఫిబ్రవరి లో రాయవెల్లూరు జైలులో మూడు నెలలు శిక్ష కూడా అనుభవించింది. ఇంత సంపన్నమైన సామాజిక రాజకీయ జీవిత అనుభవాలను  ఎందువల్లనో ఆమె సాహిత్యంగా చేయలేదు. నిజానికి ఆమె భర్త ఉన్నవలక్ష్మీ నారాయణ 1922 నాటికి మాలపల్లి నవల , నాయకురాలు నాటకం వంటి రచనలతో సాహిత్య రంగం లో పేరెన్నిక గన్నాడు. వితంతు పునర్వివాహాల దగ్గరనుండి , స్త్రీవిద్య ,శారదానికేతన్ నిర్వహణ, జాతీయోద్యమం అన్నిటిలోనూ ఇద్దరూ కలిసే పనిచేశారు. అయితే 1904 నాటికి నిర్దిష్టమైన చూపుతో , నిర్భయంగా తాను అనుకున్నది చెప్పి ఒప్పించగల రచనా ప్రతిభను పెంచుకున్న ఉన్నవలక్ష్మీబాయి   1956 లో మరణించేవరకు  రచనలు ఏవీ చేసినట్లు కనబడదు. ఎందువల్లనో మరి!?  

                                                2

1903 నుండి రచనలు చేసిన మరొక స్త్రీ బుర్రా బుచ్చి బంగారమ్మ. ఆమెను చిన్నప్పటి నుండి ఎరిగి ఉన్న బుర్రా శేషగిరిరావు వ్రాసిన దానినిబట్టి ( హిందూ సుందరి , ఆగస్టు , 1912)  ఆమె దివాన్ బహద్దూర్ బుద్ధవరపు నారాయణమూర్తి పంతులు గారి కూతురు. భర్త బుర్రా వెంకటేశ్వరరావు పంతులు ఆనాటికి కర్నూలు లో డిస్ట్రిక్ట్ మునసబు. పెళ్లి బాల్యంలోనే అయింది. భర్త సంస్కరణాభిలాషి. స్త్రీవిద్య సంస్కరణ సాధనం అని ఆయన నమ్మకం. అది ఇంటి నుండే ప్రారంభించాలని భార్యకు చదువు చెప్పటం మొదలు పెట్టాడు. తెలుగు , ఇంగ్లీష్ సంస్కృతం నేర్చుకొన్నది. ఇంగ్లీషులో ధారాళంగా మాట్లాడగలిగిన విద్య వచ్చింది. సంస్కృతంలో ఆమె అభిలాష ను గుర్తించి భర్త ఒక పండితుడిని ఏర్పరచి సంస్కృతం ప్రత్యేకంగా చెప్పించాడు.యూనివర్సిటీ పరీక్షలకు సంస్కృతం చదువుకొన్న నా కన్న యామెకు సంస్కృత జ్ఞానమెక్కువగా కలదు.అని బుర్ర శేషగిరిరావు గారు చెప్పటం బంగారమ్మ గారి పాండిత్యానికి లభించిన బంగారు పతకం. నోములు వ్రతాలు, పూజా పునస్కారాలు , ఉపవాసాలకన్నా పతిసేవ , బంధు మిత్రులను ఆదరించటం పెద్దలయెడ గౌరవం , పేదలయెడ కరుణ ఆమె లో మిక్కుటమని పేర్కొన్నాడాయన. స్త్రీ జన విద్యాభివృద్ధి కొరకు, స్త్రీల అభివృద్ధి కొరకు కార్యమగ్నురాలైన బుచ్చిబంగారమ్మ ను  ఆయన  ఈ వ్యాసంలో  పరిచయం చేశారు. 

1912 నాటికి కర్నూలు లో ఉన్న బుచ్చి బంగారమ్మ సామాజిక ఉద్యమ జీవితం 1902 లో  అసికా హిందూ స్త్రీ సమాజ నిర్మాణంతో బరంపురంలో మొదలైంది.  నాటికి ఆమె నివాసం  అసికా పట్టణం బరంపురానికి దగ్గరలో ఉన్న ఊరు.  ఆ ఊళ్ళో ఆమె  స్త్రీ సమాజం ఏర్పరచటం గురించి ప్రధమ సంవత్సర నివేదిక వల్ల ( హిందూ సుందరి , డిసెంబర్ 1903) తెలుస్తున్నది . చదువుకొన్న స్త్రీలు , ఉన్న చదువును అభివృద్ధి పరచుకొనాలనుకొనే స్త్రీలు ఉండటం చూసి గృహకృత్యములు పూర్తయ్యాక సమయం వ్యర్థం చేయక స్త్రీలందరూ  ఒక చోట చేరి పుస్తకపఠనం మొదలైన వాటితో జ్ఞానాభివృద్ధి పొందాలని , బాలికా విద్యకు పాటు పడాలని  ఆశించి  1902 సెప్టెంబర్ 18 న బుచ్చి బంగారమ్మ తన  ఇంట్లోనే ఒక సమావేశం ఏర్పాటు చేసి అందరినీ పిలిచింది. తన ఉద్దేశాలను వివరించి వాళ్ళ అభిప్రాయాన్ని కూడగట్టింది.  అక్టోబర్  21 న అసికా ధర్మశాలలో జరిగిన సమావేశంలో  స్త్రీసమాజాల వల్ల లాభాలను గురించి మాట్లాడి  అసికాపట్టణ స్త్రీసమాజ నిర్మాణం  చేసింది .   దూరంగా ఉన్న బాలికా పాఠశాల దూరంగా ఉండటంవల్ల పాఠశాలలో చేరే  బాలికల సంఖ్య తక్కువగా ఉందని చేరిన వాళ్ళహాజరు కూడా  తక్కువగానే ఉంటున్నదని బాలికలకు ఒక బండి పెట్టి రవాణా సౌకర్యం కల్పిస్తే పరిస్థితి మెరుగుపడుతుందని బండి ఎద్దుకు అయ్యే సొమ్ము తాను ఇస్తానని ప్రకటించి దాని పోషణకు, స్త్రీ సమాజానికి వార్తాపత్రికలు తెప్పించటానికి చందాలు వేసుకొంటే బాగుంటుందని ప్రతిపాదించి కార్యాచరణకు దిగింది. అక్కడి నుండి  అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం కార్యదర్శిగా అనేక ప్రాంతాలకు తిరుగుతూ స్త్రీ జనాభ్యుదయాన్ని కాంక్షిస్తూ ఉపన్యాసాలు చేసింది . ఆయా ప్రాంతాలలో స్త్రీ సమాజాల ఏర్పాటుకు ప్రోత్సహించింది.

అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం ప్రతినెలా సమావేశం అవుతుండేది.  స్త్రీలు పుస్తకాలు చదువుకొనటం, పుస్తకాల గురించి మాట్లాడుకొనటం మాత్రమే కాక  , దైవభక్తి, ప్రభుభక్తి, పతిభక్తి, హిందూ స్త్రీల దుస్థితి , స్త్రీవిద్య, స్నేహం, స్త్రీ సమాజాల అవసరం మొదలైన వాటి మీద ఉపన్యాసాలు  ఏర్పాటుచేసుకొనేవాళ్లు. బుచ్చి బంగారమ్మ తో పాటు న్యాపతి రాముడమ్మ , మోచర్ల లక్ష్మీ నర్సమ్మ ఉపన్యాసాలు ఇచ్చేవాళ్ళు.  మొదటి సంవత్సర సభకు విశాఖ పట్టణం నుండి వచ్చిన బుద్ధవరపు వీరలక్ష్మమ్మ( ఈమె సిద్దేశ్వరం జమీందారు గారి కూతురు. ఆమె భర్త అప్పుడు విశాఖపట్నం డిప్యూటీ కలెక్టర్)  ఆధ్యక్షత వహించింది.  ఖజానా సీతమ్మ, గాది సీతమ్మ, చిలుకా సీతమ్మ మొదలైనవాళ్లు చందాలు ఇచ్చి సమాజ నిర్వహణ కు తోడ్పడ్డారు. 

మొదటి సంవత్సరం 13 సమావేశాలు జరుపుకున్న అసికాపట్టణ స్త్రీ సమాజం రెండవ సంవత్సరంలో 36 సభలు జరుపుకొన్నదంటే ఎంత చురుకుగా పనిచేస్తున్నదో గ్రహించవచ్చు. ప్రతిసభకు సగటున 22 మంది స్త్రీలు, ఒక్కొక్కసారి 50 మందివరకు కూడా హాజరు అయ్యేవాళ్ళట. ఈ సభలలో బుచ్చిబంగారమ్మ దైవభక్తి, స్త్రీవిద్య, చరిత్ర, భూగోళశాస్త్రం , ఆచారాలు , హిందూ స్త్రీలు ఇంగ్లీష్ భాష నేర్చుకొనవలసిన అవసరం, మొదలైన అంశాలమీద ఉపన్యాసాలు ఇచ్చింది. శ్రీనివాస కళ్యాణము, అహల్యాబాయి చరిత్రము, అబలాసచ్చరిత్ర రత్నమాల , భక్తవిజయము, ఆరోగ్యశాస్త్రము , వీరమతి చరిత్రము మొదలైన సద్గ్రంధాల గురించి కూడా ఆమె ప్రసంగించింది. గ. లక్ష్మీ నరసమ్మ, న్యాపతి రాముడమ్మ , వల్లూరి జోగమ్మ , వల్లూరి మాణిక్యాంబ, మో. లక్ష్మీనరసమ్మ , ఎ. గిరిజాయమ్మ , రా. లక్ష్మీబాయమ్మ , త్రి. లక్ష్మీనరసమ్మ మొదలైన స్త్రీలు పుస్తకాల గురించి , స్త్రీ సమాజాల గురించి , అతిబాల్యవివాహాలగురించి మాట్లాడారు. అబలాసచ్చరిత్ర రత్నమాల  పుస్తకం అనేక మార్లు ప్రసంగానికి వస్తువు కావటం విశేషం. రెండవ వార్షిక సమావేశానికి పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ అధ్యక్షురాలు. (  సావిత్రి అక్టోబర్ 1904)

రెండవ సంవత్సరం 36 సభలు జరుపుకున్న అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం మూడవ సంవత్సరంలో 45 సభలు జరుపునుకొన్నది. హాజరైన స్త్రీల సంఖ్య సగటున 40 మందికి పెరిగింది. త్రి. సుందరమ్మగారి పోషకత్వంలో అధ్యక్షతలో జరిగిన సభలలో భాగవతం,భక్తవిజయం  కార్తీకమాస మాహాత్మ్యం, హరివంశం, సరసవాణి  చరిత్రము, అబలా సచ్చరిత్రరత్నమాల, కృష్ణమంజరి , లోకబాంధవి , స్త్రీ నీతిసారము , విక్టోరియా మహారాజ్ఞి చరిత్రము, గౌతమబుద్ధుని చరిత్రము, అనసూయాదేవి చరిత్రము, భక్తవిజయము, శ్యమంతకమణి నాటకం మొదలైన పుస్తకాలను చదువుకొని చెప్పుకొన్నారు. భక్తి , బ్రహ్మొపాసన ప్రార్ధన , కాలమును సద్వినియోగము చేయుట, స్త్రీవిద్య  మొదలైన విషయాల మీద ప్రసంగాలు చేసుకొన్నారు. వీటిలో బుచ్చిబంగారమ్మ చదివి చెప్పిన పుస్తకాలు , చేసిన ఉపన్యాసాలు  ఎక్కువ. మూడవ వార్షిక సమావేశానికి కళ్లేపల్లి వెంకటరమణమ్మ అధ్యక్షురాలు( సావిత్రి , సెప్టెంబర్, అక్టోబర్ 1905)

అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం వారు చదువుకొని ప్రసంగించిన పుస్తకాలలో అబలా సచ్చరిత్ర రత్నమాలతో పాటు సమకాలపు స్త్రీల రచనలు లోకబాంధవి , విక్టోరియా రాణి చరిత్రము, శ్యమంతక మణి మొదలైనవి ఉండటం గమనించవచ్చు. లోకబంధవి పూలగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ వ్రాసిన కథ. తరువాతి రెండూ గుండు అచ్చమాంబ రచనలు. 

బుర్రాబుచ్చి బంగారమ్మ ఉపన్యాసాలు వివిధపత్రికలలో ప్రచురించబడ్డాయి. కాలము సద్వినియోగమునకు దెచ్చుటెట్లు ( హిందూ సుందరి , ఫిబ్రవరి 1904)  అనే ఉపన్యాసాన్ని  హిందూ స్త్రీలకు విద్యనేర్చుటకు గానీ మరి ఏ ఇతర గొప్ప సంగతిని గ్రహించుటకు గానీ అవకాశము లేదని కొందరంటున్నారు మన అనుభవం చూడ  అదే వాస్తవం అన్నట్లుగా ఉంది అందుకు కారణాలు ఏమై ఉంటాయి అని ఒక ప్రశ్న వేసింది.  అట్టి అవకాశాలు పొందుటకు మనం తగినవారము కాదన్నది దైవోద్దేశమా లేక  మనకధిపులైన పురుషుల నిర్బంధమా అదీగాక మన స్వయంకృతాపరాధామా అన్నది ఆ ప్రశ్న. స్త్రీపురుషులు ఇద్దరినీ సృష్టించిన భగవంతుడు , ప్రజావృద్ధి భారం స్త్రీలపై పెట్టిన భగవంతుడు పురుషులే గొప్ప సంగతులు గ్రహించి స్త్రీలు అధములై ఉండాలని కోరుకోడు అని నిర్ధారించి మొదటి అనుమానాన్ని నిరాకరించింది. స్త్రీలు విద్యార్హులు కారని , వంట ఇల్లే వాళ్లకు సర్వస్వం అని ఇటీవలి కాలపు పురుషులు ఏర్పరచిన నియమమే  కానీ చరిత్ర అలా లేదని అది తెలిసి ఆ అజ్ఞానాన్ని తొలగించటానికి  ఈ నాటి పురుషులు పూనుకొంటున్నారు కనుక వాళ్ళనూ నిందించవలసిన అవసరం లేదని చెప్పింది. అయితే గొప్పసంగతులు గ్రహించగల అవకాశాలను అందుకోలేకపోవటానికి మనలను ఆవరించిన అజ్ఞానమే కారణమని స్త్రీలు దానిని ఒదిలించుకొనవలసి ఉందని అభిప్రాయపడింది.  

 అధిక ఆచారవంతులమన్న ప్రసిద్ధి పొందాలని లేచింది మొదలు కడిగిందే కడుగుతూ , తోమిందే తోముతూ సమయం వృధా చేస్తున్నారని చెబుతూ మడి ,ఆచారం పేరిట పదేపదే స్నానాలు , తడిగుడ్డలతో ఇల్లంతా రొచ్చు చేసుకొనటం, పదే పదే పవిత్రీకరణకు ఆవు పేడ నీళ్లు చల్లటం అశుభ్రతకూ , అనారోగ్యానికి కారణం అవుతున్నాయని , స్త్రీల కాలం అంతా అందులోనే వృధా అవుతున్నదని నిష్కర్షగా చెప్పింది. ఇలాంటి మూర్ఖాచారాలను వదిలి ఒక పద్ధతి ప్రకా రం పనులు చేసుకొన గలిగితే స్త్రీలకు సమయం మిగిలి విద్యావిజ్ఞానాల సముపార్జన సాధ్యం అవుతుందని ఆమె అభిప్రాయ పడింది. 

మడి , ఆచారం , అంటూ ముట్టూ దోషాలు ఇవన్నీ బ్రాహ్మణ స్త్రీల సమస్యలే అయినప్పటికీ స్వీయ జాతి మడి ఆచారాల పద్ధతిలోని అశాస్త్రీయతను గుర్తించి విమర్శకు పెట్టటం , స్త్రీల ప్రగతికి అవరోధంగా వాటిని గుర్తించి నిరాకరించటం ఆ నాటికి అభ్యుదయాంశమే. 

తెలుగు జనానా (1904 ఏప్రిల్ ) పత్రికలో హిందూ ఆచారాల మీద ఆమె చేసిన ప్రసంగం ప్రచురించబడింది. స్త్రీ సమాజం నిర్వహిస్తున్న సభకు వచ్చిన గాదె చూసి కుడుతమ్మ గురించి ఆమె చేసిన ప్రస్తావన ఆసక్తికరమైనది. మనమీద ప్రేమతో దూరమని కూడా వెనుదీయక వచ్చింది అని చెప్తూ  భర్తను ప్రార్ధించి వచ్చింది అని చెప్పటం గమనించ దిగింది. స్త్రీలు ఒక కొత్త సందర్భంలోకి ప్రవేశిస్తూ ఇళ్లల్లో దానికి సానుకూలమైన ఒక వాతావరణాన్ని కల్పించుకొనటానికి చేస్తున్న ప్రయత్నాలను అది సూచిస్తుంది. అది అలా ఉంటె తల్లితో పాటు ఆ సభకు వచ్చిన ఆమెకు తన ఇంట భోజనం పెట్టలేకపోయానే అని బాధపడుతుంది. అందుకు ఆచారమే అడ్డు అయిందని చెప్తుంది. కులంలో శాఖాభేదాలు ఎంత కరుడుగట్టి ఉంటాయంటే ఇతర కులాల ఇంట భోజనం చేయటం ఎంత తప్పుగా భావించబడుతుందో ఒకే కులంలో భిన్న శాఖల మధ్య భోజన వినిమయం అంతే దోషంగా భావించబడుతుంది. వైష్ణవులు వైష్ణవేతరుల ఇంట భోజనం చేయరాదన్న నియమం  కారణం గా చూడికుడుత్తమ్మకు బుచ్చి బంగారమ్మ తన ఇంట అన్నం పెట్టలేకపోయింది. ఇది ఆమెకు కష్టం కలిగించింది కనుకనేయావన్మంది బ్రాహ్మణులు సంఘీభవించుట కర్తవ్యం అని సభాముఖంగా చెప్పగలిగింది.  స్త్రీ సమస్య గురించి మాట్లాడటానికి ప్రారంభించి సామాజిక సంబంధాలలోకి వచ్చేసరికి స్త్రీలు శాఖాభేదాలతో కునారిల్లుతున్న కులవ్యవస్థలో సంస్కరణల గురించి ఆలోచించ వలసి రావటం అనివార్యం అయిందన్నమాట. 

అసికా స్త్రీ సమాజం ప్రధమ వార్షికోత్సవ సమావేశ ప్రసంగంలో  బుచ్చిబంగారమ్మ  ( తెలుగు జనానా 18 సెప్టెంబర్ 1904)  స్త్రీలు సమాజాలు పెట్టుకొని గొప్ప సంగతులను ఆలోచించటం అవసరమని , ఉపన్యాసాలు వ్రాయుట చదువుట అలవాటు చేసుకోవాలని , ఉత్తమమైన ఆలోచనల స్ఫురణకు అవి కారణం అవుతాయని, వాక్చాతుర్యం , సమయోచితంగా కార్యసిద్ధికి తగిన ఉపాయ సాధనాలు సమకూరుతాయని , అలా సమకూడిన స్త్రీలు తమ ప్రాణేశ్వరులకు సహాయభూతులుగా ఉండగలరని బుచ్చి బంగారమ్మ చెప్పింది. 

పునర్విహం చేసుకొన్న స్త్రీలు కులాంగనలు కారని అనే వాళ్ళకు , అవునాకాదా అనే సంశయంలో ఉన్నవాళ్లకు సమాధానంగా స్త్రీపురుషులు అనేకులు చర్చల్లో పాల్గొన్న కాలం అది. ఆ సందర్భంలో బుర్రబుచ్చి బంగారమ్మ తన అభిప్రాయాన్ని హిందూసుందరి పత్రికకు లేఖ ద్వారా తెలిపింది. ఆగస్టు 8 న ఆమె వ్రాసిన లేఖ హిందూ సుందరి 1911 అక్టోబర్ -నవంబర్ సంచికలో ప్రచురించబడింది. వైవాహిక ధర్మాన్ని అనుసరించి ఎన్ని మార్లు పెళ్లి చేసుకొన్నా వాళ్ళను కులటలు అనరాదు అంటుంది ఆమె. వ్యభిచారం దోషం కానీ వివాహం అది రెండవ వివాహమైనా స్త్రీల యందు దోషము ఆరోపించరాదు అని ఆమె అభిప్రాయం. మనుధర్మం ప్రకారం తప్పు అనేట్లయితే ధర్మశాస్త్రాలు తిరిగి రాసుకోవలసిందే అన్నది ఆమె ఆంతర్యం. ధర్మ శాస్త్రం అంటే సాంఘిక కట్టుబాట్లను అనుసరించి పూర్వులు ఏర్పరచిన ప్రవర్తనా విధులు అని నిర్వచించి ఎన్నడో పూర్వులు ఏర్పరచినవి ఈ నాడు అనుసరించాలటం ఉచితం కాదు అంటుంది.విధులు సంఘముతో కూడ వలయును, సంఘములు కాలముననుసరించవలెను.అని నిర్ధారించి చెప్పింది. నేటి పాలకులు  స్త్రీపునర్వివాహాలకు శాసనసమ్మతి ఇచ్చిన సంగతి గుర్తుచేసింది. ఆరకంగా బుచ్చిబంగారమ్మ ఉపన్యాసాలు  వ్యాసాలు  వాదనాపటిమతో అభ్యుదయ దృక్పథంతో ఉంటాయి. 

విజయనగరంలో సత్యసంవర్ధనీ సమాజం నాలగవ సంవత్సరం ప్రారంభ సభలో బుచ్చిబంగారమ్మ ఉపన్యాసం ఇచ్చింది. ( హిందూ సుందరి , జనవరి 1915) క్రిందటి రోజే అతివైభవంగా సమాజ తృతీయ వార్షికోత్సవం జరిగిందని ఆమె తన ఉపన్యాసంలో ప్రస్తావించింది.    హిందూ సుందరి సంపాదకులు కొన్ని మాసముల క్రిందట విజయనగర సత్యసంవర్ధినీ సమాజ సంవత్సరోత్సవం లో  అధ్యక్షురాలుగా బుచ్చిబంగారమ్మ చదివిన ఉపన్యాసం సకాలంలో చేరకపోవడం వల్ల వెంటనే వేయలేకపోయామంటూ సంపాదకీయంలో పేర్కొన్నారు. అంటే ఈ ఉపన్యాసం 1914 లోది అనుకోవచ్చు. విజయనగరం మాహారాజావారి కూతురు రీవా రాణి గారికి స్త్రీ సమాజాలపట్ల ఉన్న అభిప్రాయాన్ని గుర్తుచేస్తూ ఆమెను స్మరించుకొంటూ ఉపన్యాసం ప్రారంభించింది. ఒక వైపు సంస్కృతాంధ్ర ఆంగ్ల భాషలలో ప్రావీణ్యం , పురాణేతిహాస పాండిత్యం కలిగించే విద్య, వైద్యవిద్య , దేహారోగ్య జ్ఞానంశిశుసంరక్షణ, నర్స్ శిక్షణ వంటివి   స్త్రీలు అభ్యసించాలనీ   మరొక వైపు ధర్మబుద్ధి, దైవభక్తి , పతిభక్తి, బంధుప్రేమ, ధైర్యం, కరుణ , గృహకార్య నైపుణ్యం మొదలైనవి స్త్రీలు అలవరచుకొనవలసిన ఉత్తమ గుణాలనీ చెప్పబడుతున్నాయని ఇవన్నీ వట్టి కోరికలు మాత్రమే కాదని సాధించవలసిన , సాధించగలిగిన లక్ష్యాలే అంటుంది బంగారమ్మ. కావలసింది పూనిక , పట్టుదల. అలాగే ఆమె  ఈ ఉపన్యాసంలో ఐకమత్యం గురించి కూడా చెప్పింది. పురాణకథలను ప్రస్తావిస్తూ ఐకమత్యం వల్ల సాధించగలిగిన విజయాలను సూచించింది. హిందూ యువతులు చదువుకొని పురుషులవలెనే మహామహులనిపించుకోవాలని అలా అనిపించుకొంటున్న విద్యావంతులైన స్త్రీలను ఉదహరిస్తూ ప్రబోధించింది. ఈ తరం బాలికలకు ఉన్నతవిద్యను అందించాలని గట్టిగా చెప్పింది . స్త్రీలు నాయకత్వ లక్షణాలు అభివృద్ధి చేసుకొంటాం గురించి కూడా ఆమె సూచనలు ఇచ్చింది . 

1912 సెప్టెంబర్ హిందూ సుందరి పత్రికలో కర్నూలు స్త్రీసమాజంలో పాటి రాజమ్మ చేసిన ఉపన్యాసం ప్రచురితమైంది. అందులో ఆమె బుర్రబుచ్చి బంగారమ్మను ప్రశంశిస్తూ మాట్లాడింది. దేశాభిమానంచేత ఆమె హిందూ స్త్రీల కొరకు శ్రమపడి సమాజం ఏర్పరచిందని చెబుతూ ఎంత కష్టపడిరోయని తన మనంబు ష్ణకించు చున్నదని అంటుంది.పశుప్రాయులగు పురుషులున్నూ , విద్యాగంధమెరుగని వనితలున్నూ యీ కాంతామ తల్లి  మది ఎంత నొప్పించిరో కదాఅనటం గమనించదగినది.ఇది ఒక బుచ్చిబంగారమ్మ సమస్య కాదు .  స్త్రీలు సంఘాలు పెట్టుకొనటం , స్త్రీలను సమీకరించటం ఎన్ని సామాజిక సాంస్కృతిక వ్యతిరేకతల మధ్య జరిగాయో లెక్క చూసుకోమంటుంది చూసు కొమంటుంది ఆ వాక్యం. ఆ రకంగా బుర్రా బుచ్చి బంగారమ్మ ఆనాటి మహిళాఉద్యమ నిర్మాణానికి , కార్యకర్తృత్వానికి ఒక బలమైన ప్రతినిధి. 

 

-------------------------------------------------------------------------------  

 

 

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర  - 13  

దామెర్ల సీతమ్మ రచనలు 1904 నుండిaలభిస్తున్నాయి. అయితే ఆమె 1900  నాటికే  రచనా రంగంలోకి ప్రవేశించిందని జంధ్యాల కనకదుర్గ సేకరించిన జనానా  పత్రిక వ్యాసాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. 15 వచనరచనలు, 5 పద్యరచనలు , 1 పాట ఆమెవి లభిస్తున్నాయి. దామెర్ల సీతమ్మ జీవిత  వివరాలు తెలియచేసే రెండు రచనలు కూడా లభించాయి. హిందూ సుందరి  1911 మే సంచికలోదామెర్ల సీతమ్మగారుఅనే శీర్షికతో కర్త ఎవరో తెలియకుండా ప్రచురించబడిన పరిచయం ఒకటి . రెండవది 1913 సెప్టెంబర్  సంచికలో అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం గారి మరణానికి సంతాపం ప్రకటిస్తూ సంపాదకులు ప్రచురించిన రచన.  దామెర్ల సీతమ్మ పద్యరచనలలో సోదర స్మృతి అనే శీర్షికతో హిందూ సుందరి 1914 జనవరి , ఫిబ్రవరి సంచికలలో ప్రచురించబడిన పద్యాలను కూడా కలుపుకొని చూస్తే దామెర్ల సీతమ్మ జీవిత చిత్రం రూపు కడుతుంది. 

దామెర్ల సీతమ్మ నార్త్ఆర్కాట్ జిల్లాలోని వేలూరు పురంలో జన్మించింది. నార్త్ ఆర్కాట్ జిల్లా  1855 నుండి మద్రాసు  ప్రెసిడెన్సీలో ఒక జిల్లా. 1911 లో చిత్తూరు నువేరుచేసిఆంధ్రాలో కలిపేవరకు అదే  ఆజిల్లాకు ప్రధాన నగరం. నిజానికి దామెర్ల సీతమ్మ తండ్రి గారి  స్వస్థలం ఆంధ్రా లోని నర్సా పురం అయినప్పటికీ  సెటిల్మెంటు    డిపార్టుమెంటు లో  ఉద్యోగిగా  ఆయన నివాసం తమిళ నాడు లోని  ఆర్కాట్ జిల్లా అయింది . ఆయన పేరు అత్తోట రామయ్య . ఆయన భార్యవేంకట రమణాంబ . ఇద్దరు మగపిల్లల తరువాత పుట్టిన పిల్ల సీతమ్మ. ప్రత్యేకంగా బడికి పోక పోయినా అన్నల దగ్గర ఆసక్తిగా తెలుగు చదువను, వ్రాయనూ నేర్చుకొన్నది. ఉన్నది తమిళనాట కనుక అరవం లో మాట్లాడటం, చదవటం, వ్రాయటం సులభంగానే పట్టుబడ్డాయి. 

పదేళ్ల వయసులో సీతమ్మకు నర్సాపురం సమీపంలోని బెండమూరులంక గ్రామంలోని దామెర్ల గున్నయ్యగారి కొడుకు దామెర్ల సదాశివరావు తో పెళ్లిజరగటంతో ఆమె దామెర్ల సీతమ్మ అయింది .  పెళ్ళీకాగానే అల్లుడిని మద్రాసుకు తీసుకువచ్చి కొడుకులతో పాటు చదువు చెప్పించాడు ఆమె తండ్రి అత్తోట రామయ్య. రెండేళ్లకే ఆయన మరణించాడు. పెద్దన్నకు సెటిల్మెంటు ఆఫీసులో లేఖకుడిగా ఉద్యోగం వచ్చింది. ఆఫీసు గోదావరి జిల్లాలకు మారటంతో వాళ్ళ కాపురం  కాకినాడకు మారింది.  అది 1894 వసంవత్సరం. 

పెద్దన్నకు తండ్రి మరణించినవెంటనే ఉద్యోగం వచ్చింది కనుక 1894 లోనే ఆయన మరణించాడు అనుకోవచ్చు. సీతమ్మ కు పెళ్లినాటికి పదేళ్లు . తండ్రి రెండేళ్లకు మరణించాడు అంటే  అప్పటికి ఆమెకు 12 సంవత్సరాల వయసు అయి ఉంటుంది. 1894 నాటికి పన్నెండు ఏళ్ళు   అంటే ఆమె 1882 లో  పుట్టి ఉంటుంది . పెళ్లి 1892 లో అయి ఉండాలి. 

భర్త చదువు నిమిత్తం అత్తవారు రాజమండ్రిలో  కాపురం  పెట్టటం వలన  దామెర్ల సీతమ్మ నివాసం 1895 లో అక్కడికి మారింది . చదువు అయిపోయాక దామెర్ల సదాశివరావు కు నర్సాపురం   లోకల్ ఫండ్ ఇన్స్పెక్టర్ ఉద్యోగం వచ్చింది . కొంతకాలం అక్కడ వాళ్ళ కాపురం సాగింది.  1906 లో చీఫ్ సానిటరీ ఇనస్పెక్టర్  ఉద్యోగంపై సదాశివరావు రాజమండ్రికి మకాం మార్చాడు. ఏడాది తిరగకుండానే  మశూచికం  వచ్చి చనిపోయాడు. పాతికేళ్ల వయసుకు దామెర్ల సీతమ్మ వితంతువు అయింది .  దానితో పిల్లలతో  ఆమె అన్నగారి ఇల్లు చేరవలసి వచ్చింది. ఆ రకంగా ఆమె కాకినాడ లో స్థిరపడింది. ఒక కొడుకు మరణించటం,పదేళ్ల వయసు కూతురు పెళ్లయి  ఆరునెలలు తిరగకుండానే  వితంతువు కావటం సీతమ్మకు ఒకదానిపై  ఒకటిగా సంభవించిన విషాదాలు.1904 తరువాత మళ్ళీ ఆమె రచనలు  1910 లో ఆరేళ్ళ వ్యవధి తరువాత గానీ కనబడకపోవటానికి  ఈవ్యక్తిగత సాంసారిక సమస్యలే కారణం అయి ఉంటాయి. 

ఈఅన్నిటి మధ్యా ఆమెలో జీవితాశను, విద్యాభిలాషను, సాహిత్యాభిలాషను, సామాజిక సేవనురక్తిని పెంచిపోషించిన వాడు ఆమె అన్న అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం. కాకినాడ శ్రీవిద్యార్ధినీ సమాజం ఏడేళ్ల తరువాత  1910 ఏప్రిల్ లో  పునరుద్ధరించబడినప్పుడు  అందులో చురుకుగా పాల్గొనటానికి సీతమ్మను ప్రోత్సహించాడు ఆయన. బాలాంత్రపు శేషమ్మతో పాటుదామెర్ల సీతమ్మ దానికి కార్యదర్శి.కోశాధ్యక్షురాలిగా కూడా బాధ్యతలు నిర్వహించింది. అన్నగారిభార్య  అత్తోట శేషమ్మ కార్యనిర్వాహక వర్గ సభ్యురాలు. ప్రతివారం వీళ్ళ సభలు అత్తోట లక్ష్మీనరసింహం గారి ఇంటనే జరిగేవి. సామాజిక కార్యకలాపాలతో  పాటు సీతమ్మ సాహిత్య రచనా వ్యాసంగం కూడా 1910 నుండి మళ్ళీ మొదలైంది. 1913 లో ఆగస్టు 16 న అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం మరణించాడు. సోదర వియోగ దుఃఖం నుండి సీతమ్మ వ్రాసిన పద్యాలు ఆమె ఎదుగుదలకు ఆయన ఎలా నిలబడ్డాడో చెప్తాయి.

                                                1

1904  నాటికి   దామెర్ల సీతమ్మ రచనలు మూడు .ఒకటి  దివ్యజ్ఞాన సమాజం- అనీబిసెంట్ (1900 జనానా) మహిళలు  సభలకు వెళ్లటం అమర్యాదకరంగా  భావించే పరిస్థితికి  ఆవేదన చెందుతూ చేసిన రచన ఇది. భగవత్ప్రార్ధన (హిందూ సుందరి 1904, మే)  బ్రహ్మ సమాజ ప్రభావం నుండి వ్రాసిన రచనలాగా  కనబడుతుంది. మనుషులకు ఉపయోగపడే సమస్త ప్రకృతి వనరులను సృష్టించిన భగవంతుడి పట్ల కృతజ్ఞులమై ఉండాలంటుంది సీతమ్మ . భగవంతుడు అంటే ఆమె దృష్టిలో ఆకారం , గుణం కలిగి పురాణాలలో పరిపరి విధాలుగా వర్ణించబడిన భగవంతుడు కాడు. నిరాకారుడు , నిర్గుణుడు. ఆపదలు వచ్చినప్పుడు ప్రార్ధించటం , మొక్కులతో ప్రసన్నం చేసుకొనటం దయాగుణం కల ఈశ్వరుడి యందు వ్యర్ధపుటుపకృతులు అంటుంది. ఆవునేతి దీపారాధనలు, లక్షవత్తుల వ్రతములు వంటి ఆచారాలను , నమ్మకాలను నిరసిస్తుంది. 

1904  సెప్టెంబర్ హిందూ సుందరి సంచికలో ప్రచురించబడినవెలి భయము లేని సంస్కరణము చిన్న వ్యాసమే కానీ ఆమె ఆచరణాత్మక సంస్కరణ దృష్టికి  నిదర్శనంగా ఉంది. రజస్వలానంతర వివాహాలు, వితంతు వివాహాలు మొదలైనవి జరిగినప్పుడు మతాచార్యులు కలగచేసుకొని వెలి పత్రాలు జారీ చేస్తుండటం వలన వాళ్ళు కుటుంబాలకు, బంధుమిత్రులకు, సామాజిక అవసరాలకు అంటరానివాళ్ళై నానా అగచాట్లు పడుతుండటం చూస్తున్న దామెర్ల సీతమ్మ తక్షణ సమస్యల కారణంగా సంస్కరణ కార్యకలాపాలకు దూరం కావలసినదేనా అని ప్రశ్నించుకొన్నది. వెలి భయం లేని సంస్కరణలను ఆచరించవచ్చుకదా అని తర్కించింది. మగపిల్లలకు సంపాదింప శక్తి కలిగేవరకు పెళ్లి చేయకుండా ఉండవచ్చునన్నది ఆమె ప్రతిపాదన. ఇందులో పెద్ద కష్టమూ లేదు , వెలి సమస్య లేదు. యుక్తవయస్కులు , సంపాదనా పరులూ అయితే అన్య శాఖల అమ్మాయిలను పెళ్లాడటం , కట్నం లేని పెళ్లిళ్లకు ముందుకురావడం వంటి విషయాలలో  నిర్ణయం తీసుకోగల , అభిప్రాయం ప్రకటించగల వీలు ఏర్పడుతుంది కనుక సంస్కరణలకు ఏదో ఒక మేరకు దోహదకారిగా ఉంటుందని సీతమ్మ అభిప్రాయపడింది. 

1910 ఏప్రిల్ లో పునరుద్ధరించబడిన  కాకినాడ శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం కార్యదర్శి పదవి చేపట్టిన రెండు నెలలకే గుంటూరు లో జరిగిన హిందూస్త్రీల మహాసభలో  సీతమ్మ ఒక ఉపన్యాసం చేసింది. బొంబాయి రాజధానిలోని స్త్రీల విద్య గురించిన ప్రసంగం అది. బొంబాయి రాజధాని అంటే  పూనా. మనుధర్మ శాస్త్రానికి అనుగుణంగా అక్కడి స్త్రీలు పురుషులవలె చదువుకొంటున్నారని తన ప్రసంగం ప్రారంభించింది సీతమ్మ. మనుధర్మం స్త్రీపురుష సమానతను బోధిస్తుంది అన్నమాట ఈ కాలంలో ఎవరూ అంగీకరించేది కాదు. ఆనాటి  కాలపు విశ్వాసం అది.  అది కాదు ముఖ్యం. ఆనాటికి బొంబాయి లోస్త్రీలు చదువుకొని ఉద్యోగాలు చేస్తూ, వైద్యసేవలు అందిస్తూ అభివృద్ధి చెందటం గురించి ఉద్వేగంగా వివరించటం గమనించ దగినది. స్త్రీలకు  ప్రత్యేక కళాశాలలు లేకపోవటం , లౌకిక విద్యతో పాటు ఆత్మజ్ఞాన సంపత్తిని సమకూర్చే విద్య లేకపోవటం గురించి  అసంతృప్తి ప్రకటిస్తూనే తనకు తెలిసిన విద్యావంతులైన స్త్రీల గురించి చెప్పింది.  వాళ్ళందరూ పూనా లో కార్వే గారి పాఠశాలలో చదువుకొన్నవాళ్ళు.  గంగూబాయి గోడే బిఎ అయితే గానీ పెళ్లిచేసుకొనను అన్న నిర్ణయంతో ఉన్న 20 ఏళ్ల యువతి. విద్య ప్రధానం అని స్త్రీలు అనుకొంటున్న ఒక దృశ్యాన్ని ఈ రకం గా ప్రదర్శించింది. కర్ణాటక నుండి వచ్చి ఇక్కడ చదువుకొన్న ఒక బాలవితంతువు వైద్య విద్య చదువుకొంటున్నది అని ఆమె గురించి చెప్పింది. షోలాపూర్ లో పని చేస్తున్న డాక్టర్ కృష్ణాబాయి , చెన్నపురిలో వైద్యవృత్తిలో  ఉన్న ఆమె సోదరి కమలాకర్ గురించి పేర్కొన్నది.అబలా సచ్చరిత్ర రత్నమాలలో అచ్చమాంబ స్త్రీవిద్యాభిమానిగా పేర్కొన్న రఖమాబాయిఖేళోకర్ కూతుళ్లు వాళ్ళు అన్న సమాచారం కూడా ఇచ్చింది.    పూనా అనాధ బాలికాశ్రమంలో పనిచేయటానికి మద్రాస్ లో బిఎ చదువుతున్న కాశీబాయి దేవదారు ఆదర్శాన్ని ప్రస్తుతించింది. బాలవితంతువులలో విద్యావ్యాప్తికి , వాళ్ళను పూనా అనాధ బాలికాశ్రమానికి చేర్చటానికి అహర్నిశలు పాటుపడుతున్న పార్వతీబాయి అతవేలును గురించి ఆరాధనా భావంతో  వివరించింది. 

దాదాపుగా ఇందులోఆమె ప్రస్తావించిన  స్త్రీలందరూ ఏదో ఒకరకంగా పూనాలోని కార్వే హిందూ వితంతు గృహంతో సంబంధం ఉన్నవాళ్లు. దాదాపు వాళ్లందరినీ తాను చూసినట్లు , పరిచయం ఉన్నట్లుగానే వ్రాసింది. పదేళ్ల కూతురి భర్త చనిపోయి దుఃఖంలో ఉన్న దామెర్ల సీతమ్మను అన్న అత్తోట లక్ష్మీనరసింహం కూతురితో సహా పూనా లోని హిందూ వితంతు గృహంలో చేర్పించి వచ్చాడు. చదువుకొనటంలో తనలాంటి వాళ్ళ సమస్యలను అర్ధం చేసుకొనటంలో ఆమె అవగాహన పెరుగుతుంది , దుఃఖం తగ్గుతుంది అం కావచ్చు అయన ఆ ఏర్పాటు చేసాడు. ఒక సంవత్సరం పాటు ఆమె అక్కడ ఉంది. ఆ కాలపు పరిచయాలు , అనుభవాలు ఈ రకంగా ఈ ఉపన్యాసం లోకి ప్రవహించి ఉంటాయి. తరువాతి కాలంలో ( హిందూసుందరి , 1914, ఫిబ్రవరి ) వ్రాసిన సోదర స్మృతిలోని ఈ పద్యం చూడండి -నీ పుణ్యంబున ( గాదే 

   యేపార బున్హ కేగి యే (నట (గంటిన్

    శ్రీ పార్వతీ యతవేలును 

    నా పావన చరితలైన యతివలనెల్లన్”  - 

 దానినే బలపరుస్తున్నది.  

ఆత్మగౌరవంతో లోకానికి ఆదర్శంగా నిలబడాలంటే స్త్రీలకు విద్య ఉండాలని , ఇంటి పనులతో , సంసారపు  బాధ్యతలతో  తీరిక లేదనటం సరికాదని స్త్రీలు చదువుకొని తోటి స్త్రీల విద్యావికాసాలకు తోడ్పడినప్పుడే  దేశం అభివృద్ధిలోకి వస్తుందని పేర్కొన్నది. అందులో భాగంగా  స్త్రీల పాఠశాలల విషయమై పనిచేయటానికి తన  సంసిద్దతను కూడా వ్యక్తం చేసింది. ప్రసంగం చివరలో ఆ సభను ఏర్పాటు చేసిన సనాతన ధర్మ మండలి పక్షాన స్త్రీవిద్యావిషయమై పనిచేస్తున్న  ఏకా వెంకటరత్నమ్మ గారిని ప్రశంసించింది. 

ఇక్కడ నుండి ఈమె రచనలు ప్రధానంగా స్త్రీవిద్యకు సంబంధించిన ఆలోచనలు, ఆచరణకు సంబంధించినవి. దీనితో కలిపి మొత్తం ఆరు. విద్యవలని లాభములు అనే వ్యాసం 1910 సెప్టెంబర్ హిందూ సుందరిలోను, సావిత్రి లోను ప్రచురించబడింది. ఈ వ్యాసంలోనూ విద్యావంతులు, ఉద్యోగస్తులు , ఉన్నత ఆదర్శాలతో పనిచేస్తున్న బొంబాయి మహిళలను కృపాబాయి వంటివారిని ప్రస్తావించింది. విద్య పురుషులకు ఎంత లాభకారో స్త్రీలకూ కూడా అంత లాభకారి అని పేర్కొన్నది. చిన్నప్పటినుండి స్త్రీలు పురుషులవలెనే శ్రద్ధగా చదువుకొంటే ఉద్యోగాలు చేయగలరు , రాజ్యాపాలన కూడా చేయగలరు అని విశ్వాసాన్ని ప్రకటించింది. గృహిణులు విద్యనేరిస్తే భర్తలకు అనుకూలులై అర్ధాంగి అన్నమాట సార్ధకం చేసుకొంటారని , వితంతువులు విద్య నేరిస్తే స్వధర్మాన్ని గుర్తెరిగి స్వార్ధత్యాగులై లోకానికి ఉపయోగపడతారని చెప్పింది. విద్య ప్రయోజనం పురుషులకు ఏట్లో స్త్రీకి కూడా అట్లే అని చెప్పిన సీతమ్మ స్త్రీలలో మళ్ళీ భర్త ఉన్న స్త్రీ లేని స్త్రీ అనే భేదాన్ని బట్టి వాళ్ళ చదువు ప్రయోజనం వేరువేరుగా ఉంటుందని చెప్పటానికి  ఆమె కు అది ప్రశ్నించవలసినది అన్న అవగాహన లేకపోవటం వల్లనే . ఆమె కాలానికి ప్రశ్నించలేకపోయిన సాంస్కృతిక వైరుధ్యంఅది. 

స్త్రీలు చదువుకొంటే దుష్టులు అవుతారన్న వాదన ను ఆమె తిరస్కరించింది. పురుషులలో కూడా బాగా చదువుకొన్నవాళ్ళు  దుష్టులు గా ఉండటం లోకంలో ఉంది , అలాగని పురుషులకు విద్య కూడదని అనటం లేదు కదా అన్నది ఆమె వాదన. ఎంత చదివినా నీతి న్యాయం లేకపోతే ఆడయినా మెగా అయినా విద్యావిహీనులే అంటుంది ఆమె. దేశీయ స్త్రీల పాఠశాలలు పెట్టి స్త్రీలకు తీరిక సమయంలో మధ్యాహ్నం రెండు నుండి నాలుగు వరకు విద్యాబోధచేయాలని చెప్పింది. అటువంటి పాఠశాలల ఏర్పాటుకు త్వరపడాలని హెచ్చరించింది. 

1911 మార్చ్ సావిత్రి పత్రికలో వచ్చినరాజమహేంద్రవరపు మిషన్ బాలికా పాఠశాలఅనే రచన దామెర్ల సీతమ్మ క్షేత్రపర్యటనానుభవం నుండి రాసింది. 1910 లో మార్చ్ 13 వతేదీన ఆమె రాజమండ్రి బాలికా పాఠశాలను చూచి వచ్చింది . రెండువందల మంది విద్యార్థులతో నడుస్తున్న ఆమిషన్ స్కూల్ పాఠశాల తరగతిగదులు  , విద్యార్థుల వసతి గదులు , వంటశాల అన్నీ పరిశుభ్రంగా ఉండటం గమనించింది. అమెరికా నుండి వచ్చిన దొరసాని స్థాపించిన ఆ బడిలో విద్యార్థులు అందరూ హిందువులే . క్రైస్తవ మతాన్ని బోధిస్తూ మతంలోకి మారుస్తూ పాఠశాలలు స్థాపించి వాళ్ళు పనిచేస్తుంటే దేశస్థులు నిద్రాపరవశులై ఉండటం సీతమ్మకు బాధ కలిగించింది. వాళ్లకన్నా తెలివిగలవాళ్ళు , ధనవంతులు దేశంలో ఉన్నా వాళ్లకు సత్కార్య శూరత్వం లేకపోవటం గురించి వేదన పడింది. ఉన్నత విద్య నేర్పక   బ్రాహ్మణేతరులను ఇతరమతాలలోకి  పారద్రోలుతున్న వాస్తవం  స్వసంఘబలాన్ని తగ్గిస్తుందని గుర్తించి కలత పడింది. 

పాఠశాల స్థాపించి పనిచేస్తున్న దొరసానిని చూస్తే సంతోషంగానే ఉన్నది కానీ ఇతర మతం లో కలిసిన రెండువందలమంది స్త్రీలను చూస్తే దుఃఖం గా అనిపించింది అంటుందామె. ఒక రాజమహేంద్రవరం మిషన్ పాఠశాలలోనే రెండువందలమంది ఉంటె ఇలాంటి పాఠశాలలు దేశం మీద ఎన్ని ఉన్నాయో , ఇంకెన్ని వందలమంది జనం వాళ్ళ మతంలో కలిసారో అని ఊహించి భయపడ్డది. ఇకనైనా మేల్కొని మన మతంలో పుట్టిన వాళ్ళు దానిని వదిలిపోకుండా సనాతనధర్మప్రబోధం జరిగేవిధంగా స్వదేశీ పాఠశాలల ఏర్పాటుకు కంకణం కట్టుకోవాలని పిలుపును ఇచ్చింది . 

కులభేదాలు లేక అందరికీ విద్యను అందుబాటులోకి తేవటం అనే అభ్యుదయాంశం సీతమ్మ పట్టుకోగలిగింది. కానీ క్రైస్తవ మత  ప్రబోధ ప్రభావాలను సనాతన ధర్మ ప్రబోధ ప్రభావాలతో ఎదుర్కోగలం అనుకొనటం లోతైన ఆలోచన నుండి వచ్చింది కాదు. నిచ్చెనమెట్ల  కులవ్యవస్థ అస్పృశ్యత వంటి అవమానకర పద్ధతులు, ఆర్ధిక అసమానతలు వున్న సమాజంలో క్రైస్తవం వైపు ఆకర్షణకు ఆశ - గౌరవకరమైన జీవితం లభిస్తుందన్నఆశ- కారణం.దాని గురించిన అవగాహన సీతమ్మకు లేదు.

కాకినాడ సమాచారము (హిందూసుందరి1911, ఆగష్టు) స్వభావంలో  ఒక నివేదిక. దామెర్ల సీతమ్మ మరి కొంతమంది సభ్యులు  కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం పక్షాన 1911మే 30 నాడు  గవర్నమెంట్ బాలికా పాఠశాల  పరీక్షాధికారి అయిన మిస్ జె పీటర్ సన్  దొరసానిని సందర్శించి  కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం బాలికాలయంలో పురుషులు ఉపాధ్యాయులుగా ఉండటం వలన వయస్సు వచ్చిన  స్త్రీలు చదువుకొనటానికి వీలుగా లేదు కనుక స్త్రీలను ఉపాధ్యాయులుగా నియమించాలని కోరారు. సంస్థకు సంబంధించిన మరి కొన్ని అంశాలు మాట్లాడి  స్త్రీలకు నేర్పవలసిన విద్యల గురించి, వితంతు విద్యార్థి వేతనాలగురించి కాకినాడ హిందూ బాలికా పాఠశాలలో ప్రసంగించటానికి  ఆహ్వానించారు. జార్జి చక్రవర్తి పుట్టినరోజు జూన్ 3 న కనుక ఆరోజు ఏర్పాటు చేయమని ఆమె చెప్తే  అంగీకరించారు. ఆనాడు ఆమె చేసిన ప్రసంగపాఠం ఇస్తూ సీతమ్మ చేసిన రచన ఇది. 

 బాల్య వివాహాలవల్ల  చిన్నతనంలోనే తల్లులై , పిల్లల పెంపకపు పద్ధతి  తెలియక పోవటమే శిశుమరణాలకు కారణం అని, అందువల్ల శిశు సంరక్షణ, ప్రాధమిక వైద్యం స్త్రీలకు నేర్పించాలని తన ప్రసంగంలో ఆ దొరసాని చెప్పింది.   వ్యాధులు కలగకుండా పరిసరాలను శుభ్రంగా ఉంచుకొనటం , రోగులకు గాలి వెలుతురూ తగిలేట్లు శ్రద్ధ వహించటం  కూడా విద్యాబోధనలో ఒక భాగమే అంటుంది. ఆడపిల్లల బడులలో పాఠాలు చెప్పటానికి స్త్రీలు కావాలని కోరారు కదా ? మీ సహాయం లేకుండా వాళ్ళను ఎక్కడి నుండి సృష్టించగలం అని ప్రశ్నించింది. వితంతువులకు వేతనాలు ఇచ్చి  విద్య చెప్పిస్తామని అన్న కూడా స్కూలులో చేరి చదువుకొన టానికి స్వతంత్రత మీకు లేనప్పుడు స్త్రీల కు పాఠాలు చెప్పే మహిళా ఉపాధ్యాయులు ఎలా తయారవుతారు అని ప్రశ్నించింది. విధవలను బడికి పంపండి వాళ్ళు చదువుకొని ఉపాధ్యాయులై మీ అవసరాన్ని తీరుస్తారు అని హితవు చెప్పింది . వైధవ్యానికి వగచి ప్రయోజనం లేదనిపరులకొరకు పాటుపడటంలోనే పరమార్దం ఉందని పేర్కొన్నది. పారతంత్య్రం నీచం అని చెప్పి వితంతు స్త్రీలు జీవితమంతా ఎవరి మీదనో ఆధారపడి బ్రతకటం కాక ప్రభుత్వం ఇస్తున్న స్కాలర్ షిప్పులు తీసుకొని చదువుకొని ఉపాధ్యాయినులై మీ జాతిని విద్యావంతులను చేయవచ్చు . అని ఆమె చేసిన ప్రసంగవిషయాలను ఉటంకించి ఆ సభలో బాలాంత్రపు శేషమ్మ , కళ్లేపల్లి వెంకట రమణమ్మ ఆమె ప్రతిపాదనలను  బలపరుస్తూ అందరూ తమతమ విధవ తోబుట్టువులను, పిల్లలను పాఠశాలలకు పంపి దేశోద్ధరణకు  తగిన శిక్షణ ఇప్పించాలని కోరారని చెప్తూ ఈ నివేదికను ముగించింది దామెర్ల సీతమ్మ . 

మిగిలిన రెండింటిలో ఒకటి స్త్రీవిద్యావిషయము ( హిందూసుందరి, 1912,  జనవరి ) రెండవది స్త్రీవిద్యఎట్లున్నది ( వివేకవతి, 1912, ఏప్రిల్)  గుంటూరు సనాతన ధర్మ మండలి అయిదవ వార్షికోత్సవ సభ కు  విద్యార్థి కావటం వల్ల సెలవు లేక వెళ్ళ లేకపోయినా వ్రాసి పంపిన ప్రసంగ పాఠం  స్త్రీవిద్యావిషయము . (స్త్రీ సనాతన మండలి అధ్యక్షురాలు ఏకా వెంకటరత్నమ్మ , ఇప్పగుంట వెంకమాంబ కార్యదర్శి . రాజనాల గౌరమ్మ వంటి మహావక్త లు,విదుషీమణులు ఇందులో ఉన్నారు ( ఆంధ్రపత్రిక ఉగాది ప్రత్యేక సంచిక 1910 ) 1912 నాటికి అయిదవ వార్షికోత్సవం జరుపుకున్నదంటే 1907 లో ఇది ఏర్పడి ఉంటుంది .  ) ఈ వ్యాసంలో సీతమ్మ పురుషులు స్త్రీవిద్యవలన లాభాలను గ్రహించారు కానీ స్త్రీవిద్యను అభివృద్ధి చేసే మార్గం మాత్రం గ్రహించినట్లు లేదు అంటూ స్త్రీల పాఠశాలల లేమిని ప్రస్తావించింది .స్త్రీలమగు మనము మన విషయ మై పాటుపడిననే గానీ మనంభివృద్ధి నొందజాలము”  అని స్పష్టం చేసింది . విద్యావిహీనతచే స్త్రీలు పడే బాధ పురుషులకు , విధవల  కష్టములు సువాసినులకు , పురుషులకు కూడా అర్ధం కావు అని ఈ సందర్భంగా ఆమె చెప్పిన మాటలు  గమనించదగినవి.  అనుభవం నుండి  సమస్యలోని వాస్తవికత , తీవ్రత బాధితులకు  మాత్రమే అర్ధం అయ్యే విషయాలని, ఇతరులు వాటిని సంపూర్ణంగా సాంద్రంగా  వ్యక్తీకరించలేరు అని నేటి స్త్రీ, దళిత అస్తిత్వ ఉద్యమాలు   నిర్ధారించి చెబుతున్న వాటి దేశీయ మూలాలు సీతమ్మ మాటలలో  వినిపిస్తున్నాయి కదూ  ! 

ఎక్కడికీ పోకుండా ఉన్నచోటునే ఉండి  మనమే అన్నిటా అత్యున్నత దశలో ఉన్నామనుకొనటం  ఆత్మవంచన అని చెబుతూ బొంబాయి ప్రాంతంలో స్త్రీలు  సా ధించిన  అభివృద్ధిని ప్రస్తావించింది సీతమ్మ  . అట్టి స్థితికి రావాలంటే మన బాట మనం వేసుకోవలసినదే అని చెప్పింది .  విజ్ఞానచంద్రికా మండలి, నర్సాపుర మండలాభివర్ధనీ సంఘం వారు స్త్రీల కోసం బహుమానాలు ప్రకటించి నిర్వహిస్తున్న పరీక్షల గురించి చెప్పి విస్తృతంగా బాలికా పాఠశాలలు లేని కొరతను అధిగమించటానికి ఈ పరీక్షలకు స్త్రీలు హాజరు కావటమే తక్షణ కర్తవ్యం అని కూడా పేర్కొన్నది. 

స్త్రీ విద్యఎట్లున్నది అనే వ్యాసంలో స్త్రీలు చదువుకొనటానికి పాఠశాలలకు వెళ్ళటానికి ఇంకా సందేహిస్తూనే ఉన్నారని, పురుషులు కొందరు పూనుకొని స్త్రీవిద్యకు కృషి చేస్తున్నారని  చెప్పింది. సంస్కృతం, తెలుగు, ఇంగ్లిష్ భాషలు స్త్రీలు నేర్చుకోవలసినవని అనిపేర్కొంది. చదువుకొని ఉపాధ్యాయులు అయి తోటిస్త్రీల కుచదువుచెబుతున్నస్త్రీలను కొందరిని పేర్కొన్నది.దీనిని బట్టి దామెర్ల సీతమ్మ కూడా ఆ పనిలో ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది.  

దామెర్ల సీతమ్మ వ్రాసిన మరొక మూడు వ్యాసాలు పెళ్ళికి తదనంతర పరిణామాలకు సంబంధించినవి .  వైవాహిక ధర్మములు ( హిందూసుందరి, 1911 జులై ) వ్యాసంలో వేద ప్రమాణాలతో పూర్వకాలంలో వివాహం , విద్య పూర్తి అయ్యాక వధూవరుల ఇచ్ఛప్రకారం  , పరస్పర ఆకాంక్ష నుండి జరిగేదని, స్త్రీపురుషులిద్దరూ సమంగా విద్యాభ్యాసంచేయవలసినవాళ్ళేననివివాహం ఐచ్ఛికమే కానీ నిర్బంధంకాదని వివరించింది సీతమ్మ. గృహ్యసూత్రాలను, పురాణాలను బట్టిఅప్పటి వివాహాలు రజస్వలానంతర వివాహాలేనని నిర్ధారించింది. 

వివాహం కొరకేప్రపంచం జన్మించింది అన్నట్లు కళ్ళు తెరవని పసివాళ్లకు చేసే పెళ్లిళ్లు ఈ కాలపు దౌర్భాగ్యంగా భావించింది.యువసంవత్సరం నుండి పదునాలుగు సంవత్సరాలలోపు పిల్లలకు అయినా పెళ్లిళ్లు 8486430 అని వాళ్లలో నాలుగేళ్లనుండిపదిహేను సంవత్సరాలలోపు  బాల వితంతువులు 320431 మంది అని జనాభాలెక్కలఆధారంగా బాల్యవివాహాల సమస్య తీవ్రతను , దుష్పరిణామాలను చూపించింది.అందువల్ల ప్రాచీన శాస్త్రాలు ఆమోదించని అతిబాల్యవివాహాలను జరపకూడదని స్త్రీపురుషులకు వాళ్ళఇష్టానుసారం యుక్తవయసు పర్యంతం పూర్ణవిద్యను అభ్యసించాకనే పెళ్లిళ్లు చేయాలనీ ప్రతిపాదిస్తూ ఈ వ్యాసాన్ని ముగించింది సీతమ్మ.

మనుధర్మశాస్త్రము లోనిస్త్రీల యాచారములు అనేశీర్షికతో  రాచేసినరచనలో ( హిందూసుందరి, 1911 జులై) స్త్రీలకు విధినిషేధరూపంలో చెప్పబడిన వాటిలో  పదిహేను స్మృతి వాక్యాలను  తీసుకొని  ఒక్కొక్క దానికి  తెలుగులో  అర్ధం చెప్పి ప్రతి దాని మీదా తన అభిప్రాయాన్ని ఇచ్చింది . ఆ స్మృతి  వాక్యాలు  మేలును , విలువలతో కూడిన జీవితాన్నిస్త్రీలకు  ఉద్దేశించి చెప్పబడ్డాయని ఆమె భావం.  

  ‘ హిందూ  వితంతువుల స్థితి, వారు దేశమునకెట్లుపయోగపడెదరు’ ( ఆంధ్రపత్రిక , సంవత్సరాది సంచిక 1911) వ్యాసంలో ఆమె విద్యాజ్ఞానవైరాగ్య మోక్షాలు అందరూ సంపాదించుకోవలసినవే అయినా విద్య లేకపోవటం తో స్త్రీలు వాటికి దూరం అయ్యారని , వితంతుస్త్రీలు వాళ్లలో భాగమే అని చెప్పింది. భర్తచనిపోయి అన్నదమ్ముల ఇళ్లకు చేరి లోకాభిరామాయణంలో , పరనింద లో కాలం గడిపేస్తున్నారని బాధపడింది. ప్రయాణంలో ఎదురుపడరాదు, పొద్దున్న లేవగానే లేచినవాళ్ల ఎదురుపడరాదు, శుభకార్యాలలో ఇంటి వెనక పనులు చేయవచ్చు కానీ నలుగురిలోకి రారాదు , పసుపుకుంకుమలు ముట్టరాదు..ఇలాంటి నిషేధాలమధ్య వాళ్ళ జీవితందుర్భరం అవుతున్నదని వేదనపడింది.

బాలవింతంతువుల స్థితి మరీ వేదనాకారం అంటుంది.బాల్యంలో తాడుకట్టినవాడు మరణిస్తే జీవితకాలం వైధవ్యం మోయమనటం అన్యాయం అంటుంది. వితంతువులు విద్యావంతులై, విరాగుణులై, స్వార్ధత్యాగం చేసి, శాస్త్రజ్ఞానం సంపాదించి బోధకురాండ్రు  కావాలని ఆశించింది. లౌక్యవిద్యనుఅభ్యసించి ఉపాధ్యాయులు కావచ్చని, విరాగిణులై తత్వబోధ చేయవచ్చని, వైద్యులై స్త్రీలకు సేవలు అందించవచ్చని వాళ్లకు చేయదగినకార్యక్రమాలను ఇచ్చింది.

బాల వితంతువులకు సూత్రపుతాడు సంబంధంతప్ప భర్తతో మారెబంధమూ లేకపోవటంవలన మామూలు వితంతువులకు చేసే శిక్షలు ఏవీ వాళ్లకువేయగూడదని  అంటుంది. వాళ్ళు ఆజన్మబ్రహ్మచారిణులుగా ఉండటానికి తగిన శిక్షణ ఇయ్యాలని అంటుంది. శరీరం ,మనసు  నియంత్రణ లో ఉంచుకొనటం  సంసారంచేసే దంపతులు ఉండే కుటుంబంలో వితంతువులకు కష్టంగాఉంటుంది కనుక వాళ్లకు వేరేశరణయాలు ఉంటె బాగుంటుందని, వాళ్ళ శక్తిసామర్ధ్యాలను సమాజహితవుకు వాడేటట్లు మార్గదర్శకత్వం వహించాలని ఆశించింది. అంతే కానీ  బాల వితంతువుల విషయంలోనైనా పునర్వివాహాన్ని గురించి ఆలోచించలేకపోయింది. స్త్రీపునర్వివాహ ఉద్యమానికి తన జీవితాన్ని ఒడ్డిన కందుకూరి వీరేశలింగం కాలంలో  జీవించిన మనిషి సీతమ్మ. ఈ వ్యాసం వ్రాసేనాటికి ఆయన  ఇంకా బతికే ఉన్నాడు. అయినా అతని ప్రభావం ఆమె మీద ఏమీ లేదు.    సనాతన సంప్రదాయ ప్రభావమే స్త్రీల ఆలోచనలను నియంత్రిస్తున్న శక్తి అన్నది స్పష్టం . 

కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మి మరణానికి సంతాపం ప్రకటిస్తూ పతి  చేపట్టిన సంఘసంస్కరణోద్యమం లో కలిగిన ఇక్కట్టులకు జంకక , వెలికి  భయపడక బాసటగా నిలబడిన రాజ్యలక్ష్మమ్మను పాతిమాతను జవదాటని పతివ్రతగా పేర్కొనటం గమనించవచ్చు . ఆమె జ్ఞాపకాలను చిరస్థాయి చేసే కార్యాచరణను ఆశించింది.     ( హిందూ సుందరి ,  1910,  సెప్టెంబర్ ) 

స్త్రీలు సంఘాలు పెట్టుకొని సభలు జరుపుకొనటం  బోధనలను , ప్రసంగాలను వినటం వలన సాధించే ఒక భావ ఐక్యత , పొందే  ఒక సోదరీభావం స్త్రీలలో  విద్యాసక్తులను పెంచి వినయాది సద్గుణాల పెంపుకు తోడ్పడతాయని  దామెర్ల సీతమ్మమరొక వ్యాసంలో  అభిప్రాయపడింది. తమతోటి స్త్రీల అభివృద్ధిని కోరి సమాజాలు తమంతట తామే ఇలాంటి  సభలు ఏర్పాటు చేయటం ఒక సామాజిక అవసరంగా ముందుకువచ్చింది అని సూచించింది .( హిందూ సుందరి 1911, జనవరి ) 

భగవద్గీత నుండి , భర్త్రుహరి నీతి శతకాలనుండి శ్లోకాలను , పద్యాలను ఉదహరిస్తూ  వ్రాయబడిన ఈ వ్యాసాలు సీతమ్మ  అధ్యయనానికి నిదర్శనంగా ఉన్నాయి . అధ్యయనం , ఆలోచన, అనుభవం ఈ మూడు ఆమె వ్యాసాలకు విలువను కలిగించాయి. 

                                                                   2

            దామెర్ల సీతమ్మ   కవిత్వం కూడా వ్రాసింది. 1911 ఆంధ్రపత్రిక ఉగాది సంచిక లో హిందూ వితంతువుల స్థితి గురించి వ్రాసిన వ్యాసం చివర రెండు గీత పద్యాలు వ్రాసింది. లభిస్తున్నంతవరకు అవే ఆమె తొలి పద్యాలు.దైవ మెపుడు మీ మనముల దయను గల్గ 

                                    జేసి విధవల బాధలఁడచ వేగ

                                 నా శ్రమంబులు శీఘ్రంబ యమరునటుల 

                                జేయుగావుత సోదర శ్రేష్ఠులారా”   అనే పద్యంలో వితంతు శరణాలయాల ఏర్పాటుకు సంసిద్ధులు కమ్మని పురుషులను సంబోధించి చెప్పింది. 

విధవలకు బుద్ధి ధైర్యంబు వేగ నొసగి 

లోకహిత మనారతమును  లోటు లేక 

జరుప జ్ఞానంబు దయచేసి సాదరముగ

నప్పరాత్పరుఁ డెపుడు కాపాడు గాత  “  ఈ రెండవ పద్యంలో   వితంతువులకు లోకహిత కార్యక్రమాలకు పూనుకొనే బుద్ధి జ్ఞానాలను, ధైర్యాన్ని ఇయ్యమని భగవంతుడిని ప్రార్ధించింది.  వ్యాసంలోని ఆమె అభిప్రాయాలకే  ఇలా పద్యరూపం ఇచ్చింది ఆమె.

            శ్రీ ఆచంట లక్ష్మీపతిగారికి వ్రాయబడిన లేఖ పద్య రూపంలో నే ఉంది. ఆచంట లక్ష్మీపతి 1880 లోపశ్చిమగోదావరి జిల్లా మాధవరంలో జన్మించి  ఆయుర్వేద విద్యలో అభిమానం చూపి 1904 నుండి 1909  మధ్యకాలంలో మద్రాసు మెడికల్ కళాశాలలో MB & CM డిగ్రీని పొంది అక్కడే ప్రాక్టీస్ చేస్తూ వైద్యరంగంలో పేరెన్నికగన్నకృషి చేసాడు. ప్రజారోగ్య వ్యవస్థలో ఆయన సేవలకు గాను ఎంతో గౌరవాన్నిపొందాడు.ఆయన పేరుమీద ఆయుర్వేద పరిశోధనాకేంద్రం , న్యూరోసర్జికల్ కేంద్రం వంటి సంస్థలు ఏర్పడి పనిచేస్తున్నాయి.1911 డిసెంబర్ వతేదీన రుక్మిణితో ఆయన వివాహం జరిగింది. లక్ష్మీపతిని అభినందిస్తూ దామెర్ల సీతమ్మ పద్యాలలో వ్రాసిన లేఖ ఇది. ఒక తేటగీతి, ఒక ఉత్సాహం, ఒక సీసం, మరోరెండు గీతపద్యాలలో ఈలేఖ ఉంది. సోదరా అని సంబోధిస్తూస్వయంవర వివాహాలేఖ ‘  అందిఅపరిమిత సంతసం కలగచేసిందని అంటుంది. బాలికావివాహ దుష్ట రాక్షసిని పారద్రోలిన వివహంగా దానిని పేర్కొన్నది. ఎందుకంటే అది రజస్వలాపూర్వ వివాహం కాదు గనుక. రజస్వల కాకముందే ఆడపిల్లకు పెళ్ళిచేయటం సంప్రదాయంగా వస్తున్న కాలంలో ఆసంప్రదాయాన్ని బద్దలు కొట్టి ఆచంటలక్ష్మీపతి రుక్మిణిని పెళ్లిచేసుకొన్నాడు. 

            ఎవరీ  రుక్మిణి ? హుగ్గిళ్ల  శ్రీనివాసరావు చూడమ్మ దంపతుల  కూతురు. 1892 డిసెంబర్ 6 న మద్రాసు లో పుట్టింది. తండ్రి  నరసాపురంలో  ఉన్న షడ్డకుడిని చూడబోయి అక్కడ ఓరుగంటి శివరామ కృష్ణమ్మ గారి  కూతుళ్లు ఇద్దరూ చదువుకొనటం చూసి ప్రేరణ పొంది వచ్చి రుక్మిణిని ప్రెసిడెన్సీ ట్రైనింగ్  స్కూల్ లో  ఇంగ్లిష్ విద్యలో ప్రవేశ పెట్టాడు. ఆమె మెట్రిక్యులేషన్ పాసయి ప్రెసిడెన్సీ కాలేజ్ లో ఎఫ్ ఏ పరీక్షకు చదువుతున్నది. ఆ రుక్మిణినే ఆచంట లక్ష్మీ పతి పెళ్లి చేసుకొన్నది. కోరి రజస్వల అయిన కన్యను పెళ్లాడటం ఆనాటికి  గొప్ప సంస్కరణ. అందుకే దామెర్ల సీతమ్మ ఆ పెళ్లిని అభినందించింది.చెప్పిన దానిని ( జేసి చూపుట యందు / మార్గదర్శకులై మహిమ వెలయ”  “ సుగుణ భూషణాలంకృత  సుందరాంగి / విద్యచే వెలుగొందు నవ్వెలది మిన్న / యైన రుక్మిణాంబనుఅందరూ ఔను అని ఆమోదించగా పెళ్ళాడి లోకానికి మేలు చేసాడని ఆచంట లక్ష్మీ పతి గురించి సీస పద్యంలో వర్ణించింది . సద్వివాహంగా దానిని అభివర్ణిస్తూ వారికి భగవంతుడి ఆశీస్సులు ఉంటాయని  పేర్కొన్నది  సీతమ్మ . ఇట్లు భవదీయ సోదరి అని కింద తనపేరు  రాసింది. సంబోధన , సంతకం లక్ష్మీపతి ఆమెకు బాగా తెలిసినవాడే అని సూచిస్తున్నాయి. 

            శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం తృతీయ సంవత్సర ఉత్సవానికి అధ్యక్షత వహించటానికి వచ్చిన కంచనపల్లి కనకమ్మ గురించి సీతమ్మ వ్రాసిన సీస పద్యం హిందూసుందరి ( 1913 జూన్) పత్రికలో ప్రచురితమైంది.విజ్ఞానచంద్రికా పరిషత్తులో   పురుషులను మించి అత్యున్నత స్థాయి విజయాలు సాధించి బహుమతులు గెలుచుకొన్నద ని బాలికలకు విద్యనేర్పేపదవి చేపట్టింది అని సోదరీ జనంపై వాత్సల్యం గల  శుద్ధచరిత అయిన ఆమెనుఅధ్యక్ష స్థానం లోకూర్చోవలసినదిగా ఆహ్వానిస్తున్నానని ఆపద్యంలో పేర్కొన్నది.

            సోదర స్మృతిలో ఆమె వ్రాసినపద్యాలు  27 హిందూసుందరి 1914 జనవరి, ఫిబ్రవరిసంచికలలో ప్రచురించబడ్డాయి. సోదరుడు అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం. భర్తచనిపోయిన తనను తండ్రితరువాత తండ్రివలె ఆదరించి విద్యాబుద్దులు చెప్పించి తన జీవితాన్ని ఒకమార్గంలో పెట్టినవాడు.ఆయన మరణానికి చింతిస్తూ ఆయనకు తనకు ఉన్నబాంధవ్యాన్ని తలపోసుకొంటూ సీతమ్మ ఈ పద్యాలు వ్రాసింది. అందువల్ల ఇవి ఒకరకంగా ఆత్మకథాత్మకమైనవి. తండ్రి  పోయినప్పటి నుండి గోరంత కొదువలేకుండా  సాకుతున్న అన్నగారి వియోగాన్ని భరించలేకపోయింది . నీలాంటి  గుణవంతుడికి తోడబుట్టినందుకు  పుణ్యం చేసుకున్నామని అన్నది. నిను బోలిన సోదరుడే లేడని చెప్పింది. అవన్నీ ఒక ఎత్తు . ఆయన తన పట్ల ఎట్లా ఉన్నాడో చెప్పిన సీస పద్యం ఒక ఎత్తు. 

తల్లి రమ్మని నన్ను దాపున( జేరిచి, హితబోధ ( జేయువారెవ్వరింక 

భీతిల్లకుము విద్య ( బెంపుఁ జేయుమటంచు హెచ్చరించెడు వారలెవ్వరింక

 సద్ధ మన్ మొనరింపఁ జంక (గావలదని యెడనెడ( జెప్పువారెవ్వరిం

సంఘ సంస్కారంబు శాస్త్ర  సమ్మతముగా నెలమి సల్పెడు వారలెవ్వరింక

 ఆపదల యందు ధృతియును నాత్మరతియు 

నొసఁగి యజ్ఞానతిమిరమున్ వెసనడంప 

విద్యయను దివ్య తేజమున్ వెలయనిచ్చి 

ప్రోచువారలింకెవ్వరు పుణ్యచరిత “      అని తనను ఆయన మలచిన తీరును గుర్తుచేసుకొన్నది. 

            భార్యను , తమ్ముడిని , తల్లిని , మేనకోడళ్ళను వదిలి ఆయన వెళ్ళిపోతే  శోకార్తులై వాళ్ళు మిగిలిపోయారని వాపోయింది. బుద్ధి , భక్తి,, జ్ఞానందయ మొదలైన ఆయన గుణాలను ప్రస్తుతించటమే కాక ఆయన సంఘసంస్కరణ ఆచరణ గురించి చెప్పింది. 

నీచజాత్యుద్ధరణమున నీకుఁ గల్గు 

 నాసఁ గాకినాడపుర నివాసమందు  

నీవు నడిపిన యట్టి యా నిమ్నజాతి 

పాఠశాలలు తెల్పవే పరమపురుష”  అనే పద్యం  ఆయన  దళితుల విద్యాభివృద్ధికి చేసిన కృషిని  నమోదు చేసింది. వ్యక్తిగా ఎంతచేయాటానికి వీలైనదో అంతా చేసాడాయన.  తన చెల్లెలిని , భార్య శేషమ్మను స్త్రీల సంఘాలలో పనిచేయటానికి తగిన ప్రొత్సాహం , జ్ఞానం ఇచ్చాడు. కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజ కార్యకలాపాలకు తన ఇల్లు కార్యస్థలం చేసాడు. ఈ పద్యాన్ని బట్టి ఆయన ఇల్లు దళితపిల్లలకు విద్యాలయం కూడా అయిందని తెలుస్తుంది. 

            “బాల విధవల నభివృద్ధి పరచు నీదు / ప్రబలమైనట్టి యభిమత ప్రాభవంబు 

            మేనకోడలి విద్యా ప్రమేయమందుఁ / జూపితివి గాదె ధీవర్య శుభచరిత్ర “  ఈ పద్యంలో  సీతమ్మ పదేళ్ల వయసులో వితంతువు అయిన తన కూతురిపట్ల అన్నగారు చూపిన శ్రద్ధను గుర్తుచేసుకొన్నది. మేనకోడలి ని చదువుకోసం తల్లితో సహా పూనా విడో హోంలో ఉంచి వచ్చాడు. ఏడాదిపాటు వాళ్ళు అక్కడ ఉన్నారు. అక్కడి వాతావరణం పడకపోవటం వల్ల మేనకోడలిని మళ్ళీ పూనాకు పంపటం కుదరలేదు. కానీ ఆతరువాత ఆ అమ్మాయి ఏమి చదువుకున్నదో, ఏమైందో వివరాలు తెలియరావడం లేదు. అన్న తనను  పూనా కు పంపటం వల్ల తనకు ఇతర ప్రాంతాల స్త్రీలతో వాళ్ళ  ఆశలతో , ఆదర్శాలతో  కలిగిన పరిచయం  తన చూపును విశాలం చేసిందని ఆమె కృతజ్ఞతను కూడా వ్యక్తం చేసింది ఒక పద్యంలో. 

            భర్తపోయి దుఃఖసాగరంలో ఉన్న తనకు అన్న సముద్రాన్ని దాటించే నావ అయ్యాడని చెప్పుకొన్నది. సుభద్రకు కృషుడు ఎట్లాగో తనకు అన్నగారు అట్లా అని చెప్పుకొన్నది. 

అన్ననీఒనర్చినట్టి యార్యధర్మబోధనలన్ /బన్నుగా నొనర్ప మేము ( బాటు ( బడెదమయ్య ..అని ప్రతిజ్ఞ  కూడా చేసింది. ఈ పద్యాలు దామెర్ల సీతమ్మ గురించి , అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం సంస్కరణ కార్యకలాపాల గురించి చెప్తున్నట్లే ఉన్నా మొత్తంగా ఆ కాలపు సంస్కరణ ఉద్యమ వాతావరణాన్ని, ఆ యజ్ఞం లో నేను సైతం అంటూ పాల్గొంటున్న చరిత్రను కూడా చెప్తున్నందువలన విలువైనవి. 

            దామెర్ల  సీతమ్మ ఇద్దరు స్త్రీల గురించి పద్యాలు వ్రాసింది. నవరత్నమాల ( హిందూ సుందరి 1915 జూన్  )  అన్న శీర్షికతో థాంసనమ్మ గురించి వ్రాసింది. 3 సీస పద్యాలు, ఒక ఉత్పలమాల , మిగిలిన ఐదూ తేటగీతి పద్యాలు.  థాంసనమ్మ  ఒక స్కూల్ నుండి పదోన్నతిపై వెళుతున్న టీచర్ . వీడ్కోలు సమయాన ఆమెపట్ల అభిమానాన్నిప్రకటిస్తూ చెప్పిన పద్యాలు ఇవి. నీవు అని ఆమెను సంబోధిస్తూ మేము అని విద్యార్థులు ఉమ్మడిగా చేసిన సంభాషణగా ఉన్నాయి ఇవి.పద్యాలు అన్నీఅయిపోయాక ఇట్లు Q. M .HIGH SCHOOL విద్యార్థినులు అని ఉండటాన్నిబట్టి దామెర్ల సీతమ్మ ఆవిద్యార్థులలో ఒకామెనా లేక వాళ్ళకోసం ఈపద్యాలు వ్రాసి ఇచ్చిందా అన్నసందేహం కలుగుతుంది. ఆసందేహంతీరే ఆధారాలు ఏమీ లభించలేదు. పాఠశాలను బాగుచేయటానికి థాంసనమ్మ కృషి చేసిందని, విద్యార్థులనేరాలను సహనంతో భరించిందని , వాళ్ళ సలహాలు కూడా తీసుకొనేంతగా ప్రజాస్వామికంగా ఉండేదని, పాఠ బోధన గొప్పగా ఉండేదని ఆమెకు ఈనవరత్నమాల కానుక అని ఈ పద్యాలుచెప్తాయి.

            వస్తాదు తారా బాయి గురించిన పద్యాలు 2017 మార్చ్ హిందూసుందరిలో అచ్చుఅయ్యాయి. అజ్మీర్ లో పుట్టి కండ బలం , గుండెబలం పెంచుకొని బరువులు ఎత్తటం లో అద్భుత ప్రతిభను కనబరుస్తూ ప్రసిద్ధికి ఎక్కిన మహిళ తారాబాయి.  1917 ఫిబ్రవరి 26   విజయనగరం బాలికా సరస్వతీ వినో దినీ సమాజంలో ఆమె  శాండో ప్రదర్శన జరిగినప్పుడు వ్రాసి చదివిన పద్యాలు ఇవి . ఒక సీస పద్యం , నాలుగు గీత పద్యాలు. కఠిన శిలలను జుట్టుతో కదపటం, గుండె మీద మోయటం ముళ్ళ పానుపు పై పాడుకొనటం , బలమైన బండిని త్రోసి పడగొట్టడం మొదలైన ఆమె అద్భుత కృత్యాలను ప్రశంసిస్తూ పురుషులకు తీసిపోని ఆమె శక్తి సామర్ధ్యాలను ఆరాధనా భావంతో పేర్కొన్నది. ఏ పనిలోనైనా సాధనకు ఉండే ప్రాముఖ్యతను ఆమె  గుర్తు చేసిందని అంటుంది.అబలలంచును స్త్రీలను నలతిజూచు 

                         చెట్ట వాపంగ నీ విట ( బుట్టితమ్మ 

                         సుగుణ పుంజమవౌచును సోంపు గాను 

                         పడతులకు నెల్ల నూతన బలముగల్గె”   అని  తారాబాయిని సాధికారతకు ఒక నమూనాగా ప్రతిపాదించింది సీతమ్మ . 

            ఆనాటి వ్రాయ నేర్చిన స్త్రీలందరి వలెనె సీతమ్మ  కూడా ఒక పాట వ్రాసింది . అది చంద్రమతి చరిత్రము ( హిందూ సుందరి 1917 సెప్టెంబర్ ) సత్య సంధతను చాటటంలో భర్తకు తోడ్పడిన చంద్రమతి గురించిన పాట ఇది . సూక్ష్మంలో మొత్తం ఏడు చరణాలలో సుందరంగా హరిశ్చంద్ర కథను ఈ పాటలో పలికించింది . పరమపాతివ్రత్య భావము పడతులకెల్ల బోధించిన సతిగా చంద్రమతిని కీర్తించింది. 

            1917 తరువాత దామెర్ల సీతమ్మ రచనలు మరేమీ లభించలేదు. ఆమె గురించిన ఏ ఇతర సమాచారం కూడా తటస్థపడలేదు.  

                                                                                      ------

 

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

గతాన్ని వర్తమానంగా పయనింపజేయడమే 'బహుళ' 

'బహుళ' నవలను ఉత్తరాంధ్ర సాహితీకారుడు అట్టాడ అప్పల్నాయుడు రాయగా శ్రీకాకుళ సాహితీ ప్రచురించింది.ఈ నవలను నాలుగు తరాల మనుషులతో వందేళ్ల చరిత్ర గతిని తాకుతూ బాధ్యతతో నడిపిన తీరు కనిపిస్తుంది.

466 పేజీల ఈ నవలను ఎవరు చదవాలి?ఎప్పుడు చదవాలి?ఎందుకు చదవాలనే ప్రధాన ప్రశ్నలు వేసుకుంటే...

ఈ తరం చదవాలి,అలస్యమొద్దు ఇప్పుడే చదవాలి,భవిష్యత్ సమాజ నిర్మాణం కోసం చదవాలనే సమాధానాలే వస్తాయి.ఎందుకంటే ఈ నవల ప్రధానంగా వంశధార,నాగావళి,ప్రళయవతి నదుల తడుల జాడల్లోని శ్రీకాకుళం, విజయనగరం,విశాఖపట్నం జిల్లాల్లోని పల్లెల్లో,గుడాల్లో, వాడల్లోని భూమి సమస్య,అంతకు మించి స్త్రీ సమస్య,గ్రామీణ ఆదివాసీల,రైతుల,రైతు కూలీల సమస్య,కుల సమస్య,జమీందార్ల ఈనాందార్లు అరాచకాలు,షావుకార్ల దోపిడీ,కార్పొరేట్ల వనరుల దోపిడీ,బూర్జువా రాజకీయ నాయకుల స్వార్థం,ప్రజలపై రాజ్యం అణిచివేత,రాజ్య హింస, అన్నింటికీ పరిష్కార మార్గంగా విప్లవోద్యమం,కొనసాగింపుగా బహుజనోద్యమం కలయిక వంటి అంశాలతో గతాన్ని ప్రస్తుతాన్ని చిత్రీకరించింది.

నవలలోని కొన్ని పాత్రలు ఆమాయకత్వంగా,వీరోచితంగా, చైతన్యవంతంగానూ మరికొన్ని పాత్రలు దళారితనంతో, నియంతృత్వంగా ఉంటాయి.ఆసక్తికరమైన విషయం ఏంటంటే సందర్భానుసారంగా హఠాత్తుగా పాత్రలు ప్రవేశించి పాఠకుల్ని గతానికి తీసుకెళ్లి మళ్ళీ వర్తమానంతో పయనింపజేస్తాయి.

ఈ నవల కడదాకా మహిళలు, పురుషులు సమాన స్థాయిలో జీవించిన విధానం, విప్లవోద్యమంలో నడిచిన తీరు అద్భుతం.

నారాయుడుతో నవల మొదలై తాతైన పెదనారాయుడిని యాది చేసుకుంటుంది.ప్రజా కళల్ని,తాతని వీరోచితంగా ఎత్తి పడుతూ గతాన్ని గుర్తు చేసుకుంటుంది.గుడి లోపలి అగ్రహార సాహిత్యాన్ని ఈసడించుకుంటుంది.కళకు కులం లేదని నారాయుడుతో చెప్పిస్తుంది. ప్రేమకు కులం లేదని బంగారమ్మను నారాయుడిని ఒక్కటి చేస్తుంది.ఎన్ని కష్టాలొచ్చినా వీడొద్దంటుంది.పరిస్థితులు దుర్మార్గమైనవి.వాళ్ళ బంధం ఎంతో కాలం నిలవలేదు.

కొన్నాళ్లకు కొడుకు రాధేయతో తిరిగి పుట్టినూరుకొచ్చిన బంగారమ్మ భరించిన కులపరమైన అవమానాలు,వేదన భారం మోయలేనిది.నిత్యం గొల్ల కాపుల గొడవలు,తండ్రి మరణం,తండ్రి తర్వాతి తండ్రి లాంటి రామస్వామి నాయుడు చేరదీత,అన్నపూర్ణమ్మ(రామస్వామి బిడ్డ) చేయూత అయినా ఆగని అవమానాలు"నా వల్లే నారాయుడి కి ఇన్ని కష్టాలు"అని ఓ రాత్రి ఎవ్వరికీ చెప్పకుండా మాయమైన బంగారమ్మ.ఆ తల్లి ఎక్కడ ఎలా మళ్ళీ ప్రత్యక్షమవుతుందోనని ఎదురు చూస్తూ చదవసాగాను.

పెద్దల ఒత్తిడితో అన్నపూర్ణమ్మ కొన్ని నెలలకు నారాయుడిని పెళ్లాడింది.బంగారమ్మ కొడుకు రాధేయను పెదబాబు అంది.తనూ ఇద్దరు ఆడపిల్లల్ని,ఒక మొగ పిల్లాడ్ని కంది.బంగారమ్మ బాధల్ని,నారాయుడి బాధల్ని కలిపి భుజాన కెత్తుకుంది. ఎంత బరువైన దించలేదు.ఇద్దరూ వ్యవసాయం మొదలుపెట్టిన్రు.కరువు వెంటాడింది.అప్పు మీద అప్పు పెరిగింది.పిల్లల ఆకలిని దీర్చ,రాధేయ చదువుకు ఇంకా ఇంకా అప్పు చేయాల్సి వచ్చింది.నారాయుడు బంగారమ్మను,అన్నపూర్ణమ్మ ను,బాధల్ని ఎప్పటికి తలుచుకునే వాడు.

రాధేయ పై చదువులకు పట్నానికి కాలేజ్ కెళ్లాడు.స్వామి మాస్టర్ పోరు పాఠాలు ఆలోచింపజేశాయి. సత్యం,కైలాసం ల అమరత్వం తన గుండెను తాకింది.జన కళా మండలి పాటగడయ్యాడు, నాటకాలు రచించ సాగాడు, ఉపన్యాసాలిచ్చాడు.అజ్ఞాత సూరీడు 'బలరాం' నాయకత్వంలో తన జీవితాన్ని చైతన్యవంతం గా మలుచుకున్నాడు.కనకం నాయుడు లాంటి వాళ్ళతో కలిసి పోరాటాల్లో నడిచాడు.

అటు కుటుంబాన్ని,ఇటు ఉద్యమాన్ని రెంటినీ బ్యాలెన్స్ చేసుకునే క్రమంలోనే సంద్యతో పెళ్లి.ఆదర్శ వివాహం.అందరూ ఆచరించాల్సిన కుల నిర్ములన కార్యక్రమం.సంధ్య పెళ్లిని విప్లవ కార్యకర్తలైన తండ్రి బలరాం ఒప్పుకున్నట్టు తల్లి సీతాలమ్మ ఒప్పుకోలేక పోయింది.సీతాలమ్మ విప్లవ కార్యక్రమాల్లో పాలు పంచుకున్నప్పటికీ బిడ్డ జీవితంలో భర్త తన వెంటే వుండేవాడై ఉండాలని భావించింది.నా జీవితంలా తన జీవితం కాకూడదని ఒప్పుకోలేకపోయింది. కానీ చేసేదేమిలేక వూకుంది.

ఇద్దరూ పెళ్లికి ముందు తర్వాత ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు.అక్రమ కేసుల్లో లాఠీ దెబ్బలు తిన్నారు,చిప్ప కూడు తిన్నారు.సీతాలమ్మ ,ఇంకా ప్రజలెందరో నిర్బంధాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.

రాధేయ సంధ్యలు కష్టాల్ని భుజాలపైకి ఎత్తుకున్నారు.ఉపాధి కోసం మూర్తి గారి వార్త పత్రికలో ఇష్టమైన ఎడిటోరియల్ పేజీ బాధ్యత చూడడం, సంపాదకీయాలు రాయడం, ఇంటర్వ్యూలు చేయడం,కొంత కాలానికే ఆ పత్రిక మూత పడడంతో బాధల్ షురూ... కొంత సెట్ అయింది జీవితం అనుకునే సమయానికి మళ్ళీ అవాంతరాలు రావడం యధావిధిగా రోడ్ పై పడ్డం రొటీన్ అయిపోయింది.అయినా ఏమాత్రం నిరాశ పడకుండా ప్రయత్నించడం, ఆర్థిక ఇబ్బందులు పెరగడంతో చివరగా వ్యవసాయం మొదలుపెట్టారు.సంధ్య రైతుగా మారింది.ప్రమీల నడిపే స్కూల్ లో రాధేయ చిత్రకళ,సాహిత్యం నేర్పసాగాడు.రాధేయ అక్కడే సత్యకాం(ప్రమీల కొడుకు) ని కనుగొన్నాడు.రాజకీయం నేర్పాడు.

ఇంట్లో గొడవలు,వ్యవసాయంలో తప్పని గండాలతో భాద పడే క్రమంలో జాబ్ రావడంతో పట్నానికి మకాం మార్చారు.వాళ్లకు అనుపమ,కిరణ్ ఇద్దరూ జన్మించారు.

ఆ తర్వాత తండ్రి నారాయుడు మరణం,కొన్నేళ్లకు అన్నపూర్ణమ్మ మరణం,ఆ తర్వాత భార్య సంధ్య కేన్సర్ తో మరణించడం తనను ఎంతో కుంగదీశాయి.

ఈ నవల కుల నిర్మూలనకు తీసుకున్న కార్యక్రమం గురించి చెప్తుంది.విప్లవోద్యమం బలంగా ఉన్న రోజుల్లోనే ప్రమీల (రాధేయ మిత్రుని భార్య) కి కులం పేర జరిగిన అవమానాన్ని ఖండిస్తూ కుల నిర్ములాన కార్యక్రమం సామూహికంగా చేయడం కనపడుతుంది.అది మంచి పరిమాణం కానీ తర్వాత దాని కొనసాగింపు కనపడదు.

నిజానికి ఈ నవలలో అంటే చరిత్రలో ముఖ్యంగా శ్రీకాకుళ గిరిజన రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలో ప్రజలపై జరిగిన రాజ్యహింసను కండ్లకు కట్టినట్టు చూపించారు.నారాయుడి జీవితంలా ఎందరో అక్రమ కేసులతో,పోలీస్ చిత్రహింసలతో బలయ్యారో, కుటుంబాలు ఎట్లా చిన్నాభిన్నం అయ్యాయో,నిత్య ఎన్కౌంటర్లతో ఎందరో తల్లులకు కడుపుకోత మిగిలిందో తలుచుకుంటే దుఃఖామాగదు.

అనంతరం విప్లవ పార్టీ చీలికలు,తర్వాత ఏం చేయాలనే తెల్వని సంధి, మూర్తి లాంటి వాళ్ళు ఎందరో వ్యక్తిగత సంసారాల్లోకి జారుకోవడం బాధించినా, సత్యాకాం లాంటి ఈ తరం యువకులు ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయాలకు అంబేద్కరిజాన్ని జోడిస్తూ ప్రజా రాజకీయాల్లో భాగమవడం సంతోషమేస్తోంది.

సత్యకాం రాధేయతో...

"మార్చుకోవాలి గదా సార్ అన్నీ!గతాన్ని అలాగ ఫాలో అయిపోవడం కాదు.వర్తమానానికి పనికొచ్చేట్టు మార్చుకోవాలి గదా"అంటాడు.

అట్లాగే సత్యకాం "పెదనారాయుడి సభ"ను జరపబోతుండడం,సత్యకాం ద్వారా రాధేయకందిన ఆహ్వానంతో కొన్నేళ్ల తర్వాత రాధేయ కొడుకు కొడుకైన ప్రభాత్ తో ఊరికి రావడం,ఊరంతా కృత్రిమ మవ్వడం,ఊరి యంత్రికత నిరాశపరుస్తుంది.అంతటా ఇదే ఘోష.

రాజకీయాల పట్ల రాధేయ సత్యకాంల సంభాషణ ఇలా సాగింది.

"కార్పొరేటికరణ చేసే అభివృద్ధి మనుషుల్ని విడదీస్తుంది.దాని విధ్వంసం మనుషుల్ని ఏకం చేస్తుంది "

"మనుషుల్ని ఏకం చేసే అభివృద్ధి కోసం ఆలోచించాలి సార్ అంటాడు సత్యకాం."

ఆ తర్వాత సొంతూరిలో మనిషిగా నిషేధింపబడడం,పోలీస్ వాగ్వాదం,సభ జరుగుతుండటం,ప్రజా కళల ప్రదర్శన,రాధేయ పాట పాడి అనంతరం మాట్లాడుతూ...

"సమాజాన్ని మార్చడానికి బహుళ ప్రయోగాలు అవసరం.బహుజన ఉద్యమం అవసరం అని ఇక్కడ సత్యకాం ద్వారా, మీ ద్వారా, మీ విశాల ఐక్య సంఘటన ఉద్యమం ద్వారా తెలుసుకున్నాను. మీ వెంట నుంటాను.మీతో నడుస్తాను. నమస్కారం" అని ఉపన్యాసాన్ని ఉద్వేగబరితంగా ముగించాడు.

ఇప్పుడు తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ప్రజా ఉద్యమాల అణిచేందుకు ప్రజా విద్యార్థి మహిళ హక్కుల సంఘాల పై సంవత్సరం పాటు నిషేధం విధించడం చూస్తే సత్యకాం అన్నట్టు,రాధేయ చెప్పినట్టు ప్రజల్ని ఏకం చేసే బాధ్యత ఎత్తుకోవాలి.జీవించే హక్కు కోసం,రాజ్యాంగ పరిరక్షణ కోసం, ఫాసిస్ట్ ప్రభుత్వాల విధానాలకు వ్యతిరేకంగా 'బహుళ' పోరాట రూపాలతో పోరాడేందుకు అందరూ సిద్ధం కావాలి.

ప్రజా కళలు ప్రజా సాహిత్యం

వర్ధిల్లాలి...వర్ధిల్లాలి...

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -12 

ఆధునిక తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఆనవాళ్లు లేకుండా మరుగున పడిన మహిళలు వంద సంవత్సరాల నాటి  పాత పత్రికలు తిరగేస్తే  కొద్దిపాటి రచనలతో తమ  ఉనికిని చాటుకొంటూ  మనలను పలకరిస్తారు. ఆలోచన మనిషి అస్తిత్వానికి గుర్తు. మేము ఆలోచిస్తున్నాం అని చెప్పే వాళ్ళ రచనలు అపురూపమైనవి.అటువంటి ఇద్దరు రచయితలు పి .కౌసల్య, వెంపల శాంతాబాయి. వాళ్ళ రచనలను గురించి మాట్లాడుకొందాం. 

పి .కౌసల్య అంటే పుల్లాభొట్ల కౌసల్య. ఆఇంటిపేరు పుట్టింటిదో అత్తింటిదో తెలియదు. ఆమె ఊరి పేరు కూడా ఎక్కడా ప్రస్తావించబడలేదు. ఆమెవి మూడు వ్యాసాలూ , ఒక కథ లభిస్తున్నాయి. మొదటి వ్యాసం 1901 నాటిది. జూన్ నెల జనానా పత్రికలో అచ్చు అయిన ఆవ్యాసం పేరుఆహా స్త్రీవిద్యకెంత గతి పట్టినది’.దేశాభివృద్ధి కొరకు, జ్ఞానాభివృద్ధికొరకు చేయవలసిన ప్రయత్నాలలో స్త్రీలకు విద్య నేర్పటం ప్రధానం అంటుంది ఈవ్యాసంలో కౌసల్య.ప్రధమ పట్టపరీక్షలలో ఉత్తీర్ణులైన బాలురు ప్రతిజిల్లాలోనూ లెక్కకు మిక్కిలిగా ఉండగా రాజధానిమొత్తంలో బాలికలు ఒకరిద్దరు కూడా లేకపోవటం గురించి, బాలురపాఠశాలలు వేలలో ఉండగా వాటిలో బాలికా పాటశాలలు నూరోవంతు కూడా లేకపోవటాన్ని గురించి ఆందోళన పడింది. విద్యారంగంలో స్త్రీపురుష వివక్షను అంత నిశితంగా గమనించి చెప్పటం ఆ నాటికి విశేషమే. స్త్రీవిద్య హీన దశలో ఉండటానికి రెండు కారణాలను ఆమె గుర్తించింది. అవి 1. చదువుకొన్న మగపిల్లలవలె చదువుకొన్న ఆడపిల్లలు ద్రవ్యం సంపాదించి సహాయం చేయలేకపోవటం. 2. స్త్రీలు చిన్న వయసులోనే పాఠశాలలను విడువవలసి రావటం. రెండవ కారణం బలీయంగా ఉన్నదని ఇట్టి పరిస్థితులలో జనానా పాఠశాలలు స్థాపించి స్త్రీలకు విద్య నేర్పించవలసి ఉన్నదని అభిప్రాయపడింది. అవి ఇప్పుడు ఎన్ని బాలికా పాఠశాలలు ఉన్నాయో అన్ని జనానా పాఠశాలలు కూడా ఉండాలని దేశాభిమానులు , విద్యావంతులైన ధనికులు అందుకు పూనుకోవాలని పిలుపు ఇచ్చింది.  ఇది తప్ప ఆమె మిగిలిన రచనలు అన్నీ హిందూసుందరి పత్రికలో ప్రచురితం అయినవే. 

కాలమునుసద్వినియోగమునకు దెచ్చుట ( ఫిబ్రవరి 1903) అనేవ్యాసంలో కాలం బంగారం కంటేవిలువైనదని, ఉపయుక్తమని అంటారు ఆమె. కాలాన్ని శ్రమతో సద్వినియోగం చేస్తే శరీర దారుఢ్యం, ఆరోగ్యం అభివృద్ధి చెందుతాయని చెప్పి  అవయవాలను శ్రమజీవనంతో శక్తిమంతం చేసుకొనటం వివేకం అంటుంది. ఇది చెప్పి కాలాన్ని సద్వినియోగం చేయటం లో పుస్తకాలు చదవటం ఒకటని చెప్పింది. చెడు గ్రంధాలను దరికి రానీయక పుణ్యస్త్రీలచరిత్రలను, సంఘక్షేమానికి , దేశక్షేమానికి ఉపకరించే పుస్తకాలు చదవాలని సూచించింది.వినోద హాస్య ప్రధాన రచనలు చదవవచ్చు కానీ ఎక్కువకాలం వినోదాలతో పొద్దుపుచ్చటం సరి కాదు అన్నది. కొక్కోకము  మొదలైన శృంగార గ్రంధాలను పాడు గ్రంధములు అనిపేర్కొని వాటిని  అసలే చదవకూడదని చెప్పింది.అవి మనస్సులను చెడు వర్తనముల వైపు మళ్లిస్తాయి కనుక పరిహరించదగినవి అనిఅభిప్రాయపడింది.చేయాలనుకొన్న పనిని వాయిదా వేయకుండా చేయటం మంచి పద్ధతి అని ప్రబోధించింది.

దైవకారుణ్యము( నవంబర్, 1903) అనే వ్యాసంలో ప్రపంచమందంతటా భగవంతుని కారుణ్యం పరచుకొని వున్నదని ఉత్పత్తి శక్తి అయిన భూమి, సమస్త జీవరాశులకు ప్రాణాధారమైన నీరు , అది ఆవిరై కురిసే వర్షం , ప్రాణశక్తి అయిన వాయువు , నాగరికతకు మూలమైన అగ్ని అన్నీ ఆ కారుణ్య రూపాలే అని చెప్పింది. అగోచరుడైన భగవంతుడి గురించి గోచరమైన ప్రకృతి విలాస ప్రయోజనాలను వివరించటం వలన ఇది భావుకత్వం తో పాటు శాస్త్రీయ దృష్టి కూడా కలిగిన రచన అయింది. 

కౌసల్య మరొక రచన సాధు వర్తనము. ( మే 1903) ఇది కథ. వివినమూర్తి గారి సంపాదకత్వంలో 2015 లో తానా ప్రచురణగా వచ్చిన దిద్దుబాటలు - గురజాడ దిద్దుబాటుకు ముందు 1879 నుండి వచ్చిన బృహత్ కథల సంకలనం లో ఎందువల్లనో ఇది చేరలేదు.ఆహా కొన్నినెలలక్రితము నెలలననేల  దినముల క్రితము మహదైశ్వర్యము ననుభవించుచు సంతోష సాగరమున నీదులాడు నా  విప్రపుంగవునకిప్పుడెంత యాంధకారబంధురమైనదిఅని ఉత్సుకతను  కలిగించే వాక్యంతో ప్రారంభించి ఆయన భార్య మరణించిందని , ఆ దుఃఖాన్ని అణచుకొంటూ కొడుకును పెంచుకొంటున్నాడని క్రమంగా అతని జీవితం తో పరిచయం ఏర్పరచింది. ఆ విప్రుడి కొడుకైన   భద్రుడు- బలభద్ర మూర్తి - ఈ కథకు నాయకుడు. భద్రుడి తండ్రి కూడా మరణించాడు. ధైర్యం చెదరక చదువు కొనసాగించాడు. పట్టణాధికార పదవిలో ఉన్న శ్రీహరి రావు తనకూతురికి తగిన వరుడిగా భద్రుడిని ఎంచుకొని పిలిచి పిల్లనిచ్చి తన ఇంటనే ఉంచుకొన్నాడు. శ్రీహరి రావు చిన్ననాట నుండి స్త్రీ విద్యాభిమాని యగుటచేత తన కూతురికి కూడా కొడుకులతో పాటు సమానంగా చదువు చెప్పించాడని చెప్పటం రచయిత్రి స్త్రీవిద్యాఉద్యమ ఆకాంక్షల ప్రతిఫలనమే. 

పట్ట  పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణుడైన భద్రుడికి తాలూకా తహశీల్దార్ ఉద్యోగం లభించటం న్యాయవర్తనతో మంచి పేరు తెచ్చుకొనటం , అది గిట్టని వాళ్ళుకుట్రలు పన్ని తాలూకా లెక్కలలో తప్పులు ఉన్నాయని  చేసిన ఆరోపణలతో  పై  అధికారి అతనిని అటవీ ప్రాంతానికి బదిలీ  చేసి  లెక్కలు తప్పు అని తేలితే ఉద్యోగం లో నుండి తీసెయ్యటానికి సిద్ధపడ్డాడు. అదే సమయంలో పురిటికి పుట్టింటికి వెళ్లిన భార్య ప్రసవించినా చూసి రావటానికి అతనికి సెలవు దొరకలేదు. అయినప్పటికీ అతను తన  ఉద్యోగ ధర్మాన్ని యధావిధిగా నిర్వర్తిస్తూనే ఉన్నాడు. రాజధాని కార్యాలయ అధికారికి అతను పెట్టుకొన్న విన్నపం , విచారణల తరువాత బలభద్రమూర్తి తప్పు ఏమీ లేదని తెలియటం , విషయం విచారించకుండానే ఆరోపణలు విని చర్యలు తీసుకొన్న అధికారిని శిక్షించటం , భద్రుడికి పదోన్నతి కల్పించటం జరిగాయి. భార్యను, కొడుకును చూసుకొనే అవకాశం లభించింది.కథ సుఖాంతం అయింది. నీతి, న్యాయం కలవాళ్ళు ఎన్నికష్టాలుఎదురైనా స్థిరచిత్తంతో వ్యవహరిస్తారని అదే వాళ్లకు సర్వ సౌఖ్యాలు సమకూరుస్తుందని భద్రుడి జీవితపరిణామాల ద్వారా సూచించింది రచయిత్రి.

            వెంపలి శాంతాబాయి మొసలికంటి రామాబాయమ్మ తో పాటు 1903 డిసెంబర్ నుండి హిందూసుందరి పత్రిక సంపాదకురాలు. ఆపత్రికను పెట్టిన సత్తిరాజు సీతారామయ్య అదే నెల హిందూ సుందరి పత్రికలోస్వవిషయముఅనే శీర్షికతో వాళ్ళను పత్రికా సంపాదకులుగా పరిచయం చేస్తూ వ్రాసిన సంపాదకీయం వల్ల శాంతాబాయి కి సంబంధించిన వివరాలు కొన్నితెలుస్తున్నాయి. దొరతనము వారిచే విశేష గౌరవం పొందిన తండ్రికి కూతురు.ఆతండ్రి పేరేమో , వూరేమో పేర్కొనలేదు.  మొత్తనికి వారిది ఘోషా కుటుంబం.బాల్యంలోనే భర్తను కోల్పోయింది. విద్యావివేకము లన్నిటిలో రామాబాయమ్మ కు సహచారిణి . దీనిని బట్టి శాంతాబాయి కూడా రాజము ప్రాంతం మహిళ అనుకోవచ్చు. అంతే కాదు, ‘బాల వితంతువుఅనే  నవీన నవలను ప్రచురించిందని కూడా సీతారామయ్యగారి పరిచయం వల్ల తెలుస్తున్నది.   ఆ నవల  లభిస్తే తొలి  తెలుగు మహిళా నవల  అదే అవుతుంది.  

            ఈ డిసెంబర్ సంచికలోనే హిందూ సుందరి పత్రికా సంపాదకత్వానికి అంగీకరిస్తూ మొసలికంటి రామాబాయమ్మ తో కలిసి వ్రాసిన విజ్ఞాపనము ప్రకటించబడింది. మళ్ళీ ఏడాదికి ( జనవరి & ఫిబ్రవరి 1903 సంచికలు)   ఇద్దరూ కలిసి మరొక ప్రకటన ఇచ్చారు. పురుష పెంపకానికి ,    స్త్రీల పెంపకానికి తేడా లేకపోతే అది స్త్రీజాతికే అవమానం అన్నారు. ఇద్దరు స్త్రీలము ఈపత్రిక బాధ్యత తీసుకొన్నతరువాత ఆ తేడా కనబడి తీరాలి అని భావించి  హిందూ సుందరి పత్రికను మరింత బలం గలదానిగా చేయటానికి రాబోయే సంవత్సరంలో చేయదగిన , చేయాలనుకొంటున్న మార్పుల గురించి ఈ ప్రకటనలో  చెప్పారు. సంవత్సరాది సంచిక నుండి 40 పుటలతో ఈ  పత్రిక వస్తుందని , కాగితం కూడా దళసరిది వాడుతామని చెప్పారు. ప్రతినెలా బండారు అచ్చమాంబ గారితో ఊలు అల్లిక పనుల గురించి వ్రా యిస్తామనిప్రత్యక్షానుభవం కోసం అల్లిక లో దశలను సూచించే బొమ్మల ప్రచురణ కూడా ఉంటుందని చెప్పారు. అందుకు అయ్యే ఖర్చుకు జంకక పని తలపెట్టటం లో  హిందూ సుందరి పత్రికను ప్రతి స్త్రీకి  ఒక తల్లి వంటి , బిడ్డ వంటి, తోబుట్టువు వంటి, అత్తవంటి , కోడలి వంటి  ఆత్మీయ సంబంధంలోకి తీసుకురావాలన్న లక్ష్యమే ప్రధానమని చెప్పారు. విద్యావంతులైన  సోదరీమణులు ఈ పత్రికకు విశేష ప్రచారం కల్పించాలని విజ్ఞప్తి చేశారు.  చందాలు కట్టి పత్రికను  నిలబెట్టమన్నారు. చందాదారుల సంఖ్యను బట్టే ప్రతుల ప్రచురణ ఉంటుందని చెప్పారు. అప్పటికి ఎనిమిదివందల మంది చందాదారులు ఉన్నట్లు కూడా పేర్కొన్నారు. 

            వెంపలి శాంతాబాయి రచనలు హిందూసుందరి లో ఆమె దానికి సంపాదకురాలు కాకముందు నుండే కనిపిస్తున్నాయి. రాజాము జానానా సభలో ఆమెచేసిన ఉపన్యాస పాఠం1903 జులై సంచికలో ప్రచురించబడింది.అది లభిస్తున్న ఆమె మొదటి  రచన. స్త్రీవిద్యను అడుగంట చేసి స్త్రీలను మూఢురాండ్రను చేసిన హిందూ సమాజాన్ని గర్హిస్తూనే ఆ మూఢతను పాపుకొనవలెనన్నప్రయత్నములు ప్రారంభం కావటాన్నిగురించి హర్షం వ్యక్తం చేస్తూ తనఉపన్యాసాన్నిప్రారంభించింది . స్త్రీ అనుష్టించదగిన ధర్మాలు మూడు అనిమొదటి రెండు పతిభక్తి, దైవభక్తి కాగా మూడవది విద్యాకృషి అని పేర్కొన్నది. విద్యా గర్వంతో స్త్రీలు దైవ సమానుడైన భర్తను తిరస్కరించి చెడు  గుణాలకు లోనవుతారని నెపంతో  స్త్రీలను కూపస్థమండూకాలను చేస్తున్నారని చెప్పింది.విద్యయొసగును వినయంబు వినయమునను/ బడయు బాత్రత బాత్రత  వలన ధనము/ ధనము వలను ధర్మంబు దానివల / నైహికాముష్మిక సుఖంబు లందు నరుడుఅనే పద్యాన్ని ప్రస్తావించి  నిజమైన విద్యావంతుల లక్షణం ఏమిటో సూచించింది . అందువలన వైకుంఠపాళి , అష్టాచెమ్మా వంటి ఆటలతో  సమయం వృధాచేయక ఆడవాళ్లు సాధ్యమైనంతవరకు  తాము చదువుకొంటూ తోటి స్త్రీలకు చెప్తూ హిందూసుందరుల విద్యాభివృద్ధికి పాటు పడితే మేలని చెప్పింది. విద్య కేవలము జ్ఞానార్జనకే కానీ ధనార్జనకు గాదని చెప్తూ అట్టి విద్యవలన కలుగు జ్ఞానం పురుషులకే గాని స్త్రీలకు కూడదనటం నీచం అని అభిప్రాయపడింది . చదువు నేర్చిన చెడునడత కలుగుతుంది అనే వాదాన్ని అట్లయిన విద్య నేర్చిన పురుషులు కూడా అటువంటి వాళ్ళే అయివుంటారు అన్న ఎదురుదాడితో తిప్పికొట్టింది.   స్త్రీవిద్యా ద్వేషులు పన్నే కుతంత్రాలకు లోను కాకుండా స్త్రీలు విద్యాదానం ఆర్జించటానికి పూనుకోవాలని ప్రబోధిస్తూ ఈ ఉపన్యాసం ముగించింది. 

            సమాజ లాభము అను వ్యాసం ( నవంబర్ 1903 , హిందూ సుందరి) కూడా ఉపన్యాసపాఠమే. ఆడవాళ్లు సమాజములు పెట్టుకొనటం ఎందుకు అవసరమో , ప్రయోజనం ఏమిటో ఈ ఉపన్యాసంలో వివరించింది. మొసలికంటి రామాబాయి ఏర్పరచిన సమాజం లోకి సందేహాలు మాని స్త్రీలు సమీకృతం కావాలని సూచిస్తూ శాంతాబాయి ఈ ఉపన్యాసం చేసింది. పురుషులలో స్త్రీవిద్యా ద్వేషులు ఉండవచ్చు గాక , స్త్రీలు స్వీయ అభివృద్ధికై ఏర్పాటు చేయబడిన సంస్థల లోకే రావటానికి , వారానికి ఒక సారి సమావేశం కావటానికి వెనుకంజ వేయటం సరికాదని చెప్పింది. ఇలాంటి సమాజాలకు ఎవరు ఏ రకమైన  బట్టలు కట్టుకున్నారు , నగలు పెట్టుకొన్నారు అని తరచి చూడటం కోసం కాదు రావలసినది, ఎవరు చదువుకున్నారో వారి హృదయాలంకారాలు  ఎట్లా ప్రకాశిస్తున్నాయో గమనించి ఒకరికి తెలిసిన దానిని మనం గ్రహించటం , మనకు తెలిసింది పరులకు ఎరిగించటం తద్వారా విద్యావంతులం కావటంజరగవలసిన పని అని హితవు చెప్పింది. సభలకు వెళ్లి అక్కడ చెప్పే నీతులను మనసులో నాటించుకొని జ్ఞానవంతులు కావటం సమాజముల వల్ల  సమకూరే  ప్రయోజనం అనే అభిప్రాయాన్ని వెలిబుచ్చింది. సమాజలత విస్తరణ ఒక్కరివల్ల సాధ్యం కాదని చీమలకున్న ఐక్య భావంతో స్త్రీలందరూ కలిసి పని చేయాలని సఙ్గహబలం కొత్త ఊహలకు కారణం అవుతుందని చెప్పింది. నోములని , పెళ్లి పేరేంటాలని తోటి స్త్రీలను పిలవటానికి మేళతాళాలతో బజారులలో వూరేగటానికి లేని తప్పు ఎవరో ఒకరి ఇంట్లో ఒక గదిలో మగవాళ్ళు ఇంట లేని సమయంలో చేసుకొనే జనానా సంఘ సమావేశాలకు హాజరవటంలో ఎందుకు అవుతుంది ? అని తర్కించింది. 

            సద్భక్తి ( డిసెంబర్ 1903, హిందూ సుందరి ) అనే వ్యాసంలో శాంతాబాయి బహు దేవతారాధనను , ధూపదీప నైవేద్యాది క్రియాకలాపంతో కూడుకొన్న అర్చనా పద్ధతిని కాదని ఏకేశ్వరోపాసన వలన జన్మ ధన్యమవుతుందని పేర్కొన్నది. మనకు సంతోష కారణమైన సకల ప్రకృతిని సృష్టించిన ఈశ్వరుడు ఒక్కడే నని , ఇతర దైవముల కొలుచుట మాని లోకైక రక్షకుడైన ఆ ఒక్కడిని సేవించాలని చెప్పింది . ఆత్మసౌఖ్యాన్ని, దేహసౌఖ్యాన్నిచెడగొట్టుకొనే ఉపవాసాలు , నోములు ఆచరించ తగనివి అని హితవు పలికింది. సత్యధర్మ జ్ఞానాభివృద్ధులే వ్రతంగా జీవితంసాగించాలని అవే నిత్య సత్య వ్రతాలని ప్రబోధించింది. బ్రహ్మసమాజ భావజాలం సంస్కరణ ఉద్యమాలలో అంతర్భాగమై స్త్రీలలోనికి ఎంతగా చొచ్చుకొని పోయి ఎంత ఆమోదాన్ని పొందిందో అందుకు నిదర్శనం ఈ వ్యాసం. 

             నీతి అనే వ్యాసంలో ( జనవరి,1904 , హిందూసుందరి) నీతి ఒక సార్వకాలిక సార్వజనీన విలువ అని ప్రతిపాదించి కుటుంబపోషణ కైన లౌకిక వ్యవహారాల నిమిత్తం పురుషులు ఎప్పుడైనా నీతిని వదులుకోవలసిన సందర్భాలు రావచ్చు కానీ స్త్రీలకు నీతి విడువవలసిన అవసరమే ఉండదని పేర్కొన్నది శాంతాబాయి.స్త్రీలు మూఢులు, అవిశ్వాస పాత్రులు, అబద్ధాలాడుతారు , కప టులు , నీతిలేనివాళ్లు అని నానా రకాలుగా స్త్రీల గురించి వినబడే మాటలు ఒట్టి అపవాదులు అని తేల్చటానికి నీతిని నిరంతర ఆచరణగా అభ్యాసం చేయాలని సూచించింది. ఏదినీతి అన్నవివేకాన్నిఇచ్చే జ్ఞానమూలం విద్యకనుక స్త్రీలు చదువుకోవాలనే అనుభవజ్ఞులైన స్త్రీలతో స్నేహంచేసివారుచెప్పినవిషయాలను మనసులో విమర్శించుకొనిశ్రేయోదాయకమైన మార్గం అవలంబించాలని అది నీతి గీటురాయిగా ఉండాలని చెప్పుకొచ్చింది.

            ఇవి కాక వెంపల శాంతాబాయి వ్రాసిన రెండు కీర్తనలు లభించాయి. రెండూ రఘురాముడిని స్తుతించేవే.రెండింటిలోనూ శ్రీరాముడు విజయనగర విగ్రహ రూపమే.ఆవిజయనగరమే రచయిత్రి నివాసమై ఉంటుంది. రెండుపాటల చివరి వాక్యాలు శాంతాబాయి అన్నకవయిత్రి స్వీయ నామాంకితంగా ఉంటాయి.నన్ను విడనాడ న్యాయమా శ్రీరామా / నిన్నేనమ్మినార నీరజాక్ష వేగాఅనేపల్లవితో నాలుగుచరణాలతో వున్న  కీర్తన( జూన్ 1903) ఒకటి. తేరే పుష్పమూలు - రారే రఘువీరు పూజశాయూటకూ ..అనేపల్లవితోమొదలై నాలుగు చరణాల రచనగా సాగిన కీర్తన రెండవది.  చరణాలన్నీ పూజకుతేవాల్సిన పువ్వుల పేర్లతో ఉంటాయి కాబట్టి దీనికి పువ్వులపాట అనేపేరు కూడా ఉంది.

            జనవరి 1904 హిందూసుందరి పత్రికలో వచ్చిన నీతి అన్నవ్యాసమే శాంతాబాయి రచనలలో చివరిది. మే 1904 నాటికి ఆమెమరణించింది. అదే సంచికలో ప్రచురించబడిన కొటికలపూడి సీతమ్మ ఉత్తరాన్ని బట్టిఅలాఅనుకోవలసి వస్తుంది. సఖీ వియోగ బాధిత అయిన మొసలికంటి రామాబాయమ్మ గారిని ఓదారుస్తూ , పరామర్శిస్తూ సీతమ్మ వ్రాసిన ఉత్తరం అది. ఆ ఉత్తరంలో ఆమె శాంతాబాయితనకు వ్రాసిన ఒకఉత్తరాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. దానినిబట్టి శాంతాబాయి బ్రహ్మసమాజ మతావలంబకురాలు కావటంలో సీతమ్మ ప్రభావమే ఉందని తెలుస్తుంది . తనకూ రామాబాయమ్మగారికి వచ్చినఅభిప్రాయ భేదాలవల్ల సంస్కరణ ప్రబోధం సరిగా చేయలేక పోయినట్లు ఆమె సీతమ్మకువ్రాసిన ఉత్తరంలోపేర్కొన్నది.పరిశుద్ధ ఆస్తికమత వ్యాప్తికి నడుము కట్టటమూ తెలుస్తుంది. అందుకోసం ప్రతివారం సభలు జరుపుతున్నా పరిశుద్ధాభిప్రాయాలు ఎన్నటికి ఆస్త్రీల హృదయాలలో నాటుకొని దురాచారాలుతొలగించటానికి సాయపడతారో అని ఆఉత్తరంలో ఆమె సందేహాన్నివ్యక్తంచేసింది. ఆవిషయాలు పేర్కొంటూ ఆమెమరణం అందరికీ దుఃఖ కారణమేనని అంటుంది.

            ఆసికా పుర స్త్రీ సమాజం వారు శాంతాబాయమ్మగారి అకాల మరణానికి చింతిస్తూ సం 1904 మే 28 న సమావేశమై చేసిన సంతాప తీర్మానాన్ని జూన్ 1904 హిందూ సుందరిలో చూడవచ్చు. ఆమె మరణం  ‘స్త్రీ లోకాంబునకెల్ల నమిత దుఃఖదాయకం’  అన్నారు. మొసలికంటి రమాబాయికి  సంతాపాన్ని తెలియ చేశారు.  ఆ సందర్భంగా  లక్ష్మీ నరసమాంబ చదివిన వ్యాసాన్ని కూడా  హిందూసుందరి ప్రచురించింది.ఏ యమ్మ సద్విద్యా విభూషణయై యజ్ఞాన తిమిరంబు దరిదాటి తన నైపుణ్యంబున డాడీ జవరాండ్ర విద్యావంతులుగా జేయ ప్రయతినించి పాటుపడుచు సుందరీ పత్రికారత్నంబునకు సహా పత్రికాధిపురాలై యీ యాంధ్ర దేశంబున దన నామము వెల్లడి చేసి యుండెనోఅట్టి మన శాంత పరలోక గతురాలై మనలను విచార సాగరంలో ముంచిందని ఆ సంతాప తీర్మానంలో పేర్కొన్నది లక్ష్మీ నరసమాంబ. 

1903 జులై నుండి 1904 జనవరి సంచిక వరకు ఏడూ నెలల కాలమే  శాంతాబాయి రచనాకాలం. స్త్రీ సమాజాల నిర్వహణ , బ్రహ్మసమాజ మతప్రచారం , తోటి స్త్రీలను విద్యావంతులను చేయాలని ప్రారంభించిన పనిని , హిందూ సుందరిని  గుణాత్మకంగా అభివృద్ధి చేయాలనే ఆలోచనలను అన్నిటినీ వదిలేసి రమ్మని ఆకాల మృత్యువు ఆమెను వెంట తీసుకుపోయింది. ఉపయోగానికి రావలసిన మహిళా శక్తి ఆ రకంగా దట్టించబడి అర్ధాంతరంగా ఉపసంహరించబడటాన్ని మించిన విషాదం ఏముంది

 

------------------------------------------------------------------------------------

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక వ్యక్తిత్వం దిశగా చేసిన ప్రయాణం - నీల

ఒక నిరుపేద రైతుకూలీ చెమటోడ్చి పొదుపు చేసి కొంచెం పొలం కొంటాడు. అతని కొడుకు మరికొంత పొలం కొని రైతవుతాడు. అతని కొడుకు నాలుగక్షరాలు నేరుస్తాడు. అతని కొడుకు బాగా చదివి ఒక చిరుద్యోగం సంపాదిస్తాడు. అతని కొడుకు ఉన్నతాధికారి అవుతాడు. అతని కొడుకు ఓ చిన్న పరిశ్రమ పెట్టి నలగరికి ఉపాధి కల్పిస్తాడు. అతని కొడుకు దాన్ని పెద్ద కంపెనీగా దిద్ది వేల మందికి ఉపాధి కల్పించి గొప్ప ధనవంతుల జాబితాలో తన పేరు లిఖించుకుంటాడు. ఇలా అంతా సవ్యంగా జరిగితే అది తరతరాల్లో సంభవించే సహజ పరిణామ క్రమం. అలా కాకుండా ఒక నిరుపేద బుడుతడు తన తెలివితేటలతో అద్భుతంగా దూసుకెళ్ళి ఒక జీవితకాలంలోనే లక్షలకోట్ల కంపెనీకి అధిపతి అవుతాడు. మరొక పేద పిల్లాడు అమేయంగా ఎదిగి ఒక జీవిత కాలంలోనే ఒక దేశాధినేత అవుతాడు. ఇది వ్యక్తిగత ప్రగతి దృష్ట్యా చూస్తే అసహజం అసమానం అయిన పరిణామం. ఈ రెండవ కోవని పోలిన ఒక మానసిక వైజ్ఞానిక నాగరిక మేధో పరమైన పరిణామం కె.ఎన్. మల్లీశ్వరి గారి నవల ‘నీల’లో చూడొచ్చు. 

కలవారి ఇళ్ళలో పుట్టి చదువుసంధ్యల ద్వారా తెలివితేటలు గడించి వెలిగిపోవడం వేరు. కడమల ఇళ్ళలో పుట్టి కడగల్లు అనుభవిస్తూ ఎదగడం వేరు. అది బ్రాయిలర్ కోడి ఫారంలో ఫీడింగ్ మెక్కి కండపట్టి ఒళ్ళు బలుపెక్కడం లాంటిది. ఇది అడవికోడి గుడ్డిడిగి బయటి ప్రపంచలో అడుగు పెట్టింది మొదలు ఎలుకల నుండి ఎంటవల నుండి ముంగిసల నుండి అడవి పిల్లుల నుండి గద్దలనుండి వానల నుండి వరదల నుండి కార్చిచ్చు నుండి ప్రాణాలు అరచేతిలో పెట్టుకుని జీవితమంతా చావుభీకరాన ఉరుకులు పరుగులతో మనుగడ సాగిస్తూ ఎదిగి వచ్చే ఒక క్రమం లాంటిది. దీనికీ దానికీ మోడుకూ మొలక్కూ ఉన్నంత తేడా. చావుకూ సచేతనంగా జీవించడానికి ఉన్నంత తేడా. అలా కష్టనష్టాల అనుభవంలోంచి ఉద్యమ నేపథ్యంలోంచీ చేతనతో, సజీవశక్తితో ఎదిగొచ్చి గడిదేరిన ఒక క్రమం ‘నీల’లోని నీల పాత్రలో మనకు కనబడుతుంది.

నాగరికతలు ప్రారంభం అయ్యాక ఈ భూమ్మీద అత్యంత ఆధునికుడు, అత్యాదిమ మానవుడూ సమకాలీనులుగా అన్ని కాలాల్లో కనబడతారు. అయితే అత్యంత వెనుకబడ్డ కుటుంబంలో పుట్టి ఒక జీవితకాలంలోనే పరిపూర్ణమైన ఆధునిక వ్యక్తిగా ఎదగడం అనేది చాలా అరుదుగా జరుగుతుంది. అది నీలలో జరిగింది. దీనికి ఊతమిచ్చే మాటలు ఈ నవల్లో నీల అంతరాంతికంలో కూడా దొరుకుతాయి. “బుద్ధి చెప్పిన మంచిని గ్రహించడానికి, ఆచరించడానికి మంచి వాతావరణం, చదువు, డబ్బు, స్వేచ్ఛ లాంటివి కూడా చాలా సాయపడతాయి... ఇవేమీ లేని మనుషుల్లో కూడా అసాధారణ వ్యక్తిత్వం ఉండొచ్చు. కానీ దానిని సంతరించుకోడానికి మామూలు మనుషులు కన్నా వేల రెట్లు నలుగుళ్ళు పడతారు” అని నీల తనలో తాను అనుకుంటుంది. నిజానికి అలా నలుగుళ్ళు పడి అనుభవం గడించినవాళ్ళకే నిజమైన సుస్థిరమైన వ్యక్తిత్వం అబ్బుతుంది. అందుకే నీల తన బిడ్డ మినోని బ్రాయిలర్ కోడిలా పెంచకూడదని ఆమెకు తన కష్టసుఖాలు తెలిసేలానే బతుకుతుంది.    

ఒకానొక ఉదయం ఏలూరుకు ఆనుకొని ఉన్న చోళదిబ్బలో “ఉప్పుడు మబ్బులుండవు” అన్న ప్రకృతిని అర్థం చేసుకునే స్వగతంతో నీల అన్వేషణ మొగ్గ తొడిగింది. చోళదిబ్బ బీదరికం, కడుపాకలి, తల్లి చంద్రకళ పెద్దమ్మ ఆరంజ్యోతిల బతుకారాటం, జ్యూట్ మిల్లు కార్మిక పోరాటం, స్టాలిన్ సూర్యం ఉద్యమస్ఫూర్తి ఆ పసితనానికి ఈ ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవాలన్న తపన పెంచాయి. తన తండ్రి పరిశి అమ్మని ఆటోరాజుని హతమార్చి జైలుకెళ్లడంతో బతుకు తెరువు కోసం నీల కుంగిపోయింది. ఆ కుంగుబాటు నుంచి ఆమె ఎంతో బతుకు పాఠం నేర్చుకుంది. ఆ పాఠాన్ని డైరీలో మూడు బతుకు సూత్రాలుగా రాసుకుని తనను తాను ఒక చట్రంలో బంధించుకుంది.  

నీల జీవితం పొడుగునా ఇతరుల్లో లోపాలను చూస్తూ వాటికి తను దూరంగా ఉండాలని నిర్ణయించుకుంటూ అలాంటి లోపాలు తనలోనూ ఉన్నాయని గుర్తిస్తూ తనను తాను విమర్శించుకుంటూ సమీక్షించుకుంటూ సరిదిద్దుకుంటూ ఎదిగింది. భార్యాభర్తల మధ్య మాత్రమే జీవితం కడదాకా లైంగిక సంబంధాలు ఉండాలని, వారి మధ్య మూడో మనిషి ప్రమేయం ఉండరాదని ఆమె నమ్మింది. అయితే అనుకున్నదొక్కటి ఐనది ఒక్కటి. తను ప్రసాద్ నుండి ఏ కారణంగా విడాకులు తీసుకుందో, పరదేశిని ఏ కారణంగా తిరస్కరించిందో అటువంటి ఎలిమెంట్ పట్ల రాడికల్ ఆలోచనలు ఉన్న సదాశివతో జీవితం పంచుకోడానికి ఆమె సిద్ధపడింది.

నీల రాసుకున్న బతుకు సూత్రాల చట్రం నుంచి తనకు తెలియకుండానే పరిస్థితుల ప్రభావం వల్ల బయటపడింది. అమ్మ చంద్రకళ, సవతి సరళ, భర్త ప్రసాద్, ఆప్తబంధువు సంపూర్ణ, మిత్తరికం కట్టుకోడం ద్వారా తన మొకర అయిన పరదేశి, ప్రియమైన నేస్తం అజిత, సహచరుడు సదాశివ వీళ్ళలో ఉన్న పరవ్యక్తి వ్యామోహం, బహుళ శారీరక సంబంధాలు, ప్రేమల్లోని అంతరాలను ఆమె అసహ్యించుకుంది. అవి అమ్మ, ఆటోరాజుల చావు; దాని వల్ల తాను పడ్డ అవమానాలు; అపరాధభావం లాంటి అనర్థాలకు దారి తీస్తాయని అందువల్ల తను అలా ఉండకూడదని చాలా గట్టిగా అనుకున్నది. కానీ జీవితం చివరికి వచ్చి చూసుకుంటే ఆ చిక్కుముళ్ళ బంధాలు తననే ఆవరించేసాయి. ఆమె దాన్ని జీర్ణించుకోడానికి సమయం, అనుభవాలు అవసరమయ్యాయి. మానవ సంబంధాల్లో శారీరక సంబంధాలు చాలా అల్పమైనవనీ వ్యక్తిగత సామాజిక సంబంధాలు కొనసాగించడంలో అవి కాస్తా తాత్కాలిక  శారీరక సంబంధాలుగా మారినా కొంపలు మునిగేది ఏమీ లేదనీ దానివల్ల సాహచర్య, కుటుంబ సంబంధాలకు వచ్చే ప్రమాదం ఏమీ లేదనీ మనస్సు ముందు నైతికానైతికాల చర్చ అనవసరం అనీ ఆమె గ్రహించడానికి ఎంతో మానసిక పరివర్తన అవసరమైంది. దానికి పైన చెప్పిన వాళ్ళందరి అనుభావాలు, వ్యక్తిత్వాలు, వాళ్ళ కౌన్సిలింగులూ ముడిసరుకులు అయ్యాయి. 

అవివాహ లైంగిక జీవితం, వివాహేతర సాహచర్యం, వివాహ సహిత బహుళ శారీరక సంబంధాలు, ఒకరితో ప్రేమ ఒకరితో పెళ్లి ఇలాంటి వాటిని సహజీకృతం చెయ్యడానికి ఈ నవల్లో అజిత, సదాశివ, ప్రసాద్, పరదేశి పాత్రలు ప్రయత్నించాయి. సరళ, సంపూర్ణ కూడా ఈ కోవలోకే వస్తారు. ఈ భావనలకు నీలను సానుకూలం చెయ్యడంలో ఆమెను ఒప్పించడంలో ప్రసాద్, పరదేశి, సంపూర్ణ, అజితలు విఫలం అయ్యిండొచ్చు. దానికి వాళ్ళ వ్యక్తిగత బలహీనతలు కూడా కారణం కావచ్చు. సదాశివ ఒక్కడే ఈ విషయంలో సఫలుడై ఉండొచ్చు. దానికి అతని నిజాయితీ కూడా కొంత కారణం కావచ్చు. కానీ సదాశివ విజయానికి ముడిసరుకులు పై నలుగురే. నీలలో పరిణామం ప్రసాద్ వద్ద ప్రారంభమై, పరదేశి సంపూర్ణ అజితలతో బాటు ప్రయాణించి, సదాశివ వద్ద పరిపూర్ణమైంది. అలా పరిపూర్ణం కావడానికి తన ఆరాధ్య దేవత లాయరమ్మ వసుంధరకు సదాశివకు మధ్య కూడా కొంత సాహచర్యం ఉందన్న వాస్తవం నీల గ్రహింపుకు రావడం బలమైన కారణం అయింది.

నీల ఇంత నలిగి ఎదిగిన ఎదుగుదల కంటే ఎక్కువ ఎదుగుదల తన కూతురు మినోలో ఏ నలుగుళ్ళూ లేకుండానే వచ్చింది. అది ఆ అమ్మాయి పుట్టి పెరిగిన పరిసరాల నుండి లభించింది. దాన్ని నీల అర్థం చేసుకుంది. నీలలో ప్రారంభమైన మార్పులు వసుంధర బుద్ధులు చెప్పినప్పటి నుండి ఒక స్పష్టమైన రూపం సంతరించుకుంటూ వచ్చాయి. “నూటికి తొంభై తొమ్మిది శాతం ప్రేమలన్నీ ఏదో రూపంలో బందిఖానాలే. అట్లా కాకుండా మునుషులకుండే అన్ని రకాల స్వేచ్ఛలనూ గౌరవిస్తూ ప్రేమించుకోవడం అనేది మంచి విలువ... దానికి(స్త్రీపురుష బంధానికి) చాలా పరీక్షా సమయాలుంటాయి. మనుషులు ఒకరికొకరు తారసపడే సందర్భాల్లో అనేక ఆకర్షణలు ప్రేమలు కలుగుతాయి. ఏ స్థాయి వరకూ వాటిని రానివ్వాలో ఎక్కడితో ముగించాలో ఎంతవరకూ కొనసాగించాలో మనుషులు ఎవరికి వారే నిర్ణయించుకుంటారు. నిర్బంధాలున్న చోట అవి రహస్యంగా సాగుతాయి... ఆడా మగా స్నేహాలంటే కేవలం లైంగిక సంబంధాలుగా చూడటం నుంచి మనం బైటకి రాలేదనిపిస్తుంది” అని వసుంధర చెప్పిన మాటలు నీలకు ఎంతో ఊరట నిచ్చాయి. నీల సదాశివతో చోళదిబ్బకు పోయి ఊరు తిరిగినప్పుడు బాల్యంలో ఎంతో పెద్దగా గొప్పగా కనిపించిన స్థలాలు కంటికి ఆనకుండా పోయాయి. దాని వల్ల మార్పు అనేది సహజం అని ఆమె అవగాహనకు వచ్చింది.

చివరగా నీల తనలో వచ్చిన మార్పులనే ఆమె విశాఖ నుండి పరదేశిని వదలి సదాశివ కోసం హైదరాబాదు వచ్చేటప్పుడు నెమరు వేసుకుంది. తన జీవితంలో ఎదురైనవాళ్ళు వాళ్ళు కష్టపెట్టిన వాళ్లైనా, కష్టం పంచుకున్నవాళ్లైనా అందరివల్లా తన వ్యక్తిత్వానికి మేలే జరిగిందని గ్రహించింది. వాళ్ళ మంచితనాన్ని అర్థం చేసుకుంది. ఒకప్పుడామెను ప్రతి ఒంటరిరాత్రి వంటింట్లో నిర్జీవంగా పడున్న అమ్మరూపు కనబడి భయపెట్టేది. ఇప్పుడు కనిపించడం లేదు. అంటే అప్పుడు అమ్మ చేసింది తప్పు కాదని ఇప్పుడు తాను చేస్తున్నదీ తప్పుకాదని తెలుసుకుని అపరాధభావం భావం నుండి బయటపడింది. ఇప్పుడు నీల వడ్డించిన విస్తరి లాంటి తన జీవితం అన్నీ నిండిన శూన్యమా? తన పోరాట జీవితం అయిపోయిందా? అని భయపడుతున్నదే తప్ప ఆమెకెలాంటి కొరతా లేదు. ఇప్పుడామె పొట్టలో పేగులు గుర్రుమంటుండగా అది చూసి చిలకమ్మగారి నడిపిదాని లాంటి పిల్లలు ఎగతాళిగా నవ్వుతుండగా ఆకలితో చోళదిబ్బ వీధుల్లో తిరిగిన నీల కాదు. కాటన్ కుర్తాలు, జీన్స్ ప్యాంట్సూ ధరించి చిన్నపిల్లలా కనిపించే అత్యాధునిక మహిళ. ఆబగా విస్తృతంగా సాహిత్యాన్ని చదివి హక్కులూ ఉద్యమాలూ దృక్పథాల గురించి అవగాహన సంపాదించిన మేధావి. వివిధ సామాజికాంశాలపై జరిగే సెమినార్లలో పత్రసమర్పణలు చెయ్యగల దిట్ట. మురికివాడల బాగోగులకై నడుం కట్టిన సామాజిక ఉద్యమకర్త. “తనలాంటి నీలవేణులకు జీవితప్రస్థానాన్ని సులువు చెయ్యాలి” అని దృఢంగా సంకల్పించుకున్న ధీరవనిత. పరదేశి వేసిన సముద్రం ఎందుకు వెనక్కి వెళుతుందో తెలుసా? అన్న ప్రశ్నకు సమాధానం తెలుసుకున్న నీలవేణి.  

నీల నవల్లో ప్రస్తావించిన అవివాహ లైంగిక జీవితం, వివాహేతర సాహచర్యం, వివాహ సహిత బహుళ శారీరక సంబంధాలు, ఒకరితో ప్రేమ ఒకరితో పెళ్లి ఈ సంబంధాలను సహజీకృతం చెయ్యడం అన్నవి నిజానికి రచయిత్రి దృక్పథాలు. ఈ విలువల స్థాపనం చెయ్యడానికే ఆమె ఈ నవల రాశారు. ఇవి ఇప్పటికే నాగరికంగా ఎదిగిన సంపన్న దేశాల్లో సహజాతిసహజం  అయిపోయాయి. అభివృద్ధి చెందుతున్న మన దేశం లాంటి దేశాల్లో ఇప్పుడిప్పుడే ఈ సంప్రదాయాలు కాలూనుతున్నాయి. అయితే వాటికి బహిరంగంగా బయటపడే సామాజిక స్వేచ్ఛ, రాజకీయంగా శాసనబద్ధతలు లేవు. అగ్ని సాక్షికమైన వివాహ బంధాన్ని పరమపవిత్రంగా భావించే భారతావనిలో ఈ సంబంధాలను జనాలు ఎలా స్వీకరిస్తారు? వీటికి ఎంత తొందరగా సానుకూలం అవుతారు? ఈ వ్యవస్థ ఎప్పుడు వేళ్ళూనుకుంటుంది? అన్న ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇవ్వడం అన్నది కాలం నిర్వహించాల్సిన విధి. 

తొంభైల నాటి కాలం, ఆ రోజుల్లో వచ్చిన సారా వ్యతిరేకోద్యమం, పొదుపు ఉద్యమాలు స్త్రీలలో గొప్ప చైతన్యాన్ని తీసుకు వచ్చాయి. కుటుంబాల్లో కొన్ని కుదుపులు వచ్చినప్పటికీ పొదుపు సంస్థల నిర్వహణల్లో కొన్ని లోటుపాట్లు ఉన్నప్పటికీ అవి స్త్రీల గొంతులకు పురుషాధిపత్యం పట్ల ధిక్కార స్వరాన్ని అందించాయి. స్త్రీల చేతుల్లోకి కొంత వరకూ ఆర్థికాధికారాలను తెచ్చాయి. వాళ్లకి రాజకీయ చైతన్యాన్ని అందించాయి. వీటిని ఫాష్టరమ్మ, శుభాంజలి, వసుంధర, నీతాబాయి, అజితల్లో సూచాయగా సంపూర్ణలో పరిపూర్ణంగా చూడొచ్చు. ఈ పరిణామాల్ని అక్షరీకరించం కూడా రచయిత్రి ఉద్దేశాల్లో ఒకటి. ఈ పాత్రల నుండి నీల ఎంతో స్ఫూర్తిని పొందుతూ ఎదిగింది. ఫాష్టరు మావయ్య తనను హాస్టల్లో చేర్పించి చదివించి పెట్టిన అక్షరభిక్ష, రాజమండ్రిలోని నవనీత మహిళామండలి, అక్కడి పుస్తకాలు, మహిళలు దళితుల ఉద్యమాల్లో పాటలు పాడ్డానికి వచ్చిన అవకాశాలు, ‘కాలాతీత వ్యక్తులు’ మొదలైన నవలల్లోని ఇందిర లాంటి పాత్రలు, పాష్టరమ్మ చూపించిన రెక్కలు ఊడిన పక్షిరాజు లాంటివి నీలపై చాలా ప్రభావం చూపాయి.  

బుచ్చిబాబు గారి “చివరకు మిగిలేది”లో దయానిధి లాగా మల్లీశ్వరి గారి నీలలో నీల అమ్మ జ్ఞాపకాల అపరాధభావం అనుభవిస్తుంది. అందువల్ల ‘సంచికా.కాం’లో “నీల చదువుతుంటే బుచ్చిబాబు ‘చివరికి మిగిలేది’కి ఫిమేల్ వర్షన్ అనిపిస్తుంది” అన్న జగద్ధాత్రి గారి మాటల్లో కొంత వాస్తవం ఉంది. అయితే అమ్మ చేసిన అపరాధం ఏమిటో బుచ్చిబాబు గారు స్పష్టం చెయ్యలేదు. కానీ అది నీలలో మల్లీశ్వరి గారు కుండబద్దలు కొట్టినట్లు చెప్పారు. బుచ్చిబాబు గారు అలా దాచడానికి ఆయన, ఆయన సంస్కారం, ఆయన సామాజిక నేపథ్యం, ఆయన కాలం ప్రభావం చూపించి ఉండవచ్చు. దాన్ని బట్టబయలు చేసి అదీ ఒక్క జీవన విధానమే అని సమర్థించి “ఏం చేసుకుంటారో చేసుకోండి” అని సమాజం ముందు ఒక సవాల్ విసరడానికి ఇప్పుడు ఈ రెండువేలా పది-ఇరవై దశకంలో సరిగ్గా సమయం ఆసన్నమైంది. అందుకే ఆ పనిని మల్లీశ్వరి గారు సాహసోపేతంగా చేశారు. మల్లీశ్వరి గారు తన దృక్పథాన్ని వెల్లడించింది బ్రాహ్మణేతర సమాజం ద్వారా అయ్యుండొచ్చు. కానీ ఒక స్రష్టగా ఆమె అనివార్యంగా రాబోయే భవిషత్తు సమాజాన్ని ముందే పసిగట్టారు. దానికి ఏ గొంకూ లేకుండా రాబోయే విమర్శలకు, సవాళ్ళకు సిద్ధపడి ధైర్యంగా నవలా రూపం ఇచ్చారు.  

వాడ్రేవు చినవీరభద్రుడు గారు నీలకు అభిప్రాయం రాస్తూ “వ్యక్తిని, అతని చుట్టూ సమాజాన్ని సంపూర్ణంగా చిత్రించడం నవల ప్రధాన లక్షణం” అన్న ప్రతిపాదనకు ఉపపత్తులను తీసుకువచ్చారు. ఈ అర్థంలో తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించిన నవలలు తెలుగులో చాలా అరుదని అలాంటి వాటిలో నీల చాలా విలువైన రచన అని కొనియాడారు. అది ముమ్మాటికీ సత్యం.  

ఇదివరకే నేను తానా బహుమతి 2017 పొందిన నవలల్లో బండి నారాయణస్వామి గారి ‘శప్తభూమి’పై వ్యాసం రాశాను. అది ప్రజాశక్తి “అక్షరం” పేజీలో రెండుసార్లు ప్రచురితమైంది. సన్నపురెడ్డి వెంకటరామిరెడ్డి గారి ‘ఒంటరి’పై రాశాను. అది సాహిత్య ప్రస్థానంలో ప్రచురితమైంది. ఈ మూడు నవలలూ చదువుతూ పోతున్నపుడు అవి చాలా ఆసక్తిగా అనిపించాయి. రచయితలు ముగ్గురూ జీవితపు అనుపానులు తెలిసినవాళ్ళే అని అనిపించింది. అయితే ఆత్మీయంగా అనిపించి హృదయానికి హత్తుకోవడం దృష్ట్యా, గుండెను కరిగించి కంటతడి పెట్టించడం దృష్ట్యా, పాత్రల్లో వచ్చిన హృదయ మార్దవం మానసిక పరివర్తన చిత్తసంస్కారం జీవిత విలువల పట్ల అభిప్రాయ పరిణామం దాన్ని చదివిన పాఠకుల్లో కూడా కలిగేలా నవల చూపే ప్రభావం దృష్ట్యా చూస్తే ఒక కొంత ఎత్తులో ఒంటరి కనబడింది. దానిపైన శప్తభూమి కనబడింది. ఈ రెండింటి కన్నా చాలా ఎత్తులో నీల నిలబడి కనబడింది అని చెప్పడానికి నాకెలాంటి అభ్యంతరం గానీ సంకోచం గానీ కలగడం లేదు.   

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -11

1902 ప్రారంభమైన హిందూ సుందరి పత్రిక మధ్యతరగతి తెలుగు గృహిణులను ఎందరినో రచయితలను చేసింది. అలా రచయితలు అయినవాళ్ళల్లో కిడాంబి కనకమ్మ, గంటి జోగమ్మ,ఆ.  లక్ష్మీ కాంతమ్మ ఉన్నారు. వంటల నుండి సామాజిక సంబంధాల వరకు అన్నీవాళ్లకు రచనా వస్తువులు అయినాయి. ముగ్గురూ 1902 నుండే రచనలు ప్రారంభించినా కిడాంబి కనకమ్మ ఒక్కతే 1910 వరకు రచనా వ్యాసంగంలో కొనసాగింది.

కిడాంబి కనకమ్మ సాహిత్య సృజన వ్యాసంగం మంగళహారతి రచనతో మొదలైంది.మంగళమని పాడి మందయానలుగూడి పొంగుచు హారతులెత్తరేఅంటూ మాధవుని గురించి వ్రాసిన (హిందూసుందరి, నవంబర్  1902) మంగళ హారతి ఇది. పొంగలి చేసే రెండు విధానాలగురించి కూడా ఆమె వ్రాసింది( సెప్టెంబర్ - అక్టోబర్ 1903). ఇవి కాక ఈమె వ్రాసిన వ్యాసాలు మూడు లభిస్తున్నాయి. వాటిలో రెండు సింహాచల క్షేత్రము ను గురించినవి.మరొకటి ఐకమత్యం గురించిన వ్యాసం. స్త్రీలందరికీ ఆనాడు ఐకమత్యం గురించి చింతన సామాన్యాంశం. స్త్రీలకు అభ్యుదయాన్ని కూర్చే సంస్కరణ విషయాలపట్ల స్త్రీలందరికీ ఒక అంగీకారం కుదిరితే తప్ప సంస్కరణోద్యమ గతిక్రమం వేగాన్నిఅందుకోలేదు .ఆ విషయం తెలిసిన సంస్కరణోద్యమ నాయకులు స్త్రీలు సంఘటితమై సమావేశాలు పెట్టుకొని ఏక కంఠంతో సంస్కరణలను ఆహ్వానించగల చైతన్యం పొందాలి అని ఆశించారు.దానికి అనుగుణంగా స్త్రీలు కార్యరంగంలోకి ప్రవేశించనూ ప్రవేశించారు. ఆ క్రమంలో వ్రాయ నేర్చిన ప్రతిస్త్రీ ఐకమత్యం ఎంతఅవసరమో ప్రబోధిస్తూ వ్రాసారు. కిడాంబి కనకమ్మ కూడా అలాగే వ్రాసింది.( సెప్టెంబర్ 1910) 

బాలికల యొక్క వచ్చీ రాని  మాటలకు సంతోష పడినట్లుగా కొద్దిలో కొద్దిగా చదివి తాను వ్రాస్తున్న చిన్న వ్యాసంలోని తప్పులను మన్నించి దయతో చదవమని పండితులను కోరుతూ కనకమ్మ ఈ వ్యాసం ప్రారంభించింది. ఒకరి కంటే ఎక్కువగా వుండే మనుషులలో ఐకమత్యం లేకపోతే సుఖంలేదని, ఐకమత్యం అంటేఒకరితోఒకరు అనుకూలంగా చేరటం అని, కలుపుకోలు మనుషులలో ఉండవలసిన లక్షణం అని పేర్కొన్నది. రెండు పదార్ధాల చేరిక వల్లనే నూతన కార్యం ఏర్పడుతుందని ఐకమత్యం విశిష్టతను తార్కికంగా నిరూపించే ప్రయత్నంచేసింది. వస్తుజ్ఞానం ఒక్క ఇంద్రియంవల్ల సమకూడదు అని, ఒకటికంటే ఎక్కువ సాధనాలు లేకుండాఏకార్యమూ సిద్ధించదని చెబుతూ వ్రాయటం అనే కార్యానికి చేతివేళ్ళు కలం, కాగితం, మసి( సిరా) అనే బహుళసాధనాలు కావాలి కదా అని ఉదాహారణలతో ఐకమత్యం యొక్క అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పింది. అనుకూలాభిప్రాయాలు కల స్త్రీ పురుషుల మధ్య ఐకమత్యం అభిలషణీయం అనిఅభిప్రాయపడింది.ప్రత్యేకించిఅబలత్వం జన్మసిద్ధమైనస్త్రీలు”  ఐక్యంగా ఉండాల్సిన అవసరం మరింత ఉందని అభిప్రాయపడుతూ ఎంతపనికిమాలిన వస్తువులైనా  కలిసి మెలిసి ఉన్నప్పుడు కొంత శక్తిని పొందుతాయి కదా అని తన అభిప్రాయాన్ని సమర్ధించుకొన్నది.

 “ చేరి యుండుటగదా చేయును కార్యములు కై వ్రేలులయిదును

   కాంతలార, చిన్నిచీమల బారు చేరి పూనికతోడ నడచిన సంద్రం

   బు గడచు ( గాదె, కన్నుల కనరాని కడుచిన్ని యణవులు కొండ 

   యై గన్పట్టు  చుండు గాదె ,చులకన యగు దూది కలిసి దారంబయి

   పెనగొని పగ్గమై పెద్ద తేజి /గీ  / బట్టి బంధించుటది కూర్పు పనియె  

    కాదె, నెలతలట్లన తలపుల గలిసికొనిన , విద్దె సుగుణంబువినయం 

    బు వీరి కరయ( , గలిగి సత్కీతిన్ పాత్రలై , మెలగరాదెఅని ఒక సీస పద్యంలో  ఐక్యతా లక్షణాన్ని, ఐక్యతా ఫలితాన్ని నిరూపించి చెబుతూ స్త్రీలను ప్రబోధించింది కనకమ్మ. 

దైహిక యాత్ర దైన్యం లేకుండా సాగించాలంటే చెడ్డ తలపులు ఎప్పుడూ కలుగకూడదు. ఆలోచనలు మంచివై ఉంది కీర్తి కరమైన కార్యాలకు ప్రేరణగా ఉండాలి. ఐహిక ధర్మవర్తనం అలవడి ఉండాలి . అట్లా చేయమని శ్రీహరిని వేడుకొనే ఒక ఉత్పలమాల పద్యంతో ఆమె ఈ వ్యాసాన్ని పూర్తి చేసింది. ఐక్యతా తత్వాన్ని ఇంత సరళ సుందరంగా  నిరూపించిన వ్యాసం మరొకటి కనబడదు. 

మిగిలిన రెండు వ్యాసాలు సింహాచల క్షేత్రాన్ని గురించి వ్రాసినవి. వాటిలో మొదటి వ్యాసం 1903 ఫిబ్రవరి సంచికలో వస్తే రెండవది మూడేళ్ళ ఎనిమిది నెలలకు 1906 నవంబర్ సంచికలో వచ్చింది. సింహాచల క్షేత్రం గురించి వివరంగా వ్రాయాలన్న ఉద్దేశంతో కనకమ్మ పని ప్రారంభించింది. సింహాచల  క్షేత్ర మహత్త్యము అనే మొదటి వ్యాసంలో దాని పౌరాణిక చారిత్రక విశేషాలను వివరించింది. ప్రహ్లాదుని రక్షించటానికి  నరసింహుడు ఈ కొండమీదే ఉద్భవించాడని, ఆ తరువాత ప్రహ్లాదుడు చేసే పూజలు అందుకొంటూ నరసింహ స్వామి ఇక్కడే ఉండిపోయాడని, ఎందుకనోఅవి ఆగిపోయి అక్కడ పెరిగిన అడవిలో దేవుడు మరుగునపడిపోయాడని పురూరవ చక్రవర్తి దానిని పునరుద్ధరించాడని ఒకఐతిహ్యం ఉంది.దానిని గురించి చెప్పి ఊరుకోలేదు ఆమె.శాసనాధారాలతో పోల్చి ఆ పౌరాణిక కథాంశంలోని సత్యాసత్యాలను నిగ్గుతేల్చే ప్రయత్నం చేసింది.ఇక్కడ కనకమ్మ అచ్చమైన చరిత్రకారుల పద్ధతిని అనుసరించింది.అది పురూరవ చక్రవర్తి కట్టించిన గుడి అనటానికి నిదర్శనాలు ఏవీ లేవంటుంది.

పురూరవుడు వేదకాలపు వాడుఅని చెప్తారు.వేదాలు, పురాణేతిహాసాలలో అతని ప్రస్తావన ఉంది.అతని పుట్టుక గురించి ,తల్లిదండ్రుల గురించి ,రకరకాల  ఐతిహ్యాలు ఉన్నాయి. ఊర్వశికి అతనికి మధ్య సంబంధం సాహిత్యవస్తువైంది. అది అలా ఉంచితే సింహాచల క్షేత్రం అంత ప్రాచీనమైనది అనటానికి శాస్త్రీయ ఆధారాలు ఏవీ లేకపోవటం కనకమ్మ గుర్తించింది. దేవాలయ ప్రాంగణంలోని శిలాశాసనం ప్రమాణంగా అందులో పేర్కొనబడిన శ్రీకృష్ణదేవరాయల తండ్రి అయిన నృసింహదేవరాయల కాలంలో నిర్మించబడి, నిర్వహణకు గాను భూమి దానం చేయబడిన విషయాలను బట్టి ఆనాటికి ఆ ఆలయం కట్టి 900 సంవత్సరాలు గడిచినట్లు పేర్కొన్నది. వ్యాసాన్ని ముగిస్తూ ఇక్కడ జరిగే ఉత్సవాదుల వైభవాల గురించి ముందు ముందు వ్రాస్తానని చెప్పినదానిని బట్టి సింహాచల క్షేత్రంగురించి సమగ్రంగా వ్రాసే బృహత్ ప్రణాళిక ఏదో ఆమె వేసుకున్నట్లు కనబడుతుంది. కానీ 1906 నవంబర్ సంచిక వరకు ఎందుకో దానికి కొనసాగింపు వ్యాసం ఏదీ కనబడదు. అందుకు సమాధానం ఆ వ్యాసం చివర దొరుకుతుంది.

ఈరెండవ వ్యాసంలో కనకమ్మ విశాఖ పట్టణపు మండలంలోని సింహాచలానికి రైల్వేస్టేషన్ నుండి బండిపై ఊళ్లోకి వెళ్ళగానే ప్రభుత్వం వారు కట్టించిన హవేలీ, దానికి దక్షిణాన పెద్ద పూలతోట, దానికి తూర్పు దక్షిణాలలో పండ్ల తోటలు, హవేలీకి తూర్పున కొండపైకి వెళ్లే మెట్లు కనిపిస్తాయని ఆలయంలో ప్రవేశించే పర్యంతం అడుగడునా కనబడే దేవాలయాలు, స్నానఘట్టాలు, తోటలు వాటి మధ్య  దూరాన్ని  గజాలలో, ఎక్కవలసిన  మెట్ల సంఖ్యను  కూడా  చెబుతూ  ఆమె వ్రాసిన తీరు చేయిపట్టి  మనలను ఆ మార్గం గుండా, ఆ మెట్ల మీదుగా  తీసుకువెళుతూ చుట్టుపక్కల దృశ్యాలను చూపిస్తూ చెప్తున్నట్లుగా ఉంటుంది.ఆ క్షేత్రానికి వచ్చేవాళ్ళు  సౌకర్యవంతంగా దర్శనం చేసుకొని తీర్ధప్రసాదాలు సేవించటానికి మార్గదర్శకంగా వుండే సూచనలు కూడా అందులో ఉన్నాయి. యాత్రా చరిత్ర రచనలకు చక్కని నమూనా గా చెప్పుకోదగిన రచన ఇది. 

ఈ వ్యాసం ముగింపులో స్వామివారికి జరిగే నిత్యోత్సవ,పక్షోత్సవ, మాసోత్సవ, సంవత్స రోత్సవాల గురించి తాను ఇదివరలో వ్రాసి పంపిన వ్యాసం కూడా ప్రచురించవల్సినదిగా కోరింది. ఆలయం చుట్టూ ఉండే శాసనాలను ఎత్తి వ్రాసి పంపుతున్నాను అని వాటిని కూడా ప్రచురించమని కోరింది. అక్కడ స్వామివారికి చేసే ప్రసాదాల తయారీ పద్ధతి గురించి కూడా వ్రాసి పంపుతానని చెప్పింది. ముగింపులో చెప్పిన ఈ వాక్యాలు చాలా ముఖ్యమైనవి. ఒక ఆలయం గురించి మూడు నాలుగేళ్లు ఒక లక్ష్యంతో శోధన చేయటం, సమాచారం సేకరించటం ఆనాటి ఆడవాళ్లకు అంత సులభమైన పని కాదు. సులభం కాని పనిని చేపట్టింది అంటే అది ఆ పని పట్ల ఆమె ఆసక్తికి, ఇష్టానికి నిదర్శనం. మూడు నాలుగేళ్లు ఆలయానికి పదే పదే వెళ్లి విషయాలు తెలుసుకొనే వెసులుబాటు ఉన్నదంటే ఆమె విశాఖ మండలానికి చెంది, ఆ సమీప ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్నదని అనుకోవచ్చు. శాసనాలు ఎత్తి వ్రాసుకొని వాటిని వ్యాఖ్యానించగల జ్ఞానం ఆమెను మేధావుల కోవకు చేరుస్తుంది. బహుశా తెలుగునాట తొలి శాసన పరిశోధకురాలు కిడాంబి కనకమ్మే కావాలి. 

1902 లో పాటల రచనతో ప్రారంభించిన గంటి  జోగమాంబ విశాఖ పట్టణ వాసి. రామరామ నన్ను బ్రోవరారా, నన్ను బ్రోవరావా నారదాదినూత, సమయము మంచిదిరా నను బ్రోవరా అనే మూడు పాటలు వ్రాసింది (జనవరి 1902? 1903? ) జోగమాంబ అని స్వీయ నామాంకిత ముద్రతో ముగుస్తాయి ఈ పాటలు. ప్రతి పాటలోనూ ఆమె తనను ధర వైశాఖ పురీ వాసురాలిగా చెప్పుకొన్నది. ఆ రకంగా ఇటువంటి పాటలవల్ల స్త్రీల గురించిన స్వల్పమైన సమాచారం అయినా లభించింది. అదే సంతోషం. 

హిందూ స్త్రీల గుట్టు ( ఏప్రిల్ 1903) కథ లాగా మొదలై వ్యాసం వలె ముగిసిన రచన. ఆడవాళ్ళ చాపలత్వాన్ని కనిపెట్టాలని ఒక బ్రాహ్మణుడు నల్లకాకికి తెల్ల కాకి పుట్టిందని అందువల్ల రాజుగారికి ప్రాణాపాయమని చెప్పిన మాటను భార్య నీలాటిరేవు దగ్గర స్త్రీలకు చెబితే అది ఆనోటా ఈ నోటా పడి చివరకు రాజుగారి దగ్గరకు వచ్చిందని ఆయన అలా చెప్పిన ఆ బ్రాహ్మణుడిని పిలిపించి తక్షణం పరిహారం చెప్పకపోతే తలతీయిస్తానని హెచ్చరించాడని అందులో నిజం లేదని , స్త్రీల మనస్తత్వం తెలుసుకొనటానికి తానే అట్లా కల్పించి చెప్పానని రాజుగారికి చెప్పి ఒప్పించాడని ఆ కథను చెప్పి రచయిత్రి బుద్ధిబలం వల్ల బ్రాహ్మణుడు ప్రాణాపాయం తప్పించుకున్నాడని, అది లేకపోవటం వల్లనే అతని భార్య ముందువెనుకలు చూడక భర్త ప్రాణానికి ఆపద తెచ్చే పని చేసిందని వ్యాఖ్యానించి చెప్పింది. మనిషికి మంచి ఏదో, చెడు ఏదో తెలియటానికి శిక్షణ అవసరం అని అది స్త్రీ పురుషులిద్దరికీ అవసరమేనని విద్యాప్రాధాన్యతను ప్రతిపాదించింది. విద్య లక్ష్య డబ్బు సంపాదన అనుకొనటం తప్పని జ్ఞానం నిరంతరం పొందవలసినదే అన్న ఎరుక కలిగి ఉండాలని స్త్రీ విద్య ను ప్రోత్సహిస్తూ వ్యాసం ముగించింది. తాను చెప్పదలచుకొన్న విషయానికి తగిన దృష్టాంతాలు సమకూర్చుకొని ఒప్పించేట్లు రచన చేయటం జోగమాంబ పద్ధతి. 

గంటి జోగమాంబ సుగుణవతి - దుర్గుణవతి అనే కథను వ్రాసింది ( 1903 సెప్టెంబర్ & అక్టోబర్ ) పేరమ్మ వితంతువు. భర్త ఇచ్చిపోయిన ఆస్తితో బతుకుతూ ఇద్దరు కూతుళ్లను పెంచింది.  సుగుణవతి  దుర్గుణవతి ఇద్దరూ తన పిల్లలే అయినా దుర్గుణవతిని గారాబం చేసి సుగుణవతిని తిడుతుండేది. పనులన్నీ సుగుణవతివే. బావికి నీళ్లు తేవటానికి వెళ్ళినప్పుడు దాహమడిగిన అవ్వకు నీలతోడి పోసిన ఆమె మంచితనానికి ప్రతిఫలంగా నోరు విప్పి మాట్లాడినప్పుడల్లా మాటకొక వజ్రం, ముత్యం రాలుతాయని వరం పొందింది. దుర్గుణవతి కూడా అటువంటి లాభంపొందాలని తల్లి బతిమాలి మర్నాడు బావికి నీళ్లు తేను ఆమెను పంపింది. ఆమె అవినయ రీతికి దక్కిన వరం మాట్లాడినప్పుడల్లా మాటకు ఒక పాము, ఒక తేలు నెల రాలటం. దీనికంతటికీ కారణం సుగుణవతి అని ఆమెను దండించబోతే అడవులలోకి పారిపోయిందని అక్కడ ఒక రాజపుత్రుడు ఆమెను చూసి తీసుకెళ్లి పెళ్లి చేసుకున్నాడని, ఇక్కడ దుర్గుణవతి తల్లి వెళ్లగొడితే అడవులు పట్టి పోయిందని కథ. ఇది చెప్పి సుగుణములు కలిగి ఉండటందుర్గుణాలు కలిగి ఉండటం ఎటువంటి వ్యత్యాస ఫలితాలను ఇస్తాయో చూడండని హెచ్చరించింది రచయిత్రి. ఇది ఆధునిక కథ కాదు. అద్భుత కాల్పనిక కథ. మంచి గుణములను అభివృద్ధి చేసుకోనాలని ఎవరికైనా చెప్పటం అవసరమే. తల్లుల మూర్ఖత్వం, పెంపకపు తీరు కూడా పిల్లలు సద్గుణాలు అలవరచుకొనటానికి అవరోధం అవుతుందని ఈ కథ మరొక నీతిని కూడా సూచిస్తున్నది. అదలా ఉంచితే ఎవరయినా పిల్లలకు సుగుణ అని పేరుపెట్టుకోవచ్చు కానీ దుర్గుణ అని చూస్తూ చూస్తూ పెట్టరు. సుగుణవతి పేరుకు తగ్గట్టు మంచిది కావటం, దుర్గుణవతి పేరుకు తగ్గట్టు చెడ్డది కావటం అతిశయోక్తి తప్ప వాస్తవం కాదు.  

ఆ. లక్ష్మీ కాంతమ్మ రచనలు రెండు మాత్రమే లభించాయి. రెండూ వ్యాసాలే. ఒకటి స్త్రీవిద్య గురించి ( 1902 నవంబర్ ). జ్ఞానం విద్యామూలం అనిచెప్పి దేశంలో స్త్రీవిద్య పట్ల పట్టింపు లేకపోవటాన్ని గురించి బాధపడింది. విద్యలేని స్త్రీలు జ్ఞాన శూన్యులై భర్తలను సంతోషపెట్టే విధం తెలియక సంసారాలు పాడు చేసుకొంటారని చెప్పింది. విద్యలేని స్త్రీలు కన్నపిల్లల కు కూడా మేలు చేయలేరని స్త్రీలు విద్యాధనం సంపాదిస్తే ఇంటికీ బంధుమిత్రులకు కూడా కీర్తి తెస్తుందని అభిప్రాయపడింది. స్త్రీలు అలంకారాలమీద మోజు వదులుకోవాలని కూడా హెచ్చరించింది. మనుషులకు నిజమైన అలంకారాలు నగలు జుట్టు చక్కగా సంస్కరించుకొనటం కాదు మంచి మాట నిజమైన అలంకారం అని వాగ్భూషణమే అసలు భూషణం అని చెప్పే సంప్రదాయ హితోక్తిని ఉటంకిస్తూ స్త్రీలు చదువు కోవాలని ఆకాంక్షించింది. రాజమండ్రిలో కొటికలపూడి సీతమ్మ స్త్రీవిద్యా వ్యాప్తికి చేస్తున్న కృషిని గౌరవంతో ప్రస్తావించి  ఈ వ్యాసాన్ని ముగించింది. 

గంజాం జిల్లాలో ఎక్కువగా నివసిస్తున్న ఓడ్రస్త్రీల గురించి వ్రాసిన వ్యాసం మరొకటి (1903, ఏప్రిల్) చదువు, నాగరికత లేనివాళ్ళని వాళ్ళ వేష భాషలను, ఆహారపుటలవాట్లను తక్కువ చేసి మాట్లాడటం, వాళ్ళవల్ల ఆజిల్లాలో తెలుగు స్త్రీలకు కూడా గౌరవంలేకుండా పోతున్నదని ఈవ్యాసంలో ఆమె పేర్కొన్నది. భిన్న సంస్కృతుల పట్ల అసహనం, ప్రాంతీయ దురభిమానం, ఆధిక్యతా భావన బీజరూపంలో కనబడతాయి ఈవ్యాసంలో. స్త్రీల ఐక్యతను గురించి పదేపదే అనేకులు చెప్తున్న ఆ కాలపు సంస్కృతికి భిన్నమైన వ్యక్తీకరణ ఇది.

 

                                                   ----------------------------------

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

ప్రపంచీకరణ - భాషా సంస్కృతుల పై ప్రభావం

ప్రపంచీకరణ ప్రారంభమై మూడు దశాబ్దాలు గడిచాయి. పెట్టుబడిదారీ విధానాన్ని ప్రపంచ వ్యాప్తంగా విస్తరించేందుకు మొదలైన సరళీకరణ, ప్రవేటీకరణ, ప్రపంచీకరణ  90వ దశకంలో ప్రారంభమైనప్పుడు చాలామంది మేధావులు దీనిని వ్యతిరేకించారు. అప్పట్లో  సాహిత్యకారులకు దీని పర్యవసానాల పట్ల స్పష్టమైన అవగాహన ఏర్పడలేదు.

ప్రపంచీకరణ అన్ని రంగాల్లోకి చొచ్చుకుని వచ్చిందిప్పుడు ఆక్టోపస్‌లా. అదొక మట్టికాళ్ళ మహారాక్షసి. నోరులేని పులి. అయితే అది అనేక సవాళ్ళతోపాటు అనేక అవకాశాలనూ  తీసుకొచ్చింది. ప్రపంచంలోని మారుమూల వున్న సంస్కృతి, భావాలను విశ్వవ్యాప్తం చేయగలిగింది. అన్ని దేశాల భాషా సంస్కృతులను మిళితం చేస్తోంది.  ప్రపంచీకరణ, ప్రపంచంలో లభించే ఉద్యోగావకాశాలను అన్ని దేశాల వారికి అవకాశాలను కల్పించింది. భారతదేశానికి చెందిన చాలామంది నేడు వివిధ దేశాలలో పనిచేస్తున్నారు. ప్రపంచీకరణకు సాధనంగా అంతర్జాలం (ఇంటర్నెట్‌), సోషల్‌ మీడియా,  సమాచార సాంకేతిక రంగాలు పనిచేస్తున్నాయి.

గతంలో పెట్టుబడి, వస్తు వినిమయం పరిమితులకు లోబడి వుండేది. ప్రపంచీకరణ వాటి హద్దులను చెరిపేసి అన్ని దేశాలకు విస్తరించడానికి మార్గం ఏర్పరిచింది. దీనినే స్వేచ్చా వాణిజ్యం అన్నారు. దాంతో పెట్టుబడుల తరలింపు ఫైనాన్స్‌ పెట్టుబడి రూపంలో సంపన్న దేశాల నుంచి అభివృద్ధి చెందుతున్న పేద దేశాల్లోకి వెల్లువలా ప్రవేశించింది. ఇది అన్ని దేశాల రాజకీయ, ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక భావాలను మార్చివేసింది. గతంలో వున్న సోషలిస్టు భావాలను, సంస్కృతి పరంగా వున్న వైవిధ్యాన్ని కకావికలం చేసింది.

అన్ని దేశాల్లోకి  సులభంగా  స్వేచ్ఛా  మార్కెట్‌ విధానాన్ని విస్తరించడానికి చట్టాలను సరళీకరించి సవరించేటట్లు చేయించడం, అందుకు అడ్డంకిగా వున్న ఆయాదేశాల భాషా సంస్కృతులను రకరకాలుగా ధ్వంసం చేయడం మొదలు  చేపట్టాయి సంపన్న దేశాలు.ప్రజల్లో ఎన్నో ఏళ్ళ నుంచీ వేళ్ళూనుకున్న భావాలను మార్చడానికి, సాంస్కృతిక భావాల్లో మార్పు తేవడానికి కార్పొరేట్‌ సంస్కృతిని పెంచడానికి అనేకమార్గాలు అన్వేషించారు వారు.

మెల్లమెల్లగా  ప్రపంచీకరణను  అర్థం చేసుకున్న సాహిత్యకారులు దీన్ని పడమటి గాలిగా వర్ణించారు. ఈ పడమటి గాలి పర్యావరణాన్ని, భ్రష్టుపట్టించింది. గాలి, నీరు, నేల కాలుషాన్ని పెంచింది. సైబర్‌ నేరాలు పెంచింది.  అభివృద్ధి చెందుతున్న  సైన్సును ఉపయోగించుకుని దారుణ ఫలితాలను అది మోసుకొచ్చింది. వర్తకంలో, వ్యాపారాల్లో, మనిషి జీవన గమనంలో, ప్రతి అడుగులో పడమటిగాలి ప్రవేశించి అందరిని ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తోంది. అర్థం కాని అయోమయ జీవితాన్ని అది అందించింది. స్వైన్‌ఫ్లూ, డెంగ్యూ, కోవిడ్‌ లాంటి వ్యాధుల్నీ ప్రపంచవ్యాప్తం చేసింది. ఎక్కడో ఎవరికో జలుబుచేస్తే అది అందరికీ అంటుకునే విధంగా ఈ గాలి వీస్తోంది. కోవిడ్‌ 19 అలాంటిదే. స్ట్రెయిన్‌ కరోనా అలాంటిదే. స్వైన్‌ఫ్లూ అలాంటిదే.

భిన్నమైన సంస్కృతీ సంప్రదాయాలు, విభిన్నతతో, వైవిధ్యంతో ఉన్న ప్రజల భాషలు, భావాలు భారతీయ సంస్కృతిలో కలిసిపోయాయి. విడివిడిగా వున్నా అవి ఏకత్వాన్ని సంతరించుకున్నాయి. భారతీయ ప్రజాస్వామిక గుణం విశిష్టమైనది. పరమత సహనం కలిగి వుండటం ఇక్కడి ప్రజల విశిష్ట లక్షణం. పాటలు, సంగీతం, భిన్నమైన శిల్పం జానపదం భారతీయ సంస్కృతిలో అంతర్లీనంగా వున్నాయి. అదేసమయంలో ఈ సంస్కృతి సంప్రదాయాలు ఆధిపత్య వర్గాల చేతిలో బలంగా ఉండి ఇతర వర్గాలను తమ గుప్పిట్లో ఉంచుకోవడానికి తోడ్పడ్డాయన్న విషయం మనం మరువరాదు.

ప్రపంచీకరణ గాలుల ప్రభావం వీటన్నింటిపై పడింది. ఇంకో మాట చెప్పాలంటే పాశ్చాత్య సంస్కృతి భారతీయుల సంస్కృతిలో పెనుమార్పులు తెచ్చింది. పీఠాలను ధ్వంసం చేసింది.దీంతో భారతీయ సమాజం అనేక కుదుపులకు లోనయ్యింది.

పెట్టుబడీదారీ వ్యవస్థ కు ఊతమిచ్చే   కుటుంబ వ్యవస్థ భారతీయ సమాజంలో కి ప్రవేశించింది. ఉమ్మడి కుటుంబాలు విచ్ఛిన్నమై చిన్న చిన్న కుటుంబాలుగా విడిపోయాయి. దానితో పేద, ధనిక కుటుంబాలన్న తారతమ్యం లేకుండా అంబానీ, టాటాల కుటుంబాల నుంచి గ్రామసీమల్లోని కుటుంబాల వరకూ ఈ విచ్ఛిన్నత పెరిగిపోయింది. పర్యవసానంగా గతంలో లేని అపార్ట్‌మెంట్‌ సంస్కృతి  పెరిగింది.  పల్లెల్లో తల్లిదండ్రులు, పట్టణాలలో వారి పిల్లలు నివసించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. చిన్న పిల్లలకు అవ్వ, తాతలు అప్పుడప్పుడు వచ్చే అతిథులయ్యారు. వృద్ధాశ్రమాలు పెరిగిపోయాయి. కొన్ని నగరాలలో తల్లిదండ్రులు ఒంటరిగా ఉంటే  పిల్లలు విదేశాల్లో జీవిస్తున్న పరిస్థితి వచ్చింది.మనిషి సమాజంలో ఒంటరైన పరిస్థితి ప్రపంచీకరణ కల్పించింది. కొన్ని కుటుంబాలలో తల్లి ఒకచోట, తండ్రి మరో చోట కొడుకు ఇంకోచోట, కూతురు వాళ్ళకు దూరంగా ఇంకోచోట ఉన్న పరిస్థితి కూడా ఏర్పడింది. పిల్లలు తల్లితండ్రులను భారంగా పరిగణించే పరిస్థితి వచ్చింది. కుటుంబ సంబంధాలలో సహజంగా ఉండాల్సిన ప్రేమ సంబంధాలు పోయి డబ్బు సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆస్తులకోసం తల్లితండ్రులను హింసించే కూతుళ్లు,కుమారులు తయారయ్యారు. అన్నదమ్ముల  తగాదాలు చంపుకునేంత  విపరీతంగా పెరిగాయి.

భారతీయ వివాహ వ్యవస్థ పెనుమార్పులకు లోనయ్యింది. వివాహ బంధం నూరేళ్ళ బంధంగా పరిగణించే పరిస్థితి పోయింది. ఈ రోజు పెళ్ళి, రేపు విడాకులు అనే పరిస్థితి పెరిగింది. వివాహ బంధంలో స్త్రీ, పురుషుల మధ్య సహజంగా వుండాల్సిన, ఇచ్చి పుచ్చుకోవడాలు మాయమయ్యాయి. వ్యక్తి ప్రాధాన్యత, కోపతాపాల స్థానంలో వారి వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలుపెరిగాయి.స్వంత ఆసక్తులు వదులుకోకుండా కేవలం వృత్తిపర సంబంధాలుగా పరిణమించాయి. ఒక రకంగా బంధం పేరుతో స్త్రీల అణచివేత కు కొంతమేరకు ఎదురు దెబ్బ తగిలింది.

కుటుంబం ఒక వ్యవస్థ. ఆ వ్యవస్థ విచ్ఛిన్నమైపోయింది. న్యూక్లియర్‌ కుటుంబం స్థానంలో వ్యష్టి కుటుంబాలు ఏర్పడుతున్నాయి. ఒంటరి మహిళలు, ఒంటరి పురుషులు ఎక్కువైపోయారు. సోలో బతుకే సో బెటరూ అనే నానుడి కూడా ఏర్పడింది.

భారతదేశ సంస్కృతికి ఏమాత్రం సరిపడని కొత్తరకం వైవాహిక సంబంధాలు పెరిగాయి. ఇది పతనమవుతున్న సామాజిక విలువల ను ప్రతిబింబిస్తోందిి.    వయసు తారతమ్యాలు లేకుండా, వావివరుసలు లేకుండా లైంగిక సంబంధాలు ఏర్పడుతున్నాయి. ఎలాంటి వివాహ బంధం లేకుండా కలిసుండే పద్ధతి వచ్చింది. వివిధ మీడియాల ద్వారా మనుషుల మెదళ్ళలో పర్వర్షెన్‌ ఏర్పడి బలాత్కారాలు, చిన్నా తేడా లేకుండా లైంగిక దాడులు పెరిగాయి.

అతిథి దేవోభవ అనేవారు పూర్వులు. అతిథులు వస్తే వాళ్ళు పోకుండా చెప్పులు కూడా దాచేవారు. ఇప్పుడు అతిథులు ఎప్పుడెప్పుడు వెళ్ళిపోతారా అని ఎదురు చూస్తున్నారు. ఇతరులతో సంబంధాలు వారి హోదాను బట్టి, ఆర్థిక స్థోమతను బట్టి ఉంటుంది. పెద్దలంటే గౌరవం పోయింది. నేటి యువతరంలో ప్రేమికుల రోజు జరపడంలో ఉన్న ఉత్సాహం, హోలీ, ,ఉగాదులు జరపడంలో లేదు.

భారతదేశంలో భిన్న సంస్కృతులున్నాయి. వారి భాషలు, వేషధారణ వేరు వేరుగా ఉంటాయి. గిరిజనుల వేషభాషలు వేరు. గడచిన 30 ఏళ్ళలో వారి వేషభాషల్లో చాలా మార్పులొచ్చాయి. బంజారాల ప్రత్యేక వేషధారణ మారింది. ఆహారపు అలవాట్లు మారాయి. స్వంతమంటూ ఏమీలేని ఒకానొక పరిస్థితి ఏర్పడింది. చిరుధాన్యాల స్థానంలో వరి అన్నం వచ్చి చేరింది. ఏ రాష్ట్రం వెళ్ళినా ఒకే ఆహారం దొరుకుతుంది. ఆయా ప్రదేశాల విభిన్న ఆహారపు అలవాట్లు మాయమయ్యాయి.

వస్త్రధారణల్లో అనేక మార్పులు వచ్చాయి. మహిళలు జీన్స్‌ ప్యాంట్లు వేసుకుంటున్నారు. సహజంగా వేసుకునే లంగా ఓణీల స్థానంలో పంజాబీ డ్రెస్సు వచ్చింది. పైట దాదాపు కనుమరుగవుతోంది. పురుషులు షార్ట్స్‌ ధరిస్తున్నారు. ధనికులు కోట్లు ధరిస్తున్నారు. ఆఖరకు దేశ ప్రధాని కూడా అదే ధరించే పరిస్థితి నెలకొంది. గిరిజనులు, యానాదులు, ఎరుకలు తమ స్వంత అస్తిత్వ వేషభాషలను వదిలి నేటి నాగరిక ప్రపంచంలోని దుస్తులనే ధరిస్తున్నారు. పంచెలు, చీరల తయారీలో పెనుమార్పులు వచ్చాయి. ఇది ఒక రకంగా ఏక సంస్కృతి నుంచి పెంచి పోషిస్తోంది.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇంగ్లీషు ఆధిపత్యంలో వుంది. ఆంగ్లభాష రాకపోతే మనిషి మనుగడ లేదన్న భావనను పెంపొందించారు. దీనికోసం పాఠశాలల అభివృద్ధికోసం, అందరినీ అక్షరాస్యులను చేయడంకోసం అనేక నిధులు ఇచ్చారు. ఈ భూమిక  సంపన్న దేశాల మార్కెట్‌ విస్తరణకు ఉపయోగపడింది. దాంతో ఇంగ్లీషు, స్పానిష్‌, జర్మన్‌ భాషల వంటి విదేశీ భాషల ప్రాముఖ్యత పెరిగింది. ఇంగ్లీషు భాష ప్రధానమై ఆఖరుకు తెలుగు మాధ్యమాన్ని కూడా పాఠశాల స్థాయిలోనే వద్దనే పరిస్థితి వచ్చింది. సాహిత్యకారుల్లో కొద్ది మంది మాత్రమే  తెలుగు భాష కావాలని కోరుతున్న దుస్థితి నెలకొంది. ఇంగ్లీషు నేర్చుకుంటేనే విదేశాలకు వెళ్ళేదానికి వీలవుతుందని, సాఫ్ట్‌వేర్‌ ఉద్యోగాలు లభిస్తాయన్న అభిప్రాయం సర్వత్రా   వ్యాపించింది. ఇప్పుడు దేశంలో కనుమరు గవుతున్న మాతృభాషల్లోకి మెల్లగా తెలుగు కూడా చేరే పరిస్థితి దాపురించే పరిస్థితి నెలకొంది.

ఆంగ్ల భాష ప్రాధాన్యతతో కొర్పొరేట్‌ పాఠశాలల్లో విద్యార్థులు రెయిన్‌ రెయిన్‌ గో అవే అనే పాట పాడుకుంటున్నారు. వానల్లు కురవాలి వరిచేలు పండాలి మాయిల్లు కళకళలాడాలి' పాటలు కరువవుతున్నాయి.

గతంలో సామ్రాజ్యవాదమంటే ఒక దేశం మరో దేశాన్ని బలవంతంగా ఆక్రమించడంగా ఉండేది. ఇప్పుడు ప్రపంచీకరణ ప్రారంభమయ్యాక సామ్రాజ్యవాద రూపం మారింది. అది ఆయాదేశాల ఒప్పుదల మేరకు ఆ దేశంపై ఆధిపత్యం వహించడంగా మారింది. తుపాకీ మనిషిని భయపెట్టి శరీరాన్ని వశం చేసుకుంటుంది. భాషతో వశపరుచుకుంటే మనిషి తన అస్తిత్వాన్ని కోల్పోయి  మనసునే అప్పగిస్తాడు. అదే ఇప్పుడు జరుగుతోంది.

మన దేశం ప్రధానంగా వ్యవసాయ ఆధారిత దేశం. వ్యవసాయం ఒక జీవన విధానం. పల్లె సీమలు వ్యవసాయానికి జీవగర్రలు.    ప్రపంచీకరణలో వ్యవసాయానికి సాయం దూరమైంది. యువత రైతుగా ఉండడటం నామోషీగా మారింది. వ్యవసాయం దండగ మారిగా మారిపోయింది. రైతుల ఆత్మహత్యలు పెరిగాయి. జైకిసాన్‌, జైజవాన్‌ అన్నవి కేవలం నినాదాలుగా మారాయి.

ఉద్యోగాల కల్పనంతా పెద్ద పెద్ద బహుళజాతి కంపెనీలు చేస్తున్నాయి. వాటిల్లో ఉద్యోగులుగా చేరన యువత ఇతర దేశాల ప్రగతికి తోడ్పడుతోంది. మెల్లగా మనదేశం ఆర్థిక పరాధీనతలోకి వెళ్లిపోతోంది.  

మార్కెట్‌ విస్తరణకు ఆటంకంగా వున్న సంస్కృతి, సంప్రదాయాలపై దాడి మొదలైంది. దీనికోసం సినిమాలను, ఇంటర్నెట్‌ను, టి.వి.ని, సోషల్‌ మీడియాను విరివిగా ఉపయోగించు కున్నాయి. ఇవి ప్రజల మెదళ్ళ, ఆలోచనలను మసకబార్చి పాశ్చాత్య సంస్కృతిని విస్తరింపజేసుకున్నాయి. దాని పర్యవసానమే నేడు సమాజంలో జరుగుతున్న అనేక మానవ సంబంధాల విచ్ఛిన్నత. సంస్కృతే సామ్రాజ్యవాదంగా మారిపోయిన పరిస్థితి నేడుంది. ఈ రకంగా ప్రజలను మానసికంగా తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాయి. పర్యవసానంగా సాహిత్యం అప్రధాన అంశంగా మారింది. చాలామంది కవులు, రచయితలు ముందుకు వస్తున్నా సాహిత్యం చదివే వారు తక్కువైపోతున్నారు. పుస్తకాల అమ్మకాలు తగ్గిపోవడమే దీనికి సాక్ష్యం. పుస్తకాలు గ్రంథాలయాల్లోకి పోవడం అంటే స్మశానానికి పోవడమన్న అభిప్రాయం రచయితల్లో నెలకొంది. దానికితోడు ప్రభుత్వాలు సాహిత్యానికి ఎలాంటి తోడ్పాటు ఇవ్వకపోవడం కూడా ఒక కారణం. ఇప్పుడు సాహిత్య సంఘాలే సాహిత్యాన్ని ఒక ఉద్యమం గా ముందుకు తీసుకెళుతున్నాయి.

ఇరవైయ్యోవ దశకం వరకు వ్యక్తిత్వ వికాస గ్రంథాలు విరివిగా వచ్చాయి. అవికూడా మెల్లగా తగ్గుముఖం పట్టాయి. సాహిత్యంతో పాటు పల్లెపదాలు, జానపదగేయాలు, హరికథ, తోలుబొమ్మలాట, బుర్రకథ, ఒగ్గుకథ, పగటివేషగాళ్లు, నాటకాలు, జానపద బృంద గీతాలు, లంబాడీ నృత్యాలు మెల్లగా కనుమరుగయ్యే దశలో వున్నాయి. వాటి అస్తిత్వం ప్రశ్నార్థకంగా ఉంది. కరోనా కాలంలో సినిమాలు కూడా మందగించాయి. యూట్యూబ్‌ ఛానెల్లో ఓటిటి లో సినిమాలు వస్తున్న పరిస్థితి ఉంది. టి.వి.లు, సోషల్‌ మీడియా విస్తరణతో కళారూపాలకు ఆదరణ తగ్గింది. వాటిని నేర్చుకునే వారే కరువయ్యారు. నేడు డిస్కోతెక్‌లు, పబ్‌లు, జాజ్‌, రాక్‌ వంటి సరికొత్త పాశ్చాత్య సంగీతం, కళాశాలల్లో విద్యార్థుల విచిత్ర నృత్య ప్రదర్శనలు ఇవన్నీ దేశవాళీ సంస్కృతిని ధ్వంసం చేస్తున్నాయి.

అందాల పోటీలు నిర్వహించి అందం పట్ల భ్రమలు పెంచి అందానికి ఉపయోగించే ఉత్పత్తుల మార్కెట్‌ను విస్తరింపజేసుకొన్నారు. అందానికి ప్రాముఖ్యత నిచ్చేలా చేసింది ప్రచారం. సినిమాలలో, టి.వి.ధారావాహికల్లో కాస్ట్యూమ్స్‌, విపరీత అలంకరణ చూపెట్టి ప్రజల మనసుల్లో అందంగా వుండాలంటే ఆ విధంగా ఉండాలేమోనన్న భ్రమలు కల్పించారు.  

జనవరి ఫస్ట్వాలంటైన్స్‌ డే, ఫ్రెండ్‌షిప్‌ డే, మదర్స్‌డే లాంటి కొత్త పండుగలు ప్రచారం చేసి ఆయా దినాలకు సంబందించిన ఉత్పత్తులను తమ వ్యాపార విస్తరణకు ఉపయోగించు కున్నాయి.  ఉగాది, హోలీ లాంటి పండుగల ప్రాముఖ్యత తగ్గిపోయింది. మల్లవిద్య, చెడుగుడు, కబాడ్డీ, కర్రసాము, చదరంగం, పులిమేక లాంటి గ్రామీణ క్రీడలన్నీ కనుమరుగ వుతున్నాయి.

 నేడు ఖర్చుపెట్టు, నెమ్మదిగా దానిని కట్టు అని ప్రచారం చేశారు. ఎప్పుడో సుఖపడడం కాదు. ఇప్పుడే సుఖపడండి అన్నారు. ఇది వినియోగవస్తువుల మాయాజాలంలోకి లాగింది మనిషిని. మనిషి ఒక వస్తువుగా మారాడు.

తెల్లతోలు, విలాసంగా ఖర్చుపెట్టడమే జీవితంగా భ్రమించే ధోరణి ప్రబలింది. ధనమేరా అన్నిటికీ మూలం, ధనం మూలం మిదం జగత్‌ అన్న నానుడులు ముందునుంచి ఉన్నా, ధనమే లోకమన్న భావన నేడు ఊపందుకుంది. స్త్రీ పురుష సంబంధాలలో కుటుంబ సంబంధ బాంధవ్యాలలో, ప్రేమలకు ధనం ప్రధాన కారణంగా నిలుస్తోంది.

టి.వి., ఫ్రిజ్‌, ఎ.సి., కార్లు, బ్యాంకు బ్యాలెన్సు ఇవన్నీ హోదా చిహ్నాలు. ఇవి లేకుండా నీకు సమాజంలో గుర్తింపు , గౌరవం లేదు. మనిషిగా నీ శక్తి, కొనుగోలు శక్తి మాత్రమే. మనిషిగా నీ సంస్కృతి వస్తు సంస్కృతి మాత్రమే. అప్పుడే నీ విలువ, ప్రతిష్ట పెరుగుతాయి. వీటిని పలు ప్రచార మాద్యమాల ద్వారా ప్రచారం చేసింది. వీటన్నింటిని ప్రజల మెదళ్ళలోకి ఎక్కీఎక్కక ముందే ఐకియా, రిలయన్స్‌ మార్ట్‌, వాల్‌మార్ట్‌ లాంటి విదేశీ, స్వదేశీ మార్ట్‌లు ప్రవేశించి ప్రజల జేబులకు చిల్లులు పెడుతున్నాయి. ఇవన్నీ చిల్లర వ్యాపారస్థులను దెబ్బతీస్తున్నాయి.

మనిషికంటే నిర్జీవమైన డబ్బే ప్రధానమైన ఆర్థిక ప్రయోజనవాదం వల్ల సమాజంలో అమానవీకరణ (డీ హ్యూమనైజేషన్‌) జరుగుతోందని గుర్తించారు సామాజిక వేత్తలు. దీంతో ప్రేమ, శ్రమ మొదలైన ప్రాథమిక జీవన ప్రాతిపదికలుగా ఉన్న విలువలు కోల్పోతాయి. మనుషుల మధ్య మానవీయ సంబంధాలు వస్తు సంబంధాలుగా మారిపోతాయి. ఈ అమానవీకరణే నేడు సమాజంలో పరాయీకరణకు నేపథ్యం. సమూహంలో ఒంటరితనం, తన్ను తాను వంచించుకోవడం, అసంబద్ధత మొదలైనవి పరాయితనానికి అనేక ముఖాలు.

సోషలిజంపై వ్యతిరేక భావజాలాన్ని రచయితలు పోస్టుమోడ్రనిజం (ఆధునికానంతరవాదం) ముందుకు తీసుకొచ్చారు. ఇది అనేక అస్తిత్వవాద ఉద్యమాలకు ఊపిరిపోసింది. దీనిలక్ష్యం ప్రపంచీకరణ వ్యతిరేకులను విచ్ఛిన్నం చెయ్యడమే. ఇది ప్రపంచీకరణ ముందుకు వెళ్ళడానికి ఉపయోగపడింది. ఈ అస్తిత్వ ఉద్యమాలు ఈ విషయంలో విజయం సాధించాయి. దానికితోడు మతవాదులు, మనువాదులు చెపుతున్న ఒకేదేశం - ఒకే సంస్కృతి నినాదానికి ప్రపంచీకరణ రుద్దిన సాంస్కృతిక ఉగ్రవాదం తోడయ్యింది.

మనువాదులు అధికారంలోకి రావడానికి మత విద్వేషాలను రెచ్చగొట్టారు. అధికారంలోకి రాగానే ప్రపంచీకరణ విధానాలను అంతకంటె ఎక్కువగా ముందుకు తీసుకెళుతున్నారు. రాజ్యాంగాన్ని మార్చడానికి కూడా సిద్ధమయ్యారు. రాజ్యాంగం చెప్పే మౌలిక ప్రజాస్వామిక విలువలను ధ్వంసం చేస్తూ, మత విద్వేషాలను రెచ్చగొడుతూ, ప్రభుత్వరంగ సంస్థలను ధ్వంసం చేస్తూ, రైతుల పోరాటాలను, విభజన రాజాకీయాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేవారిని అణచివేస్తూ, కార్మికుల వెతలను నిర్లక్ష్యం చేయడమే గాక, వారి కోసం చట్టాలను రద్దుచేస్తూ అమెరికా పాలకుల పాదాల దగ్గర నిలుచుని వారి కరుణా కటాక్షాల కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు.

అభివృద్ధి పేరుతో సమాజంలో పర్యావరణ విధ్వంసం జరుగుతోంది. ఖనిజ ఉత్పత్తులకోసం అడవులను ఆక్రమిస్తున్నారు. పరిశ్రమల పేరుతో యురేనియం వంటి కాలుష్య కారక, వ్యాధి కారక పరిశ్రమలను స్థాపిస్తున్నాయి. ఇదంతా అభివృద్ధి పేరుతోనే జరుగుతోంది. ఇది  ప్రజల ఆరోగ్యంపై విపరీత ప్రభావం చూపుతోంది.