సాహిత్య వ్యాసాలు

సాహిత్య వ్యాసాలు

నిజ జీవిత కథలే  "బతుకీత" కథలు

ఇరవై కథలతో ఎండపల్లి భారతి రెండవ కథా సంకలనం'' బతుకీత "  హైద్రాబాద్ బుక్ ట్రస్ట్ వారి ద్వారా వెలువడింది. మూడేళ్ళ ముందర వెలువడిన భారతి మొదటి కథా సంకలనం "ఎదారి బతుకులు " సాహిత్య ప్రియులను అలరించింది.

భారతి  నాకు 20 సంవత్సరాలుగా పరిచయం. రచయిత్రిగా ఐదేళ్లనుంచీ చూస్తున్నాను. కథలు చదివే వాళ్ళు ఎప్పుడూ  కొత్త కథల కోసం, మంచి సాహిత్యం కోసం ఎదురు చూస్తుంటారు. ఆ కొరతను  తగ్గించడంలో  నాకు భారతి కథలు  సహాయపడ్డాయి. అంతే కాకుండా ఒక రచయిత్రిని దగ్గరగా చూడటం, ఆమె రాసిన కథలను చదవటం ద్వారా  నాకు కొత్త జ్ఞానం వచ్చింది. నాకు తెలియని అనేక జీవితాలను చూడగలిగాను. అనేక తెలుగు పదాలు, సామెతలు, జాతీయాలు, పొడుపు కథలు  తెలుసుకున్నాను.

భారతి శైలి ఒక ప్రత్యేకం .తన  పల్లెభాషలో కథ చెబుతుంది. జానపద శైలిని పోలి ఉంటుంది. తిట్లు, సామెతలు, జాతీయాలు, పిట్ట కథలుఊరుతూ వస్తాయి. కథలో కథలుంటాయి, సర్వ ప్రకృతి పైన ప్రేమ,మమైకం కనిపిస్తాయి. కోపం, ద్వేషం, తీర్పు ఏమీ  ఉండదు.అంత భారమైన జీవితాల్లో కూడా  ఒక మాట విరుపుతోనో ఒక సామెతతోనో హాస్యాన్ని, వ్యంగాన్నిఅంతర్లీనంగా చూపిస్తూ ఆ భారాన్ని  తేలిక చేస్తుంది. ఆ తాత్వికత వల్లనేమో భారతి కథల్లో స్త్రీలందరూ అలా సజీవంగా మనకి గుర్తుండి పోతారు. వాల్ల భాధ మనదవుతుంది.

ఆమెలో కలిగే ప్రతి ఆలోచన, వేదన, పల్లెలో జరిగే ప్రతి సంఘటన ఆమె కథా వస్తువులు. వ్యక్తి గత మేదీ లేదు అంతా రాజకీయమే అన్నట్టు తన కథలన్నీ మొత్తం  ప్రపంచానికి చెందిన కథా వస్తువులే!

భారతి కథ తనే చెబుతుంది .ఒక దళిత  మహిళగా ,రైతుగా ,రైతు కూలీగా తన అనుభవాలనుంచి కథలు వస్తుంటాయి. వ్యవసాయం,జీవాల పోషణ ,చుట్టుపక్కల సంఘ జీవనం,ఆడవాళ్ళ కస్టాలు, మగవాళ్ల పాట్లు, బిడ్డలు, పేదరికం, కులం, లైంగికత, హింస, సారాయి, ఆడవాళ్ళ సంఘాలు ఇలా ఎన్నోఆమె కథా వస్తువులు. వీటిలో  స్త్రీల నిరంతర శ్రమ, అమానుషంగా ప్రవర్తించే  పితృస్వామ్య సమాజం, కుల వివక్ష, పేదరికం, దోపిడీ చేసే వ్యవస్థలు, స్త్రీలపై నిరంతరం  జరిగే ఆర్ధిక, భౌతిక, మానసిక దాడి కనిపిస్తుంది. 

ఇంత సంక్లిష్ట  సమస్యలను అలవోకగా తన పల్లె భాషలో కథగా చెప్పేసి రెండు సామెతలో, ఒక పిట్టకథనో విసిరేసి  ఆ బరువుని మన తలపైకి నెట్టేసి  నింపాదిగా తన ఆవును మేపుకోను చేను గట్టుకు వెళ్లిపోతుంది భారతి. 

ఆమె కథల్లో నెత్తురుచ్చలు పోసుకొని పొలం లో కష్టపడే స్త్రీ పురుషులు కనిపిస్తారు.

క్యారియర్లు ఎత్తుకొని చొక్కాలు తగిలించుకొని  కూలికి పోయే ఆడోల్లు మగోళ్ళు కనిపిస్తారు.

వంట చేసి కూలిచేసి బిడ్డల్నిసాకి, జీవాల్ని సాకి  సంసారానికి అన్నీకూర్చి నిస్సత్తువగా కూలబడే  అమ్మలు  పెద్దమ్మలు, వొదినలు, అత్తలు, ఆడబిడ్డలు  ఉంటారు.

పోరంబోకు మొగుళ్ళు, ఉడాలు  మొగుళ్ళుతాగుబోతు మొగుళ్ళతో పాటు మంచి మనసున్న మగవాళ్ళు కూడా కనిపిస్తారు.

స్త్రీలు నిరంతరం పడే అనంత వేదనని అర్థం చేసుకుని అనుభవిస్తూ రాస్తుంది భారతి.  రోజూ కనపడే స్త్రీల భాధ తాను అర్థం చేసుకున్నంతగా ఇంకెవరు అర్థం చేసుకోగలరు.  పేదరికాన్ని, హింసను, అణచివేతను, కష్టాన్ని, శ్రమని అనుభవించిన తనుకాకపోతే  ఇంకెవరు రాస్తారు ఇంత లోతైన కథల్ని.  

 'ఆడదాన్ని నమ్మితే సొమ్ము' కథలో అనుమానించే మొగుడు,'అదవ బతుకు'కథ  లో అబద్దాలు చెప్పే మొగుడు, 'మల్లన్నకే మా ఓటు' లో ఒక మంచి మొగుడు, 'ఎవుని సట్లో ఉప్పేసే రాత అడిగొచ్చిందో' కథలో అమ్మను వెనకేసుకొచ్చే కొడుకు ఇలా ఎందరో మనుషుల  అనేక స్వభావాలను విడమర్చి చెబుతుంది  తన కథల్లో.

జూదం, ఈటి నోటి ముసరపెరికిందెవరు, ఎబుడూ ఎక్కని గుర్రమెక్కితే, సుక్కలపూట కథలలో టమోటా క్యాలీఫ్లవర్   రైతుల వెతల గురించి ,తిండి కోసం పంట పై ఆధారపడిన  ఇతర జీవాల గురించి ఎన్నో విషయాలు చెబుతుంది. స్వయంగా మహిళా రైతుగానే కాక రైతు కూలీ గా కూడా భారతికి ఉన్న అనుభవాలు మనకి పంచుతుంది

తాగు నీరు సమస్య , లెట్రిన్ లు కట్టుకోవటంపై ప్రజల స్పందనలు,రోజూ బ్యాంకుల చుట్టూ తిరగాల్సిన  సంఘ మహిళలకు బ్యాంకుల్లో మరుగుదొడ్లు లేకపోవటం, పనులు లేక మనుషులు ఎలా (జవిరి)మెత్త  పడతారో, ప్రతి వేసవిలో పల్లెల్లోకనిపించే దొంగలభయం  ఇలా అనేక సామాజిక సమస్యలను కథలుగా మలిచింది ఈమె.

 'ఎవుని సట్లో ఉప్పేసే  రాత అడిగొచ్చిందో' కథలో మొగుడ్నివదిలి వేరేవానితో వెలిపొయినస్త్రీని  వెంటాడే సమాజం, 'కమ్మం నిలేసిన తొలిసొదిన'లో  సంసార భాదలు పడీ పడీ పరమ సంసారి అని స్తంబం నిలబెట్టాలనుకునే ఆడోళ్ళ గురించి, 'పేగుల్లేని ఆడోల్లు' కథలో ఆఊరి రెడ్డి  లైంగిక దోపిడీ గురించి చెబుతుంది.  కూటికుంటే కోటికున్నట్లే అని కరోనావైరస్ మొదలైన కొత్తల్లో ఉన్న పరిస్థితి పైన, అత్తిరసాలు కథలో ఆడవాల్లు పండగలు వస్తే పడేపాట్లు గురించి చెబుతుంది. చాలా  కథల్లో జానపద పిట్టకథలు మనల్ని అలరిస్తాయి. 

చివరిగా 'నల్లపెట్ట' అని ఒక పెద్ద కథ ఉంది. తాను పెంచుకున్న నల్లపెట్ట బతుకు గురించి దాని పిల్లల గురించి తనకు ఆ కోడికి ఉండే సంబంధం గురించి, తన ఆలోచనలన్నీ కూర్చి  అద్భుతమైన కథ నిచ్చింది భారతి.  

భారతి కథల్లో తాను వాడే సామెతలు, వాక్య ప్రయోగాలుజాతీయాలు ఒక ఎత్తు .వాటిల్లో ఎంత తాత్వికత చతురత కనిపిస్తాయో! ఉదాహరణకు కొన్ని ..   

'కూడుగుడ్డ అడక్కుంటే సిలుకను సాకినట్టు సాకతాను' అంటాడు నా మొగుడు.

 'పట్టెడు బంగారు చేతిలో ఉన్నట్టు వాళ్ళ ఎచ్చులు చూడలేమమ్మాఅని  బేల్దారుల గురించి  ఒగాయమ్మ.

'మా ఊరి మల్లిగాడు ఎద్దుల్లో తోలినా పోతాడు ఎనుముల్లో తోలినా పోతాడు అంత కలుపుగోలు మన్సి' ఒకాయమ్మ.

 'ఈడు ఏడస్తా రైక ముడ్లు ఇప్పే రకం 

కాలితో చెబితే చేత్తో చేసే రకం' ఇంకొకాయమ్మ. 

'వాడు సిన్నబుడు వాళ్ళమ్మ దగ్గర తాగిన సనుబాలు కూడా ఎల్లబీకేది'

'చెప్పుకుంటే మానం బోతుంది చెప్పుకోకపోతే పానం బోతుంది'

'ఆడతనాన్ని గౌరవంగా చూపించుకోలేక ఒదిగి ఉండే రొమ్ముకట్టు'

'చావుకు భయపడితే అవుతుందా ఏ పొద్దయినా ఒగ గుంత బాకీనే'

'మా ఇంటికి ఈ కులపనాబట్ట పిల్లే గతం వచ్చినాడు'

'ఆ యమ్మ మా ఇంటికి వచ్చిందంటే నా మొగునికి సరాయిలు నిలదు .ఇంగ  కాసింత ఉబ్బుతాడు' ఒక పెళ్ళాము.

'టీవీ ముందర గూసుంటే గుద్ద చెదులు బట్టినా  లెయడు'

''ఒగరు పెట్టింది తిని సచ్చిపోయినోల్లనుదేవుడు వాళ్ళ సేతులు నరికి పొయ్యిలో కట్ల మారిగా మంటేస్తాడట.నాకదే బాద నా మొగుని సేతులు దేవుడు ఏడ నరికేస్తడో  అని ''

' మనం వద్దంటే పుట్టినోళ్లం '

' ఆ పొద్దు రెయ్యే  కొండ్లపొడవాన జొరమొచ్చేసింది'

'మా ఉరి మల్లి బీములో మెరుకు నూరుమందిలో ఉన్నా ఏరుపడిపోతుంది'

'ఎలుంగొడ్డుకు ఆతులు  చపాతులు ఒకటేనంట '

 ''అరువై న ఆడది ఇంట్లో ఉంటే అటవకట్లకు ముప్పు అన్నట్లు"

'ఎవుని సట్లో ఉప్పేసే  రాత అడిగొచ్చిందో''

పిండి బియ్యంఎత్తుకుని పిన్నమ్మఇంటికి పోయినట్టు'

భారతి కథలు చాలా విలువైనవి. అవసరమైనవి. చివరంచుకు నెట్టబడిన అట్టడుగున ఉన్న దళిత స్త్రీ  చెప్పే నిజ జీవిత కథలు అవి.

భారతి ఒక విధంగా మొత్తం పరిణామాల్ని రికార్డు చేస్తూ పోతోంది తన కథల ద్వారా. అది చాలా అవసరం.ముందు ముందు పరిశోధనలకు ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది.

'బతుకీత 'లోని అన్ని కథలూ వైవిధ్యమైనవి. సాహిత్యపరమైన దాహాన్ని తీర్చటమే కాక అంత త్వరగా మర్చిపోలేని కథలుగా నిలబడిపోతాయి. భాషా పరంగా ఎన్నో కొత్త తెలుగుపదాలను, సామెతలు, జాతీయాలు చూస్తాము. భారతి కథలు ఓపిగ్గా ధ్యానంగా  చదవాలి, అప్పుడే  భారతి మన చెయ్యి పట్టుకుని వాళ్ళ ఊరికి తీసుకెళుతుంది. ఆ జీవితాలను మనం అలా చూస్తూ వాళ్లలో భాగమైపోతాం!.

'బతుకీత' , 'ఎదారిబతుకులుకథల సంపుటి కోసం  హైద్రాబాద్ బుక్ ట్రస్ట్ వారిని సంప్రదించవచ్చు. అమెజాన్ లో కూడా అందుబాటులో ఉంది.

 

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర - 18 

జూలూరి తులశమ్మ రచనలు 1903 నుండి మొదలై  1930 లలోనూ  వివిధపత్రికలలో లభిస్తున్నాయి. ఆమె రచనా వ్యాసంగం 1903 జూన్ హిందూసుందరి పత్రికకు చారుపొడి, పులుసు పొడి, కూటుపొడి తయారీ విధానాలగురించి వ్రాయటంతో మొదలైంది. మొదటి రెండింటిలో ఇంటి పేరు లేకుండా తులశమ్మ పేరు ప్రచురించబడింది. 1905 మార్చ్ -ఏప్రిల్ సావిత్రి పత్రికలో ఆమె రచన ఇంటి పేరుతోనే కాదు, తణుకు అనే ఊరి పేరుతో సహా వచ్చింది. వీరు పీఠికాపుర వాసులని ఊటుకూరి  లక్ష్మీ కాంతమ్మ ఆంధ్రకవయిత్రులు పుస్తకంలో పేర్కొన్నది (1980 ప్రచురణ, పు:143) 1931 సెప్టెంబర్ గృహలక్ష్మి పత్రికలో తులశమ్మ వ్రాసిన భారతేతిహాసములు ప్రధమ భాగం పై వచ్చిన సమీక్షను బట్టి ఈమె పిఠాపురం మహారాణి వారి గోషా స్కూల్ లో ఉపాధ్యాయిని అని తెలుస్తున్నది.1912  జూన్ హిందూసుందరి లోపలి కవర్ పేజీలో ప్రచురించబడిన ఫోటోలో నెత్తిమీద ముసుగుతో తెల్ల  చీర కట్టిన పద్ధతిని బట్టి ఆమె సంప్రదాయ బ్రాహ్మణ వితంతువు కావాలి. 

                                                            1

జూలూరి తులశమ్మ రచనలను పాటలు , పద్య కవిత్వం, వచనం అని మూడు భాగాలకింద పరిశీలించవచ్చు.  హిందూ సుందరి పత్రికలో ఏడేళ్ల మీద  ఆరు సంచికలలో ( సెప్టెంబర్&అక్టోబర్ 1903‘, డిసెంబర్ 1910, ఆగస్టు 1911, అక్టోబర్&నవంబర్ 1911, జూన్ 1912, జనవరి 1913) ఆమె వ్రాసిన పాటలు 23. కాపాడమని వేడితి నన్ను’ అని మొదలయ్యే కీర్తనలో  గోపాల భూపాలుడే దిక్కని వేడుకొనటం ప్రధానం.’తులసిని సారసాక్షి బ్రోవరా’  అని స్వీయ నామాంకితంగా కీర్తనను ముగించింది.ఆ తరువాత ఆమె వ్రాసినవన్నీ పెండ్లి పాటలే. మంగళ స్నానాల నుండి మొదలుపెట్టి అప్పగింతలవరకు వివిధ ఘట్టాలలో వేడుకగా స్త్రీలు పాడుకొనే పాటలు అనేకం.సందర్భాన్ని బట్టి మంగళ హారతి పాటలు అదనం.

మంగళ స్నానాలు అంటే వధువును లేదా వరుడిని పీటలమీద కూర్చోపెట్టి మాడుకు  నూనె పెట్టి, వంటికి నూనెరాసి నలుగు పెట్టి కుంకుడు కాయల రసంతో తలరుద్ది వేడి నీటితో స్నానం చేయించటం.ఈ ఘట్టంలో నలుగు పెడుతూ పాడే పాటలు నలుగు పాటలు.   వధూవరులను లక్ష్మీ నారాయణులుగా సంబోధించటం సంప్రదాయం. అందువల్ల వివాహ సందర్భంలో పాడే పాటలు లక్ష్మీ నారాయణ వివాహ వేడుకల వర్ణాలుగానే ఉంటాయి. ఆ రకంగా ఆముష్మిక ధర్మ నిర్వహణ కూడా లౌకిక వ్యక్తుల వివాహం నిమిత్తంగా సాగుతూనే ఉంటుంది. జూలూరి తులశమ్మ  పాటలను ఆ కోణం నుండి చూడాలి. రాసేవి పెళ్ళిపాటలే. పరోక్షంగా అవి లక్ష్మీనారాయణుల స్తోత్రాలు.ఆమె పేరులోని తులసి విష్షు పూజకు శ్రేష్ఠమైనదిగా ఉద్దేశించబడింది.   ప్రతి పాట చివర వధూవరులకు తులసి మాలతో అలంకారం సాధారణం. అది తనపేరును పాటలో ఇమడ్చటమే కాదు తనదైన భక్తి ప్రకటన కూడా.  “నలుగిడ రారంగ నలుగిడ రారంగ ననబోణికి వేగ నలుగిడరా “ అనే పల్లవితో మూడు చరణాల పాట లో ‘పుష్ప పరాగమూ, పూ రసమూ’  కలిపి పుష్పకోమలికి నలుగు పెట్టమని స్త్రీలను ఆహ్వానిస్తుంది. ఇక్కడ పుష్పకోమలి శ్రీ మహాలక్ష్మి. స్త్రీలు నలుగు పెట్ట రావటం ఆమె సేవకే. ‘నలుగందుకోరా జలజాసనార్చితా’ అనే పల్లవితో ప్రారంభమయ్యే మరొక పాట నలుగు  సేవను స్వీకరించమని నారాయణుని వేడుకొనటమే. ఆయనకు నలుగు పెట్టేవాళ్ళు కూడా స్త్రీలే. ‘ అత్తరు పునుగును మొత్తముగా జేర్చి జిత్తజరూపమున చేడియ నల్గిడ అనే తొలి చరణం వరుడిది మన్మధరూపం అని చెప్తూనే ఆ నెపం తో ఆమె అత్యంత సుందరాకారుడిగా  భగవంతుడిని స్మరిస్తున్నది. 

పెళ్లయ్యాక వధూ వరుల మధ్య చనువును పెంచే వేడుకలు అనేకం.  మంచం మీద కొత్తదుప్పటి పరిచి వధూవరులను ఎదురెదురుగా కూర్చోబెట్టి ఒకరిచేత ఒకరికి గంధం పూయించటం, పన్నీరు చల్లించటం, పూలదండలతో బంతి కట్టి ఒకరి పై ఒకరు  విసురుకొనెట్లు  ప్రోత్సహించటం, తలుపుదగ్గర నిలబెట్టి ఒకరి పేరును మరొకరిచేత చెప్పించటం, పక్క పక్కనే భోజనానికి కూర్చోపెట్టి ఇద్దరినీ ఒకరి విస్తట్లో పదార్ధం మరొకరు తినేట్లు,  తినిపించేట్లు  చేయటం ఇవన్నీ ఆ కోవలోవే.    

‘పూల బంతుల నాడ రాగదే , నీలవేణి నీదు పతితో’ అనే పల్లవితో మూడు ఏకవాక్య చరణా లతో ఒక పాట ‘చేమంతి చెండ్లాడనే’ చెలువుడు సత్యతో అనే పల్లవితో మూడు చరణాల మరొక పాట ఉన్నాయి.(డిసెంబర్ 1910).ఈ రెండూ దండాడింపు పాటలు. మొదటి పాట భర్తతో పూలబంతులాటకు స్త్రీని ప్రోత్సహించేది కాగా రెండవ పాట వరుడిని శ్రీ కృష్ణుడితో అభేదం చేసి సత్యతో చెండ్లు ఆడటాన్ని వర్ణించేది. మరొక పాటలో బొండుమల్లెల పూల చెండు, ఇంకొక పాటలో ‘మల్లె మొల్లలు జాజులు మరువంపు చెండులు’  అవి ఏ పూల చెండ్లయినా తులసీ దళాలు, తులసీ మాలలు తప్పనిసరి.  ఈ చెండ్లాట ఆడే పురుషుడు శ్రీ కృష్ణుడు , శ్రీమన్నారాయణుడు ఇలా … అతని సహచరి ఒక సారి లక్ష్మి, ఒక సారి సత్య , మరొకసారి రాధ .. బ్రహ్మాది దేవతలు , సీత గౌరీ మొదలైన స్త్రీలు పూలు అందిస్తూ వేడుకలో పాల్గొనే సదస్యులు. ( ఆగస్టు 1911) ‘సందియమేలనే సరసకు రావే’, ‘ ఓ మందగమన నీ సామికి శ్రీగంధము లలదవే’ ( అక్టోబర్& నవంబర్ 1911) కలికీ పన్నీరు జల్లవే , కంజాక్షునిపై కులుకుచు హరిపై గొప్ప గిండియ తొడ’ (జనవరి 1913) జవ్వాది, బంగారు రజము  కల్పి వెండి బంగారు గిన్నెలు తీసిన  గంధం రాసి, పన్నీరు చల్లి పతితో కలిసిమెలసి జీవించమని వధువును ఉత్సాహపరుస్తాయి. ఇవి గాక హితమతి గై కొగదమ్మ ఇందిర జయ హారతినీ ( అక్టోబర్& నవంబర్ 1911), ‘జననీ పాదములకు జయ హారతిదే గొనుమా’ (జూన్ 1912) ఏమమ్మా కాత్యాయని నా మీదను దయరాదా! వంటి అమ్మవారి కీర్తనలు మరికొన్ని వ్రాసింది తులశమ్మ .

                                                            2

తులశమ్మ తొలి పద్యాలు భండారు అచ్చమాంబ మరణానికి ఖేదిస్తూ వ్రాసినవి. సావిత్రి పత్రిక   1905 మార్చ్- ఏప్రిల్  సంచికలో ‘సఖీవియోగ విచారము’ అనే శీర్షిక తో అచ్చు అయినాయి. ఒక సీసం , రెండు ఉత్పలమాలలు, రెండు గీతాలు మొత్తం అయిదు పద్యాలు. తెలుగు సమాజంలో 20వ శతాబ్ది ప్రారంభంలో స్త్రీల గురించి వ్రాయటం, స్త్రీలను సమీకరించటం అన్న రెండు పనులను తానొక్కతే ఉద్యమమగా నిర్వహించి స్త్రీలకు  స్ఫూర్తి దాయకంగా నిలిచిన భండారు అచ్చమాంబ  ముప్ఫయ్ ఏళ్ల వయసులో అకాలమరణం చెందింది. అప్పటి స్త్రీల సామూహిక దుఃఖానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది తులశమ్మ వ్రాసిన స్మృతి ఖండిక ఇది. అచ్చమాంబ 1903 లో కుటుంబంతో సహా యాత్రచేస్తూ ఆంధ్రదేశంలో వివిధ నగరాలలో పత్రికా సంపాదకులు , రచయితలు అయిన స్త్రీలను కలిసి స్త్రీవిద్య, స్త్రీల సంఘాల ఆవశ్యకత మొదలైనవాటి గురించి ప్రసంగించి వెళ్ళింది. దానిని ప్రస్తావిస్తూ ‘తరుణుల సోదరీ తతిగ’ నెంచిన ఆమె మరణం ‘సకియల దురదృష్టం’ అంటుంది. అబలా సచ్చరిత్ర రత్నమాల వ్రాసిన ఆమె ఆ పని ఆపేసి చెలులనందరిని వీడి తరలి పోయిందని వేదన పడింది. ‘మా మక్కువ సోదరీమణిని’ తీసుకువెళ్ళటానికి నీకు చేయట్లా ఆడిందని మృత్యువు ను నిలదీసింది. భూమి మీది పుణ్య స్త్రీల కథలు వ్రాసి ఇప్పుడు స్వర్గలోకపు  పుణ్యస్త్రీల గురించి వ్రాయటానికి వెళ్ళావా అని అచ్చమాంబను సంబోధిస్తూ సమాధానపడే ప్రయత్నం చేసింది. స్త్రీల కోసం పనిచేస్తున్న సమకాలపు స్త్రీల గురించిన స్పృహతో 1905 నాటికే తులశమ్మ వ్యక్తిత్వం వికసించటం గమనించవచ్చు.

ఈ క్రమంలోనే ఆమె కందుకూరి వీరేశలింగం గారి భార్య రాజ్యలక్ష్మమమ్మ మరణానికి దుఃఖిస్తూ  ‘జననీ వియోగ విచారము’. ( హిందూ సుందరి సెప్టెంబర్ 1910) అనే పద్య ఖండిక వ్రాసింది. శ్రీకరుడికి భక్తి మ్రొక్కి గానీ ఇతరమును తలవని తులసమ్మ మొదటి పద్యంలో దైవ ప్రార్ధన చేసి ఆ తరువాత ఎనిమిది పద్యాలలో రాజ్యలక్ష్మమ్మ వియోగ వ్యధను వ్యక్తంచేసింది. దయ , సౌశీల్యం , ధర్మవృత్తి , పాతివ్రత్యం , నీతి, సమత్వం, నిత్య తుష్టి, నిర్మల భావం, శాంతి మొదలైన గుణాలలో రాజ్యలక్ష్మమ్మకు  భూమి మీద ఏ కాంతాలూ సాటిరారని సన్నుతించింది. ఆమెను దయమాలి తీసుకువెళ్లిన మృత్యువును దూషించింది. కిరీటంపైన ప్రకాశించే సన్మణిని దుర్మార్గుడేవడో తీసుకుపోతే నివ్వెరపోయి చూచే మాన్యుని వలే విభ్రాంతిలో మునిగిపోయామని అంటుంది.

“ గతిలేక కష్టముల్ గాంచి చింతించెడు గరితల దయఁజూచు కాంత యెవతె

  తల్లిదండ్రి దయమాలి తరిమి పుచ్చిన యట్టి కాంతల బ్రేమించు గరిత యెవతె

వెలలేని సద్ధర్మ వితతిని బోధించి యజ్ఞానమడచిన యమ్మ యెవతె

అరలేని యనుకంప నారసి దుఃఖంబు లపనయించిన యట్టి అతివ యెవతె

అట్టి మా రాజ్యలక్ష్మమ్మన లఘుమతిని ,కాలగతినిట్లు నెడబాసి కనలవలసె

నకట కాలంబు దాటగా నలవి యగునె, ఫాలనేత్రునికయినను బ్రహ్మకైన “ ఈ సీస పద్యం లో తేటగీతి భాగం రామలక్ష్మమ్మ వియోగ దుఃఖం తో కాలం ఈదటం శివుడికి బ్రహ్మకు కూడా సాధ్యం కాదు అన్న విశేషణ వాక్యంతో తన లాంటి సామాన్యుల సంగతి చెప్పనక్కరలేదన్న విషయాన్ని సూచించింది. మరణం ఎవరికైనా అనివార్యం కదా? వియోగ వ్యధ దుస్సహమే కావచ్చు కానీ రామలక్ష్మమ్మ మరణ దుఃఖానికి అంత తీవ్రత ఎందుకు? అంటే అది వ్యక్తిగత సంబందం వల్ల కాదు. ఆమె ఇన్నాళ్లుగా నిర్వహించుకు వస్తున్న ఒక గొప్ప సామాజిక బాధ్యత - స్త్రీ సమాజం పట్ల తల్లివలె వ్యవహరిస్తున్న తీరు-  వల్ల. వీరేశలింగం స్త్రీ పునర్వివాహ ఉద్యమం ప్రారంభించాక వివాహాలు కోరి ఇళ్ళనుండి బయటకు వచ్చిన స్త్రీల కొరకు వీరేశలింగం శరణాలయం  స్థాపిస్తే ఆ శరణాలయంలోని స్త్రీలను ప్రేమతో దగ్గరకు తీసి తల్లివలె సంరక్షించింది. చదువుచెప్పి జ్ఞానవంతులను చేసింది. పీటలమీద కూర్చుని పెళ్లిళ్లు చేసింది. వీరేశలింగం ఉద్యమం ఆమె సాహచర్యంవల్లనే సంపూర్ణంగా సాఫల్యం అయింది. ఆరకంగా స్త్రీజనోద్ధరణ ఉద్యమంలో ఆమె నిర్వహించిన చారిత్రక పాత్రను ఈ సీస పద్యం లో నమోదు చేసింది తులసమ్మ. లోకంలో ఎన్నో సభలు చూసిన రాజ్యలక్ష్మమ్మ స్వర్గ  సభల సంగతి తెలుసుకొనటానికి వెళ్లిందని సంభావించింది.

ఈ విధమైన స్మృతి కవితలలో మరొకటి మోతీలాల్ మరణానికి చింతిస్తూ వ్రాసినది( గృహలక్ష్మి , మార్చ్ 1931). పదకొండు పద్యాల ఖండిక ఇది.

                                                3

 డిసెంబర్ - జనవరి 1906 హిందూసుందరిలో సతీహితబోధిని అనే శీర్షికతో జూలూరి తులసమ్మ వ్రాసిన పద్యాలు ఉన్నాయి. భారతం అరణ్య పర్వం పంచమాశ్వాసంలోని  సత్యాద్రౌపదీ సంవాదం ఆధారంగా వ్రాసిన చిన్న కావ్యం ఇది.  అరణ్యవాసం చేస్తున్నపాండవులను చూడటానికి వెళ్లిన శ్రీకృషుడితో సత్యభామ కూడా వెళ్ళింది. ఏకాంతంలో సత్య ద్రౌపదిని నీ అయిదుగురు భర్తలు నీ యందు అంతగా అనురక్తులు కావటానికి నీవు ఏమందులు పెట్టావు  ఏ మంత్రాలు వేశావు? తెలుసుకొని నేను కూడా కృష్ణుడిని వశవర్తుడిని చేసుకొంటాను చెప్పవా అని అడిగింది. దానికి ద్రౌపది సతులకు ఏది హితమో వివరిస్తుంది. అక్కడ 32 పద్యగద్యలతో ఉన్న విషయాన్ని తులశమ్మ 60 పద్య గద్యలలో కథనం చేసింది. అంటే భారతకథా ఘట్టాన్ని ఒకదానిని స్త్రీల హితోపదేశానికి అనుకూలంగా ఉంది కదా అని స్వీకరించి సమకాలపు చైతన్యంతో తన మాటలలో తిరిగి చెప్పిందన్న మాట.

సతీహితబోధినిలో మొదటి రెండు పద్యాలు దైవ స్తుతి. “ఎవ్వడనంత శక్తి మయు( డెవ్వనిచేఁ జనియించు  విశ్వమిం/కెవ్వని మాయ … వంటి పద్యాలు పోతన భాగవత పఠన పారణ ప్రభావాలను చూపిస్తాయి. మూడవ పద్యంలో కథ మొదలు. ‘నిజదార సహోదర సంయుతుండు’ అయి స్త్రీ కృష్ణుడు బావలను చూడటానికి అడవులకు వెళ్ళటం, అతిధి సత్కారం మామూలే. “ తరుణీ లోకభీకర రుల నే తంత్రంబులం బన్నితో / వారదివ్యౌషధమేది యేని యిడితో వశ్యంబు గావించితీ” అన్న సత్యభామ కుతూహల వకాయం దగ్గర అసలు కథ మొదలవుతుంది. మందులు పెట్టి మాలిమి చేసుకొనటం మానహాని, ప్రాణహాని అని మందలించి ద్రౌపది ‘తానెరింగిన ధర్మంబు దాటె నేని సఖికి రౌరవ నరకం’  అని సత్యకు  స్త్రీ ధర్మం ఏమిటో  బోధిస్తుంది. అన్నం పెట్టేటప్పుడు స్త్రీ తల్లికావాలి, తాంబూలం ఇచ్చేటప్పుడు వెలయాలు కావాలి, పనులు చేసేటప్పుడు బానిస కావాలి అని చెప్తుంది.  “ వ్రతములు పెక్కులు గలవా

       వ్రతములలో వనితలకును వరుసేవయే మేల్” అని బోధించింది. భర్త కురూపి అయినా, రోగి అయినా జారుడైనా, చోరుడైనా , కోపిష్టి అయినా అతనే దిక్కని తలచే తరుణులకు కీర్తి  లభిస్తుందని అంటుంది. భర్త పరదేశాలకు వెళ్ళినప్పుడు గంధ పుష్పాది అలంకారాలు స్త్రీకి  తగదని చెప్తుంది.మగనికి లోబడి ఉండాలి.వాకిలి  దాటరాదు. మాట బయటకు రారాదు. మగడిచ్చిన అణువైనా మేరుపర్వతం అంత అని తృప్తి పడాలి.సేవకులు ఎందరు ఉన్నా,  తనకు ఎన్ని పనులున్నా భయభక్తులతో స్వయంగా భర్తకు సేవచేసే స్త్రీకి అభ్యుదయం. రోజుకొకరకంగా భర్త స్నాన పానాలకు, భోజనానికి ఏర్పాట్లు చేయాలి. స్త్రీకి అందగత్తెను అనే అహం, గర్వం , కోపం  వుండరానివి. జపతప ఉపవాస వ్రతాలు ఎన్నయినా పతి సేవకు సాటిరావు. దైవ భక్తి , ధర్మవర్తనం స్త్రీల కు నిత్యం అనుష్టించదగినది. ఇలా సతికి హితము చేకూర్చే నీతులు అనేకం బోధిస్తూ తదనుగుణంగా ప్రవర్తించే  స్త్రీలకు మెప్పు , చేయని స్త్రీలకు అపకీర్తి అని హెచ్చరించింది. భారతంలో సత్యకు ద్రౌపది బోధనగా చెప్పబడినవన్నీ  మనుస్మృతి ‘స్త్రీ ధర్మములు’  గా పేర్కొన్న వాటికి కల్పించిన ప్రాచుర్యమే. ద్రౌపది బోధ ఆధారంగా తులశమ్మ వ్రాసిన ఈ ఖండిక అందువల్ల ఆధునిక మహిళకు అత్యంత ప్రాచీన మనుధర్మాన్ని ఆదర్శంగా  చూపేదే అవుతున్నది. ఆధునిక యుగం స్త్రీని ఉదారవాద దృక్పథంతో పబ్లిక్ ప్రపంచంలోకి అయితే తెచ్చింది కానీ మనుధర్మ మూలం నుండి వేరు చేయలేకపోయింది అన్నది స్పష్టం. 

అయితే తులశమ్మ వ్రాసిన సతీహిత బోధినిలో ప్రత్యేకత సమకాలపు స్త్రీ విద్యా ప్రాధాన్య ప్రస్తావన ఉండటం. ద్రౌపది బోధ విన్నాక సత్యభామ ఆమె మాటలవల్ల తన హృదయ తాపం అంతా తీరిపోయిందని తన మనస్సు ధర్మపథంబు పొందిందని చెప్పి ఒక్క సందేహం వ్యక్తం చేసింది.

“ విను చెలి వనితలకెల్లను

ఘనమనుచున్ విద్దె నెఱపి గాంతురు ప్రేమన్

జనదని కొందరు బల్కెద

రనుమానము దీర్చి పరమ హర్షంబిడదే”  అని స్త్రీవిద్య గురించి ప్రశ్న వేసింది.

“ఒక్కరు గల్గి స్త్రీలకికనొల్లదు విద్య యటంచు బల్క బె

న్మక్కువ తోడ వేరొకరు మానక విద్య నొసంగుడంచనన్

బెక్కురు పెక్కు మార్గముల నేర్చిన వారల బ్రీతి గాంచినన్

చక్కని విద్య ఎప్పుడిల జక్కని శ్రేయ మొసంగు చుండ దే “ అని విద్య శ్రేయో కారకం కదా అని తన అభిప్రాయాన్ని కూడా జోడించింది. మంచి ప్రశ్న వేశావు అంటూ ద్రౌపది  విద్య ప్రయోజనం గురించి చెప్పిన మాటలు సమకాలీన సంఘ చైతన్యం నుండి తులశమ్మ చేసిన భావనలే. “ అజ్ఞానంబను జీకటిం దునుము నత్యాశాగ్ని జల్లార్చు సు

      ప్రజ్ఞంజింతను వార్ధి దాటనగు నా ప్రజ్ఞాతమౌ విద్యచే

      సుజ్ఞానంబు నొసంగి సూరి జన సం స్తుత్యంబు మోదంబునౌ

      నజ్ఞల్ గొందరు విశ్వసింపరిది యానందంబె యార్యాళికిన్” అని విద్య అజ్ఞానాన్ని , అత్యాశను పారద్రోలే శక్తి విద్యకు ఉందని , అది బుద్ధిమంతులు అయినవాళ్ళచే ప్రశంసించబడుతున్నదని చెప్పి స్త్రీలకు ఆభరణాలు ఎన్ని ఇచ్చినా ఆశతీరదు, అజ్ఞానం పెరుగుతుందీ కనుక “...... విద్యా విభూషణంబు / గల్గి యుండిన కాంతలు కాంతృ  యశము” అని నిర్ధారించింది. ఆ రకంగా తులశమ్మ సమకాలీన స్త్రీవిద్యా ఉద్యమానికి తన స్వరాన్ని ఇచ్చింది. వీరేశలింగం పంతులు ఇదే భారతాంర్గత  ద్రౌపది ప్రబోధం వస్తువుగా 1900 లో సత్యా ద్రౌపది సంవాదం పాటగా వ్రాసాడు. ద్రౌపది చేసిన హితబోధ మదినుంచుకొని సత్య పతి మనసెరిగి మెసలి సుఖించిందని చెప్పటమే కాక ఈ పాట చదివి స్త్రీలు వరగుణములు కలిగి వర్తిస్తే సకల శుభాలు , సత్కీర్తి పొంది ఇహపరాలలో సుఖిస్తారని ఫల శృతితో దానిని ముగించాడు వీరేశలింగం. ఆరేళ్లకు మళ్ళీ తులసమ్మ దానినే వస్తువుగా ఎంచుకొనటానికి వీరేశలింగం రచన కూడా ఒక ప్రేరణ అయిందేమో. పతులపట్ల స్త్రీలు ఎట్లా మెలగాలో పురుషులు చెప్పటం ఒక పద్ధతి. అందులో శాసనం ధ్వనిస్తుంది. స్త్రీలే స్త్రీలకు చెప్పటంలో అనుభవ  కథనం ఉంటుంది. శిక్షణపొందిన పద్ధతి ఉంటుంది. స్త్రీలు స్త్రీలుగా జీవించవలసిన పద్ధతిలో శిక్షణ ద్రౌపది నుండి తులశమ్మ వరకు ఒకే రకంగా ఉందన్నమాట. వేల  ఏళ్ళు గడిచినా శిక్షణలో రాని మార్పు విచారణీయం.

                                                4

ఋతుచక్రవర్ణనము పేర జూలూరి తులశమ్మవ్రాసిన పద్యాలు 32.(1914, ఆంధ్రపత్రిక, ఉగాది సంచిక)  “శ్రీల నలరారునట్టి యీ క్షితిని పెంపు / సొంపు వెలయించు  దినముల సొరిది వినుడు”అని మొదటి రెండు పాదాలలో చెప్పి తరువాతి రెండు పాదాలలో మధుమాస వర్ణన కు శ్రీకారం చుట్టింది. 23 పద్యాలలో మధుమాస వర్ణన చేసి, తరువాతి ఆరు పద్యాలలో  వర్షరుతు వర్ణన చేసి చివరి పద్యాలలో  ఒక తాత్వికమైన ముగింపును ఇచ్చింది. చెట్లు కొత్త చిగుళ్లు వేయటం, మొగ్గ  తొడగటం, తుమ్మెదల ఝుంకారాలు, కోకిలల కూతలు, వికసించిన మల్లె, మొల్ల మొదలైన పుష్పజాతులు,  పక్షుల కిలకిలలు అనేక రకాలుగా మనసుకు ఆహ్లాదం కలిగిస్తున్నాయి అని ‘ ఆ దినంబులలోనే హాయి కలుగు’ అని మధుమాస సౌఖ్యాన్ని వర్ణిస్తూ ఆ వెనువెంట పద్యంలో ‘ ఆ దినాంబులనిఎండలధికమౌను/ తనకు ( బూర్వము గల్గు శాంతమును బాసి / భాను డెంతయు  గ్రోధ సంధానుడగుచుఁ …. ‘ అంటూ అంత సౌఖ్యాన్ని ఇచ్చే మధుమాసపు మరొక ముఖం బాధాకరమైన -ఎండ, నీటి ఎద్దడి, విసనకర్రలతో విసురుకొనటం వంటి అనుభవం అని వర్ణిస్తుంది. ఒక సౌఖ్యాన్ని ఆనుకొని ఒక బాధ ఉండటాన్ని ఫోకస్ లోకి తేవటంలో  ఒక జీవనతాత్వికత అందివస్తుంది. ఎండా కాలం పోయి వానాకాలం వచ్చింది. దానిని  వర్ణిస్తూ  ఉరుములకు , పిడుగులు భయపడటం, వానలో తడిసి చలికి వణుకుతూ ఇంతలో ఇట్లా వర్షం వస్తుందని తెలియదు అంటూ జనం మాట్లాడుకొనటాన్ని ప్రస్తావించి ఇట్లా బహుభంగుల కనిపించే ప్రకృతిని , ప్రపంచాన్ని చూస్తుంటే ఏదీ స్థిరం కాదని తెలుస్తున్నదని నిర్ధారించి “ స్థిరముగా నుండు వస్తువు (దెలియవలయు /జ్ఞాన యుతులారా! సద్గుణ చతులార !/అన్నలార !సుపూజ్యత ప్రసన్నులార!” అని కర్తవ్యం ఉపదేశించింది.అనుభవాలు అనేకం. అస్థిరం.  స్థిరంగా ఉండేది ఏదో ఈ చిత్రంపు సృష్టికి కర్తయైన సత్య చారిత్రుని ఎదలోన నిలుపుకొనటం వల్ల తెలుసుకొనేదే అని ఆమె కవిత్వ తాత్పర్యం. అట్లా ఋతుచక్రవర్ణన ఋతువర్ణన కోసమే కాక దానిని  ఒక ఆధ్యాత్మిక   తాత్విక భావ స్ఫూర్తి దిశగా నడిపించటం విశేషం.

ఈ పద్యాలలో తులశమ్మ భావుకత్వ శక్తి ఆహ్లాదకరంగా వ్యక్తమైంది. మధుమాసంలో చెట్లు పాత ఆకులు రాల్చి కొత్త ఆకులను తొడుక్కొనటం స్త్రీలు “ ప్రా(త చీరలు విడనాడి…  / పట్టు పుట్టంబులను”  కట్టుకొన్నట్లు ఉందని అంటుంది. మధుమాసాన్ని వర్ణించినవాళ్లు ఎందరో ఉన్నారు కానీ పాత చీరలు విడిచి కొత్తచీరెలు కట్టడాన్ని ఉపమానంగా చేసినవాళ్లు ఎవరయినా ఉన్నారా అంటే అనుమానమే. సంధ్యాసమయపు ఎర్రడాలు  సూర్యుడు  అక్కడక్కడా తిరిగి ఇల్లు చేరుతున్న కొడుక్కు దృష్టి తీయటానికి తల్లి తెచ్చిన ఎర్రనీళ్ళ పళ్లెం లా ఉన్నాడట. కమ్ముకొస్తున్న చీకట్లు రాత్రి అనే స్త్రీ జుట్టు లాగా ఉందని , ఉదయిస్తున్న చంద్రుడు ఆమె తలదువ్వుకొనటానికి కాలపురుషుడు ఇచ్చిన అద్దం అన్నట్లుగా ఉన్నాడని ఉత్ప్రేక్షిస్తుంది. భావుకత వాస్తవికత పరుగు పేకలవలె అమరిన పద్యరచన తులశమ్మది. ఒక పద్యం నుండి మరొక పద్యానికి కొనసాగింపు పద్ధతి వల్ల పాట లక్షణం కొంత పట్టుబడింది.

తులశమ్మ ప్రకృతి ప్రేమ , పారవశ్యం ఋతుమాల అనే శీర్షికతో (ఆంధ్ర సర్వస్వం 1925 మే, జూన్ , జులై సంచికలు )  ప్రచురించబడిన పద్యాలలో ప్రగాఢమై కనిపిస్తుంది. ఋతుచక్రవర్ణము పద్ధతిలోనే ఋతువులను వర్ణించే పద్యాల మాల ఇది. మధుమాసం తో మొదలై  వర్షఋతువు రాకడ వరకు నడిచిన వర్ణన  జులై సంచికలో  సశేషం అని  ప్రకటించబడింది. ఆ తరువాత ఎన్ని సంచికలలో ఇంక ఏయే ఋతువుల వర్ణన జరిగిందో తెలుసుకొనటానికి ఆ సంచికలు అలభ్యం. 1926 ఫిబ్రవరి సంచికలో లేవుకనుక ఋతుమాల పద్యాల ధారావాహిక 1925 ఆగస్టు నుండి జనవరివరకు ఆ ఆరు నెలల లోపల ఎప్పుడో ముగిసి ఉండాలి.

అప్పుడప్పుడే వికసిస్తూ ప్రచారంలోకి వస్తున్న భావకవిత్వం ధోరణి తులశమ్మకు పట్టు బడింది అనటానికి నిదర్శనం ఋతుమాల. “ చైత్ర రాజింక రామికి చింత తొడ / నున్న వనకాంత కొక వార్త విన్నవింప / వచ్చి కోయిల యెంతయో మచ్చికలర/ కొలది ధ్వనితోడ ( గూసె  కుహూ యటంచు”  అని చైత్రాన్ని పురుషుడితోటి వనాన్ని స్త్రీతోటి రూపకం చేసి చైత్రం కోసం ఎదురు చూస్తున్న వనకాంతకు చైత్రుడి రాక గురించి చెప్పటానికి వచ్చి కోకిల కూత మొదలుపెట్టింది. ప్రేమ , ఎదురు చూపులు అన్న భావాలను చుట్టుకొని  కారయిత్రీ ప్రతిభ తీగలు సాగి కవిత్వానికి పందిళ్లు వేయటం ఈ కవితలో కనబడుతుంది. కోకిల కూత   వనకాంత లో కలిగించిన సంచలన వర్ణన తరువాతి పద్యం. “ అట్టి యవ్యక్త మధురిమ నాలకించి /యెంతొ రహిమించి పులకించి సంతసించి / వింత దళుకొత్త ననలెత్తి వేడ్క హత్తి  /పోవనున్నట్టి ప్రాణంబు పొందు పరుచు” కోకిల నాద మధురిమ అంచలంచెలుగా కలిగించిన ప్రభావం వర్ణితం. పులకింత , సంతోషం , కొత్త మెరుపు , మైమరపు , ఉత్సాహం కలిగిస్తూ కోకిల నాదమాధురిమ అంతిమంగా పోతున్న ప్రాణాలను నిలిపింది. ఈ రకమైన మానసిక అవస్థా వర్ణన, ఒక భావాన్ని దశా పరిణితివరకు తెగకుండా సాగించటం  కృష్ణశాస్త్రి కవిత్వంలో కనబడే లక్షణాలు. యెంత మృదుతర గానమో అంటూ  కోకిల గానానికి పరవశించి  పోతుంది. ఆ పారవశ్యంలో అది మోహన మంత్రమో , చక్కని రసమో , ఎంత హాయో, ఎంత రుచో ఎంత విలువో ఎరుకపడదు అని ఆ ఆనందానుభవాన్ని పేరుపెట్టి తెలుసుకొనటానికి తాపత్రయ పడుతుంది. శిశువులకు , పశవులకు, పాములకు మాత్రమే ఆ నాదం ఎక్కడ పుట్టి ఎలా వ్యాపిస్తున్నదో తెలుసు నని , తెలుసుకోలేకపోయిన తన నిస్సహాయతను చెప్పుకొంటుంది. ఎండిన మోడులను చిగురింప చేసే శక్తి పాట అని సంభావిస్తుంది.మధుమాసం రుతువులలో హృద్యమైనదని చెప్తూ దాని విలాసాన్ని పరిపరివిధాలుగా వర్ణించింది తులశమ్మ.  

మధుమాసం ఎండాకాలాన్ని వెంటపెట్టుకొని వస్తుంది. సూర్యుడు సహస్ర కిరణాలతో విజృభించి తాపం కలిగించే కాలం అది. ‘చండతరవర్తి , ప్రచుర మార్తాండ మూర్తి’  అంటుంది సూర్యుడిని. సూర్యకిరణాల వేడికి నీరు ఆవిరై పైకి తేలి ఘనీభవించి మేఘమై గాలి తాకిడికి కదులుతూ ఎక్కడో వర్షిస్తుంది. ఇది ప్రకృతి చక్రం. ఈ క్రమంలో వర్ష దాత పరోక్షంగా సూర్యుడు. “ “ “ “తానొసగిన రసరూప ధనము మరల గైకొనుటకు వేయికరములు సాచి సూరీడు ఎండాకాలంలో  విజృంభిస్తున్నట్లు ఒక కార్యకారణ సంబంధ భావన చేసింది తులశమ్మ.  భావకవిత్వానికి నిలువుటద్దం వంటి ఖండకావ్యం ఈ ఋతుమాల. ఆధునికులలో ఋతువర్ణనకు విశ్వనాథ సత్యనారాయణ పేరు ప్రసిద్ధి. ఆ రకంగా చూసినప్పుడు జూలూరి తులశమ్మ చేసిన ఋతువర్ణన తప్పని సరిగా చెప్పుకోవలసినది.

          --------------------------------------------------------------

                                                                                            (ఇంకావుంది) 

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -17

కళ్లేపల్లె  వేంకట రమణమ్మ కవిత్వం ఖండికల రూపంలో లభిస్తున్నవి ఆరు. శతకం ఒకటి. ఖండికలు ప్రధానంగా ఆశీర్వచన ,అభినందన పద్యమాలలు. కాకినాడ విద్యార్థినీ  సమాజం ,ఆ సమాజం వల్ల ఏర్పడ్డ సంబంధాలు ఆమెకు ఎంత ప్రియమైనవో చెబుతాయి అవి. 1904 లో ఏర్పడిన కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం పులగుర్త లక్ష్మీనరసమ్మ నాయకత్వంలో నాలుగైదేళ్లు వర్ధిల్లి తరువాత నామ మాత్రావశిష్టమై  ఉండగా 1910 లో బాలాంత్రపు శేషమ్మ , దామెర్ల సీతమ్మ కలిసి పునరుద్ధరించినది మొదలు కళ్లేపల్లి వేంకట  రమణమ్మ  దానికి అధ్యక్షురాలు. 1916 వరకు ఆ పదవిలో ఆమె కొనసాగింది. అందువల్ల ఆమె మేధో సృజనలకు అదే ఆలంబన కావటంలో ఆశ్చర్యంలేదు.

                                                1

1910 లో రెండవ జన్మ ఎత్తిన శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం ద్వితీయ జన్మదిన మహోత్సవ సమయంలో వేంకటరమణమ్మ సంస్థను ఉద్దేశించి వ్రాసిన తొమ్మిది పద్యాల ఖండిక ( హిందూ సుందరి , 1911, సెప్టెంబర్) లో మూడు శార్దూల వృత్తాలు, మూడు ఉత్పలమాల వృత్తాలు, ఒక చంపక మాల , ఒక సీసం, ఒక పంచచామర వృత్తమూ వున్నాయి. ‘శ్రీవిద్యార్ధిని యన్సమాజమఅని సంబోధించి దేవుడు సదా నిన్ను పాలిస్తాడు అని ప్రార్ధనారూప ఆశీస్సుతో ప్రారంభించి రెండవ పద్యంలో ఖ్యాతి , అపఖ్యాతి అనేవి పని ఆరంభించకపోతే లేనేలేవు , ఆరంభించిన తరువాత దారి తప్పితే అపఖ్యాతి, ధైర్యంతో ఆరంభం అయ్యావు కనుక చివరివరకు నడవాలి అని ఆకాంక్షించింది. ఇంతకు ముందు ఈ నగరంలోని స్త్రీలందరినీ ప్రోగుచేసి ప్రసిద్ధికెక్కావు, ఏ మాయలోనో పడి మరుగై ఇన్నాళ్లకు ఈ రూపంలో మళ్ళీ అవతరించావు. ఏడాది శిశువువు అయ్యావు. గట్టెక్కవలసిన బాలారిష్టాలు ఎన్నిఉన్నాయో తెలివిగా ఉండాలని చెబుతూనీలోనే ప్రతిసంఘమేర్పడును జుమ్మీ జంకి వెన్నీకుమీఅని హెచ్చరించింది.

  ప్రారంభమైనప్పుడు ఏర్పరచుకొన్న సమాజ నిబంధనల ప్రకారం  పునర్వివాహం చేసుకొన్నస్త్రీలకు ఇందులో ప్రవేశం లేదనీ, పునరుద్ధరణ తరువాత నిర్వాహకులు కొందరు ఆ నిబంధనను వ్యతిరేకించి పునర్వివాహిత స్త్రీలను చేర్చుకొనటం వలన చాలామంది సమాజ సమావేశాలకు  రావటం మానేశారని,సమాజం ఇలా క్షీణదశకు రావటం చూసి సహించలేక   దామెర్ల సీతమ్మను , బాలాంత్రపు శేషమ్మను కార్యదర్శి సహాయకార్యదర్శి పదవులనుండి తొలగించి  సమాజకార్యక్రమాలను చక్కబెట్టే బాధ్యత పులగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ  తీసుకొనాలని  జులై 2 వతేదీనాడు జరిగిన సభలో  నిర్ణయించినట్లు 1911 జులై సావిత్రి పత్రికలో వచ్చిన  ప్రకటనను దృష్టిలో పెట్టుకొనే రమణమ్మ ఈ హెచ్చరిక చేసి ఉంటుంది. ఆ ప్రకటనను ఖండిస్తూ బాలాంత్రపు శేషమ్మ , దామెర్ల సీతమ్మ తాము ఏర్పరచకుండా , తాము లేకుండా కార్యవర్గ సమావేశం ఎలా జరిగిందని, ఆ తీర్మానానికి విలువ ఏమిటని, పులుగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబకు దానితో సంబంధం ఏమిటని సవాల్ చేస్తూ వ్రాసిన నేపథ్యంలోనే  “కొందరి మెప్పుకై జనులకుం దలకంటకమైన తోవలన్ ముందడు గుంచ( బోకుముఅని ప్రారంభమయ్యే తరువాతి పద్యాన్ని  “ నిన్నుఁ  బాసిన బ్రయత్నములెట్లు ఫలించు సోదరీఅని  ముగించినట్లు తోస్తుంది.

తరువాతి సీసపద్యంలో స్త్రీలు  విద్యా  స్వాతంత్య్రముల రుచి ఎరగటానికి, సంఘాలు పెట్టుకొనటానికి ఏ సంస్కర్తలు కారకులు, ప్రేరకులు అయ్యారో వాళ్ళు తలపెట్టినసంఘ సంస్కా రములకు నీ శక్తి ( కొలది తోడుపడ ( జూడు యే మార్పు (గూడదనకు మమ్మ యదియె కృతజ్ఞత సుమ్ము కొమ్మఅని హితవు చెప్పటంలో పునర్వివాహిత స్త్రీలను సంఘంలో చేర్చుకొనరాదు అన్న   పక్షం పట్ల రమణమ్మ వైఖరి స్పష్టమే. ఆ రకంగా ఆశీస్సు రూపంలో ఉన్న ఈ ఖండిక విద్యార్థినీ సమాజ చరిత్రకు సంబంధించిన ఒక  ఘటనకు వ్యాఖ్యానం కూడా అయింది.

చెలులు స్వతంత్ర హీనులు అని , చెంచలమతులని, నీచులని గ్రంధాలలో వ్రాసిపెట్టినపుణ్యపురుషులవూహ, మాట, చర్య అన్నీ మిధ్య అనుకొనేట్లు శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం పనిచేయాలని ఆకాంక్షించింది రమణమ్మ, చివర వ్రాసినపంచ చామరవృత్తంలో సమాజపు రెండవ పుట్టిన రోజు ఉత్సవం కలిగించిన తృప్తి నుండి సంతోషపడిన ఆత్మ తో వారణాఖ్యమాలికను ఇస్తున్నాను తీసుకోమంటుంది. అంటే తాను వ్రాసిన ఈ పద్యాల మాలను  ఆమె  ‘వారణ మాల’  అన్నది. పద్య రచనా సంప్రదాయంలో వారణ మాల ఒక రూపమా ? వారణ మాయిరం అని తిరుపతిలో వెంకటేశ్వరస్వామికి చేసే ఆరాధన ఒకటి ఉంది. అమ్మవారు స్వామివారికి తాను ధరించిన పూలమాలను సమర్పించటం ఇందులో విషయం.( గిరిజామనోహరబాబు గారి సౌజన్యంతోశ్రీ విద్యార్థినీ సమాజాన్ని దేవుడు కాపాడాలి అని ప్రారంభంలోను  పార్వతి, సరస్వతి, లక్ష్మి - ఈ ముగురమ్మల దయతో శోభిల్లుతుందని  చివరి పద్యంలోను చెప్పిన కవయిత్రి ఈ పద్యమాల ను పవిత్రమైనదిగా సంభావించిందేమో దానికి వారణ మాల  అని పేరు పెట్టింది.

మళ్ళీ సమాజతృతీయ జన్మ వాసరోత్సవాన్నిపురస్కరించుకొని 1913లో ( హిందూ సుందరి , జూన్ ) ఆశీర్వచన పద్యాలు వ్రాసింది రమణమ్మ. వీటిని ఆమెపంచరత్నములుఅన్నది రెండు కందపద్యాలు, ఒక ఉత్పలమాల, ఒక సీసం , ఒక చంపకమాల మొత్తం అయిదు పద్యాలు కనుక పంచరత్నాలు. ఉత్సాహ వృత్తంలో నీ పుట్టిన రోజు సంబరాలు నన్ను సౌఖ్యవార్ధిలో తెల్చాయి కనుక నీ కోసం ఈ పంచరత్నాలు కానుకగా ఇస్తున్నాను అని చెప్పుకొన్నది. సాధించిన విజయాలకు సంతోషపడుతూ మెచ్చుకొంటూనే భవిష్యత్తులో సాగించవలసిన ఉద్యమాల విషయంలో శ్రద్ధతో పనిచేయాలని సూచించింది. ఏమి పనిమీద ఎక్కడికి వెళుతున్నదో గానీ మూడునెలలు విద్యార్థినీ సమాజాన్ని వదిలి వెళ్ళటానికి ఆమె పడిన వేదన తరువాతి సీసపద్యంలోని విషయం. శరీరాలు వేరైనా తనకూ సమాజానికి అభేదమని చెప్పుకొన్నది. కనుక ఎడబాటు బాహిరమే కానీ ఆంతరికం కాదని సమాధానపడింది.

శ్రీవిద్యార్ధినీ సమాజ అయిదవ వార్షికోత్సవానికి కూడా గజమాల అనే శీర్షికతో కళ్లేపల్లె వేంకట రమణమ్మ ఏడు పద్యాలు వ్రాసింది. సాధారణంగా ప్రశంసాపూర్వకమైన పద్యాలు చాలా ఎక్కువగా వ్రాసినప్పుడు దానిని గజమాలగా చెప్తారు. మరి ఏడూ పద్యాలే వ్రాసి రమణమ్మ ఆ పేరు ఎందుకు పెట్టిందో తెలియదు. ఇందులోనూ సమాజ చరిత్ర గురించిన సీస పద్యం ఒకటి ఉంది. తొలుదొల్త భండారు అచ్చమాంబ చేత స్థాపించబడింది కానీస్వాస్థ్యంబు లేక నామా వశిష్టవై నవయుచుండ శేషమాంబ జాలిపడి చేరదీసిందని, అందరూ కలిసి సంస్థకు ఒక భవనాన్ని ఏర్పరచి రిజిస్టరు చేశారని , హిందూ సుందరి పత్రికను తెచ్చి జత చేశారని ఆ కార్యంలో తన భాగస్వామ్యాన్ని కూడా సూచిస్తూ వ్రాసింది. ఈ సంస్థను స్థాపించింది భండారు అచ్చమాంబ  కాదు.ఆమె కాకినాడకు వచ్చిన సందర్భంలో పులుగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ ఆ పని చేసింది. ఆమె పేరును పూర్తిగా విస్మరించటానికి  సంస్థ కార్యదర్శి ఉపకార్యదర్శుల మీద వచ్చిన వ్యతిరేకత విషయంలో లక్ష్మీ నరసమాంబ హస్తం ఉందన్న అనుమానం కారణమై ఉంటుంది.వివాదాల సంగతి ఎలా ఉన్నా -నిజానికి  1911 లో వచ్చిన ఆ వివాదం వెంటనే సమసిపోయినా - సంస్థ వ్యవస్థాపక సభ్యురాలిగా లక్ష్మీ నరసమ్మ పేరు ప్రస్తావించకపోవటం చరిత్రను మరుగుపరచటమే.

విద్య, వినయం , వివేకం అలవరచుకొనవలసిన గుణములని చెప్తూ ఆ పంచమ వార్షికోత్సవ సదస్సుకు అధ్యక్షురాలిగా కొటికలపూడి సీతమ్మ వచ్చిన విషయాన్ని కూడా నమోదు చేసింది కవయిత్రి ఈ పద్యాలలో.

ఆరవ వార్షికోత్సవంలోపారితోషికంగాగీతామాలిక అల్లి ఇచ్చింది. ( హిందూసుందరి , 1916, జూన్) గీతపద్యంతో మొదలుపెట్టి నాలుగు పాదాలు దాటి దానిని అలాగే కొనసాగిస్తే అది గీత మాలిక. ఇది 92 పాదాల గీతమాలిక . యథాపూర్వకంగా దైవప్రార్థనా పూర్వకమైన ఆశీస్సుతో మాలిక ప్రారంభం అవుతుంది. అప్పటికి దేశీయ రాజకీయాలలో వికసిస్తున్న ఆంధ్రజాతి ఆంధ్ర రాష్ట్ర, ఆంధ్ర మాత భావనలు వెంకట రమణమ్మ వరకు అందివచ్చాయి. విద్యార్థినీ సమాజాన్ని ఆంధ్రమాత కన్న బిడ్డ  అంటుంది. ‘పతనమైన తల్లిని పైకి లేవ నెత్తుటకు తగిన సామర్ధ్యం కలదానిగా సమాజాన్ని సుశిక్షితం చేయటానికిఅబలలం అశక్తులం అనుకోకుండా ఆంధ్రసోదరులను ఆశ్రయించి అవసరమైన ధనం  సమకూర్చుకొని భవనం కొని గ్రంధాలయం, ముద్రాలయం ఏర్పరచుకొన్న విషయాన్ని చెప్తుంది. సభ్యత్వం విషయంలో సంతృప్తి కూడదంటుంది. పట్టణంలోని వనితలందరూ వారానికి ఒక మారైనా సమాజానికి వచ్చేట్లు చేయాలంటుంది. సమాజానికి వచ్చే పుస్తకాలు, పత్రికలు అందరి వినియోగంలోకి రావాలంటుంది. బాలికలకు నూతన జ్ఞానం సంపాదించటానికి అనువుగా నెలకొకసారి వచ్చే హిందూసుందరిని పక్షపత్రికగా వచ్చే మార్గం చూడాలని సూచించింది. అజ్ఞాన మయతిమిరంలో  ఉన్న స్త్రీలను ఆకర్షించి సంఘంలోకి రావటమే తెలివిడి అని బోధపరచాలని పేర్కొన్నది. నిందకు కృంగక , ప్రశంసకు పొంగక ఓరిమితో మెలగాలనిశాంతమే భూషణమ్ము మన కాంతలకుఅని చెప్తుంది . ‘వినయమే నగ మన యాంధ్రవనితలకునుఅని కూడా చెప్పింది

మరో రెండు పద్యఖండాలకు సందర్భం శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం కార్యదర్శి బాలాంత్రపు శేషమ్మ. ఆమె పురుడు పోసుకొనటానికి మద్రాస్ వెళుతున్నప్పుడు వీడ్కోలు ఇస్తూ చదివిన ఆశీర్వచన పద్యాలు ఐదు.(హిందూసుందరి, 1914, అక్టోబర్)   సంతానం కోసం పడిన చింత ఇకలేదు కదా అంటూ చాలాకాలం సంతానం లేదని ఎంతో చింతించిన కౌసల్య రాముడిని కని ఆనందపడినట్లుగా మంచి కొడుకు నీకు పుట్టి ఆనందం కలిగించాలని లక్ష్మిని ప్రార్థిస్తున్నా అని శేషమాంబను ఉద్దేశించి చెప్పింది.ఇంతవరకు సామాన్యమేఆ తరువాతి పద్యంలో ఉంది విశేషమంతా.

సుందరిదెచ్చినందులకు సుందరుడౌ సుతు గాంచగల్గునో

సుందరిదెచ్చినందులకు సుందరి యౌ సుత గాంచగల్గుదో

సుందరిదెచ్చియున్ సతము సుందరులన్న భివృద్ధిజేయుటన్

సుందరియౌ సుపుత్రికను శోభన మొప్పగ గాంచుమో చెలీ”           రాముడి వంటి కొడుకు కలగాలని కోరుకొనటం సరేపుట్టేది కొడుకో కూతురో నిర్ణయించలేం కదా అన్న ఆలోచన వచ్చి ఉంటుంది. హిందూసుందరి పత్రికను స్త్రీ విద్యార్థినీ సమాజం కోసం తెచ్చిన శేషమాంబ కృషి గుర్తుకువచ్చి ఉంటుంది. సుందరి ని తెచ్చినందుకు సుందరుడైన కొడుకు పుడతాడా? సుందరి అయిన కూతురు పుడుతుందా అని విచికిత్స చేసి సుందరిని తెచ్చి సుందరులను అభివృద్ధి చేస్తున్నావు కాదా మంచి కూతురు పుడితే బాగుంటుందని తీర్మానించటం ఈ పద్యంలో చూస్తాం. స్త్రీసమాజం తో పాటు హిందూ సుందరి పత్రిక రమణమ్మ  భావప్రపంచాన్ని అంతగా ఆక్రమించిందన్నమాట. ఈ పద్యంలో ఆడపిల్ల పుట్టుకను ఆకాంక్షించిన ఆమె తరువాతి పద్యంలో మళ్ళీ మాయ కమ్మినట్లుగా సుఖప్రసవమై కొడుకునెత్తుకొని రావాలని  సమాజమునకు తీసికొనివచ్చి తమకందరికీ చూపాలని శ్రీమహా విష్ణువు ను ప్రార్ధిస్తున్నానంటుంది. చైతన్యంతో ఆడపిల్ల పుట్టుకను ఆకాంక్షించటం సంప్రదాయపు అలవాటు చొప్పున అప్రయత్నకృతంగా మగపిల్లవాడి పుట్టుకను కోరటం ఇక్కడ చూస్తాం. శేషాంబకు పుష్పాలంకృతి వేళ అంటే సీమంతపు వేడుకలో రమణమ్మ ఈ పద్యాలు చదివింది.

మరుసటి నెల సంచిక( నవంబర్ 1914) వచ్చే నాటికి శేషమాంబ ప్రసవించి ఆడపిల్లను కనటం , ఆపిల్లను ఉయ్యాలలో వేసే వేడుక జరగటం కూడా అయ్యాయి. ఉయ్యాల ఉత్సవ వైభవ వేళ తాను బాలికకు చేసి ఇచ్చిన రత్నమాల ఈ పద్యమాల అంటుంది వెంకటరమణమ్మ చివరి పద్యంలో మొదటి ఐదు పద్యాలలో మొదటిది ఉత్పలమాల.తరువాతి రెండు కందాలు. ఒక గీత పద్యం తరువాత  మళ్ళీ ఒక కందం. సుందరరామయ్య శేషమాంబల పుత్రికకు దీవనలీయమని స్నేహితులను ఆహ్వానిస్తుంది. హిందూసుందరి పత్రిక యందున్న అభిమానం ఈ ఖండికలో కూడా ప్రతిఫలించింది. హిందూసుందరే మన మీద దయతో సుందరరామయ్య శేషమాంబల కూతురిగా పుట్టింది అంటుంది. హిందూసుందరి పత్రికయందు అభిమానమున్న అందరమూ కలిసి సుందరిని ఉయ్యాలలోవేసి జోలపాటలు పాడటంలో ఆనందం పొందాము అని సంబరపడుతుంది.

స్వస్తిరస్తు శుభొస్తు సౌభాగ్యమస్తు

చిరతరాయుష్యమస్తు భాసుర గుణోస్తు

భాగ్యమస్తు నిరంతరారోగ్యమస్తు

శేషమాంబా కుమారియౌ శిశువునకున్”         అని బిడ్డకు ఆశీర్వచనం పలికింది.

 

                                  2

కళ్ళేపల్లె వేంకటరమణమ్మ వ్రాసిన శ్రీవరలక్ష్మీ శతకం హిందూసుందరి పత్రికలో 1914 మే జూన్ నెలలలో ప్రచురితం. ‘శ్రీ వరలక్ష్మీఅన్నది మకుటం. 108 పద్యాలు. ఎంచుకొన్న వృత్తం కందం. శతకాలు భక్తి ప్రధానమైనవి. ఇష్టదైవాన్ని సంబోధిస్తూ లీలావర్ణన చేయటం ఎక్కువ. అది నెపంగా  సామాజిక విషయాల విమర్శ సమాంతరంగా సాగుతుంటుంది. స్త్రీలకు శ్రావణమాసం మంగళగౌరీ , వరలక్ష్మీ వ్రతాలతో, పేరంటాలతో  సందడి సందడిగా సాగే మాసం. శ్రావణమాసం రెండవ శుక్రవారం నాడు చేసుకొనే వరలక్ష్మీవ్రతం అధిష్టాన దేవత వరలక్ష్మి . వరలక్ష్మీ పూజావిధానం యక్షగానంగా కూడా వ్రాసింది రమణమ్మ . ( యస్వీ . జోగారావు , యక్షగాన వాజ్మయ చరిత్ర ) అది ఈ  శతకం కంటే ముందు వ్రాసిందో తరువాత వ్రాసిందో తెలియదు.

సాధారణ శతక పద్ధతిలో కాక  శ్రీ వరలక్ష్మీ శతకాన్ని కళ్ళేపల్లె వేంకట రమణమ్మ కావ్య పద్ధతిలో ప్రారంభించింది. “ శ్రీరామామణి నాహృ

                                 త్సారసమున నిలచి నీదు చరణ యుగళి సే

                                 వారతి నా చిత్తమ్మున(/

                                జేరిచి రక్షింపుమమ్మ శ్రీవరలక్ష్మిఅని ప్రార్ధనతో ప్రారంభించింది. కులదైవానివని మా పూర్వీకులు నిన్ను సేవించారు. వారి మార్గంలోనే నేనూ కనుక వాళ్లకు వలెనె  నేనూ వర్ధిల్లేట్లు చేయమని తరువాతి పద్యంలో వేడుకొన్నది. ఆదికవులు శతకం గొప్ప ప్రక్రియ అని నుతించారు కనుక భక్తితో నేనీనూతనశతకరచన చేయాలనుకొంటున్నాను , భారం నీదే అని వరలక్ష్మీదేవికి విన్నవించుకొన్నది.

మృదు మధుర వచన రచనల

కుదురెఱిగిన దానఁగాను కొలఁది ( జదివితిన్

జదువను ఛందము ( గావిం

చెదనని  కడఁగితిని గవిత శ్రీవరలక్ష్మీ “  రచనా నైపుణ్యం లేదని, చదువు కొద్దిగానే అని , ఛందస్సు అసలే చదవలేదని అయినా కవిత వ్రాసే సాహసానికి దిగుతున్నానని వెంకట రమణమ్మ చెప్పుకొన్న మాటలు తనకు  పూర్వపు మహిళాకవులు చెప్పుకొన్న పద్ధతిలోనే ఉన్నాయి. పెద్దగా విద్యావంతురాలిని, జ్ఞానవంతురాలిని కాదని అల్పజ్ఞత్వాన్ని ప్రదర్శించి లోకపు విమర్శలకు ఒక కవచం సిద్ధం చేసుకొన్నదన్నమాట.

ఆ తరువాత పద్యాలలో ఆమె తనకు కవిత్వం వ్రాసే శక్తి కలిగించిన  శివరామ కవీంద్రునికి(6)తనను విద్యాన్వితగా చేసిన మామగారు సీతారామశాస్త్రికి(11)  నమస్కరించిందితండ్రి కురవి రామశాస్త్రిని ( 8) తలచుకొన్నది. “ముద్దులుగులుకు కవిత్వము సిద్ధింపగవిద్దెలకధిదేవత అయిన వాణిని , తాను అనుకొన్న శతక రచనకు విఘ్నాలు రాకుండా హేళనలకు గురి కాకుండా ఉమా భావానిని  స్తుతించింది. ఇలా కావ్యాలలో ఉండే గురు దైవ ప్రార్ధనల సంప్రదాయాన్ని శతకంలోకి తీసుకురావటమే కాదు పూర్వకవి స్తుతి సంప్రదాయాన్ని కూడా పాటించింది. అందులోనూ ఒక విశేషం వుంది. ‘తొలి చదువుల కర్తలు, ద్రష్టలుఅయిన మైత్రేయి సూర్య శ్రద్ధ మొదలైన వాళ్ళ నుండి మొదలుపెట్టి సంస్కృత తెలుగు కావ్యాలు వ్రాసిన భామతి, మొల్ల , తరిగొండ వెంగమాంబ మొదలైన కవయిత్రులను స్తుతించింది. వ్యాస వాల్మీకాదులను, నన్నయ తిక్కనాదులను కాక కావ్యరచనా కారులైన స్త్రీల పరంపరను స్తుతించటం ఆత్మగౌరవ స్పృహతో కూడిన  కొత్త సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించటమే.

అంతే కాదు సమకాలికులు సంస్కరణవాదులు, రచయితలు అయిన మహిళలను కూడా వేరువేరుగా ప్రస్తుతించింది. బాల వితంతు వివాహ  ఉద్యమంలో భాగమైన కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మ మ్మను నుతించింది. అబలాసచ్చరిత్ర రత్నమాలను ఇచ్చిన బండారు అచ్చమాంబను స్నేహంతో   స్మరించుకొన్నది. తెలుగు గీర్వాణభాషల లో ప్రజ్ఞ గలిగిన కవయిత్రి , స్నేహితురాలు అయినా పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబను ప్రేమతో ఎప్పుడూ తలచుకొంటూనే ఉంటానని చెప్పుకొన్నది.’ దేశసేవారతయౌ నాతిఅని కొటికలపూడి సీతమ్మను తలచుకొన్నది. గతంలోనూ , ఇప్పుడూ కూడా విద్యావంతులైన స్త్రీలు ఎందరో ఉన్నారని కానీ వాళ్ళను అందరినీ చెప్పటానికి ఈ శతకం సరిపోదని ఆగుతున్నాని చెప్పింది. ఈ రకంగా శతకంలోని మొదటి 20 పద్యాలు కావ్యావతారికా  ప్రాయంగా రచించబడ్డాయి.

21 వ పద్యం నుండి 59 వ పద్యం వరకు శతకం ఆధ్యాత్మిక భావభూమికలో నడిచింది. సృష్టిస్థిలయ మూలం వరలక్ష్మి అని, ,అది, ఇటువంటిది, అటువంటిది, తుదిమొదళ్లు కలదన్నట్లు కనిపించేది , మనస్సుకు తోచేది అన్నీ వరలక్ష్మి లీలావిలాసమేనని , సుజ్ఞానులకు వశీకరమయ్యే బ్రహ్మం, శ్రీకైవల్య సుఖం అన్నీ  శ్రీవరలక్ష్మే అని స్తుతిస్తుంది. త్రిగుణాతీతము, పరిపూర్ణము, జగదాధారము అయి వ్యష్టిగా సమిష్టిగా కనిపించే సమస్తం వరలక్ష్మి అని ప్రవిమలం, అవిమలం అని, మాయ అని విద్య అని రెండురకాలుగా భాసించే శ్రీమహాలక్ష్మి శక్తి శివుడికైనా తెలియశక్యం కాదంటుంది. (44) “ అవివేకులునినుఁ గమలో

ద్భవునిగ నింద్రునిగ హరి( (బక్ష్మీం ద్రునిగా

రవిఁగా  విఘ్నేశ్వరుఁగా

 శివుఁగా నజ్ఞత నుతింత్రు శ్రీవరలక్ష్మీ (50) అనే పద్యంలో అన్ని దైవాలకు మూల రూపం శ్రీమహాలక్ష్మి అని ప్రతిపాదించింది. అవివేకం వల్ల మూల శక్తిని వదిలి వేరు రూపాలను ఆరాధించటం జరుగుతున్నదని చెప్పినట్లయింది. శ్రీవరలక్ష్మి పరమాత్మ మాత్రమే కాదు, సూక్ష్మ స్థూల కారణం తనువులు కలిగిన జీవాత్మ కూడా అని భావిస్తుంది. ( 53) పంచభూతాల సృష్టికర్త శ్రీమహాలక్ష్మే అని చెప్తుంది.

60 వ పద్యం నుండి కొంతకొంతగా లౌకిక జగద్విషయ చర్చ చేసింది. కనబడుతున్న ప్రపంచాన్ని సృష్టించినవాడు ఎవడో ఉంటాడు అతడు పురుషుడు శ్రీహరి అనుకుంటారు కానీ వాళ్ళు దారి తప్పిన వాళ్ళు అంటుంది రమణమ్మ (60) ఎందుకంటే సృష్టికర్త పురుషుడు కాదు ,స్త్రీ అన్నది , ఆ స్త్రీ మహాలక్ష్మి అన్నది రమణమ్మ విశ్వాసం. ఈ విశ్వాస మూలం దేవీభాగవతంలో ఉంది. శైవ వైష్ణవ భక్తి మార్గాలను ప్రస్తావించి విష్ణువు గొప్పవాడని కొందరు , శివుడు గొప్పవాడని మరికొందరు అట్లాకాదు , అసలు వాళ్ళిద్దరికీ భేదమే లేదు అని కొందరు అంటారని చెప్తూ ద్వైత అద్వైత విశిష్టాద్వైత మతాభిమానులై వాదవివాదాలు చేసేవాళ్లు వాటన్నిటికీ అతీతమైన వరలక్ష్మి రీతిని తెలుసుకోలేకున్నారని అంటుంది. అందరూ  దేవుడు మగవాడనుకొంటారు, స్త్రీయే దైవం అనేవాళ్ళు ఎందరు? అని ప్రశ్నిస్తుంది.

నేనేనీ వీవే నే

 నైనప్పుడొక చెలివి దైవమైనప్పుడు నా 

             ప్రాణేశ్వరుండవు సృ

ష్టే నీవైనన్ముదంబు శ్రీవరలక్ష్మి” (71)   వరలక్ష్మి తో అభేదం భావించినప్పుడు ఆమె తానూ  స్నేహితులట .. ఆమె తనకన్నా భిన్నమైన దైవం అని సంభావించినప్పుడు ఆ స్థానంలో తన భర్త ఉంటాడట , సృష్టి మొత్తం వరలక్ష్మే అయినప్పుడు మహా సంతోషమట .. లౌకిక పారలౌకిక పరమార్ధాలకు కవయిత్రి వారధి కట్టటం కనిపిస్తుంది ఈ పద్యంలో. “…. నువిదలకువిదను నుతించు టుత్తమమని నిన్నువిద(గ నమ్మి భజించెదఅని ( 71) తాను వరలక్ష్మిని పూజించటానికి స్త్రీ కావటం కారణమని ఒక తర్కం చెప్పటంలో ఆమె చమత్కారమే కాదు స్త్రీలు స్త్రీలగురించి ఆలోచించటం , పనిచేయటం అనే సామాజిక అవసరం తాలూకు తత్వం ఆమెలో ఎంతగా నాటుకుపోయిందో కూడా తెలుస్తుంది.

74 వ పద్యం నుండి ఈ శతకం లోని పద్యాలు పూర్తిగా లౌకిక విషయాలను  , అందులోనూ  స్త్రీల విషయాలను ప్రస్తావిస్తాయి. భక్తి శతకం సామాజిక సంస్కరణ దృక్పథ రచనగా తేలి కనిపిస్తుంది.

 “ మాత నెఱింగిన గతిఁ దమ

  తాతం దెలిసికొనవశమె తల్లి జనకుఁడం

 చేతని ( జూపునో  యాతని (

బ్రీ తిం గనవలయుగాక శ్రీ వరలక్ష్మీ “ (74)      నవమాసాలు మోసి కంటుంది కనుక శిశువుకు తల్లి ఎవరో సహజంగా తెలుస్తుంది. తండ్రి అలా కాదు. తండ్రి అని తల్లి ఎవరిని చూపిస్తుందో అతనే తండ్రి. తల్లి సత్యం, తండ్రి విశ్వాసం అన్న వాడుక అక్కడి నుండే వచ్చింది. స్త్రీ దేవతా ప్రాధాన్యాన్ని, స్త్రీ ప్రాధాన్యాన్ని స్థాపించటానికి అక్కడ ప్రారంభించింది వెంకట రమణమ్మ. జనకుని కన్నా గురుత్వం జనని యందే అని శ్రుతులు చెప్తున్నాయి కనుక నీవు వినా వేరెవ్వరూ అధికులని నేను అనుకోలేను అని చెప్తుంది రమణమ్మ. వనితల మహత్యం చెప్పటానికి అనసూయ, సుమతి, సావిత్రి , ద్రౌపది మొదలైన స్త్రీలను తలచుకొంటే సరిపోతుంది అంటుంది.

డబ్బు సంపాదించటం తమవంతు అని పురుషులే విద్యనేర్చుకొని అబలలు అని స్త్రీలను ఇంటి పనులు చేసేవాళ్లుగా చేసారని ఆరోపించింది. (86) స్త్రీలతో స్నేహం మరిచి దాసులుగా చేశారని అంటుంది. దాసికి ఎంత మర్యాదో సతికి కూడా అంతే మర్యాద ఉందని చివరకు రాకాసిగా పేరు పెడతారు స్త్రీ చేసుకొన్నా పాపం ఏమిటి అని వరలక్ష్మీదేవిని ముందు పెట్టుకొని తన వేదన వ్యక్తం చేస్తుంది.

లోకంలో స్త్రీలు సాధారణంగా ఐదవతనాన్ని, సంతాన సౌఖ్యాన్ని , సిరిసంపదలను కోరి వరలక్ష్మీ వ్రతం చేస్తుంటారు. కళ్ళేపల్లె వెంకటరమణమ్మ అటువంటి కోరికలు కోరలేదు. ఆమె కోరినవన్నీ స్త్రీని అసమానురాలిగా చూసి అవమానం చేసే సామాజిక రుగ్మతలకు పరిష్కారాన్ని. సుగుణవతియైన భార్యామణి కన్నా అధికతరమైనది ఏదీ లేదన్న స్థిరబుద్ధి మగవాళ్లకు ప్రసాదించమంటుంది. (89) ”  చదువెప్పుడు కీడొనరిం /పదు మేలొన( గూర్చు(దమకు వలెనని పురుషుల్ /మదినమ్ము కొనఁగ వే ( జేసెదవేని సుఖింతుమమ్మ శ్రీవరలక్ష్మీ “ (91)  స్త్రీల చదువువల్ల కీడు లేదని మగవాళ్లకు అర్ధం కావటం పై స్త్రీల అభివృద్ధి, సుఖం ఆధారపడి ఉన్నాయి కనుక ఆ పరిస్థి చక్కబడటం ముఖ్యం. వెంకటరమణమ్మ ప్రార్ధన సమిష్టి కోసం. స్త్రీలు విదుషీమణులైతే అది తమకు కూడా  సౌఖ్యకరమని పురుషులకు అర్ధమయ్యేలా చేయమంటుంది.( 92)

స్త్రీలు కొమలులు, అబలలు కావచ్చు కానీ అందరూ ఏకమైతే సబలలు , సామాజికురాండ్రు అవుతారు. అనుకొన్నది సాధిస్తారు. చీమలను చూస్తే ఈ విషయం  తెలుస్తుంది (93) అని చెప్తుంది. లోకాలను కనిపెంచే స్త్రీల  వరకు వెళ్లకపోతే సంస్కరణలు సార్ధకం కావు (94) స్త్రీలను చులకనగా చూడటం తగదు (97) నారీమణులు గృహాలంకరములు కారు , మూల స్తంభాలు (98) మనుజుఁడొనరింప జాలని పనినైనా చేయగల స్త్రీలు అబలలు ఎట్లా అవుతారు? (99) ఇలాంటి ప్రశ్నలు , అభిప్రాయాలు శ్రీవరలక్ష్మీ శతకం పద్యాలలో కనబడతాయి.

డబ్బుకోసం చిన్నపిల్లలను వృద్ధులకు ఇచ్చి పెళ్లిచేసే అధమాధమవృత్తిని అడుగంటా ఛేదించగలిగితే అదే పదివేలు అని వరలక్ష్మికి విన్నపం చేసింది. ఆడపిల్లల వివాహ వయో పరిమితి పెంచటం గురించి ఆలోచిస్తే దేశాభ్యుదయం సమకూడుతుందని కోరింది. చేయవలసిన మార్పులు ఎన్నో ఉన్నాయి అన్నిటినీ పరిష్కరించి మా కష్టాలను తీర్చమని వరలక్ష్మిని వేడుకొన్నది. ఆ రకంగా పితృస్వామ్య అధికార విలువలకు కట్టుబడి తమ జీవితాలు గడపటానికి స్త్రీల కోసం  రూపొందించబడిన వ్రతాన్ని, దైవభక్తిని స్త్రీల సమిష్టి సామాజిక ప్రయోజనాలకోసం కొత్తపద్ధతిలో ఉపయోగించుకొన్నది కళ్ళేపల్లె వెంకట రమణమ్మ.

 

-------------------------------------------------------------------------------- 

  

 

 

    

                           

 

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

షాజహానా ప్రపంచం 

1990 వ దశకంలో  షాజహానా నఖాబ్ కవితతో ముస్లిం స్త్రీలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే కవితా స్వరం సవరించుకొంటూ సాహిత్య రంగంలోకి ప్రవేశించింది.  అతికొద్దికాలంలోనే కథలు వ్రాయటం మొదలుపెట్టి ఇప్పుడు ‘మేరా జహా’ నవల తో  తనను తాను ఆవిష్కరించుకొన్నది. తాను కేంద్రం. తన అనుభవాలు,జ్ఞాపకాల కథనం ప్రధానం. అందులో భాగంగా ఆమె పుట్టి పెరిగి, చదువుకొన్న ఖమ్మం జిల్లా పాల్వంచ , కొత్తగూడెం చుట్టుపక్కల ఊళ్ల భౌగోళిక  వాతావరణం, ప్రకృతి పరిసరాలు, తన జాతి స్త్రీల కష్టసుఖాల కలనేత జీవితం శకలాలు శకలాలుగా కనబడతాయి. అందువల్ల  ఇది షాజహానా ప్రపంచం. ఆమే దానికి వ్యాఖ్యాత. ఆ రకంగా ఇది  ఆత్మ చారిత్రాత్మక నవల.

విస్తృతమైన తెలుగు సాహిత్య ప్రపంచంలో మన జీవితాలు ఎంతవరకు ప్రతిఫలించాయి? ఏ రకంగా నిర్వచించబడ్డాయి? అవి మన అనుభవానికి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయి లేదా ఎంత దూరం అయినాయి అన్న విచికిత్స బహుళ అస్తిత్వాల గుర్తింపు చైతన్యం యొక్క ఫలితం.  సమాజంలో   రెండవ స్థాయి పౌరులుగా స్త్రీలు, వర్ణ వ్యవస్థలో అట్టడుగు స్థాయికి నెట్టబడిన దళితులు, అల్ప సంఖ్యాక వర్గాలుగా క్రెస్తవులు, ముస్లిములు ఈ క్రమంలోనే ఆ ఖాళీలను పూరించటానికి తెలిసి కలం పట్టిన కాలం 90వ దశకం. బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత , గుజరాత్ మారణకాండ ఘటనలు రగిలించిన కసి నుండి వచ్చిన  కవిత్వం సరే.. వాటితో పాటు తీవ్రవాద దాడుల సందర్భాల నుండి నిత్య అనుమానాలకు, అసహనానికి గురి అవుతూ స్వదేశానికి పరాయివాళ్లుగా అవమానింపబడుతున్న దుఃఖాగ్ని నుండి వ్రాసిన కథల సంగతి సరే… ముస్లిం జీవితాన్నివిస్తృత కాన్వాస్ మీద ప్రదర్శించటానికి నవలను మించిన ప్రక్రియ లేదు కనుక  ఆ దిశగా సృజన ఒక అవసరమై   సలీం వెండి మేఘం , స్కై బాబా ఆపా , అన్వర్ జమీలాబాయి నవలలు వ్రాసారు. ఆ వరుసలో   ముస్లిం మహిళల  కౌటుంబిక సామాజిక జీవితాన్ని ఇతివృత్తంగా మలుస్తూ   మేరా జహా నవల వ్రాసింది   షాజహానా. ఆమె కన్నా ముందు 80 వదశకంలోనే కథలు మాత్రమే కాక  మౌన పోరాటం వంటి నవలలు వ్రాసిన షహనాజ్  ఉన్నది. కానీ ఆమె  కథలకు గానీ, నవలకు గానీ ముస్లిముల జీవితం వస్తువు కాలేదు. స్త్రీపురుష సంబంధాలలోని  అధీన ఆధిపత్యాల నొప్పినే చిత్రించినా  జీవితం మాత్రం  హిందూ కుటుంబాలకు చెందింది. అందువల్ల తెలుగు  నవలా సాహిత్య చరిత్రలో  ముస్లిం స్త్రీల జీవితాన్ని ఇతివృత్తంగా చేసుకొన్న తొలి ముస్లిం మహిళా  రచయిత్రిగా షాజహానా తన పేరును నమోదు చేసుకొన్నది.

నిజానికి నవల,  స్వీయ చరిత్ర వేరువేరు  ప్రక్రియలు. నవల  కల్పన ప్రధానమైన సృజన రచన.  స్వీయ చరిత్ర  వ్యక్తి జీవితానికి సంబంధించిన ఘటనల కథనం. నవలలో కల్పన నేల విడిచిన సాము కాదు. రచయిత చూసిన జీవితం, మానవ  ప్రవృత్తులు , రచయిత అవగాహనకు అందివచ్చిన సామాజిక చలన చైతన్యాలు కల్పనకు ప్రాతిపదికలు అవుతాయి. ఆ మేరకు నవలలో రచయిత జీవితం, జీవితానికి సంబంధించిన దృక్పథం భాగం అవుతాయి. ఆత్మచరిత్రాత్మక పరిమళాన్ని అద్దుతాయి.

స్వీయ చరిత్ర  అంటే రచయిత పుట్టిన నాటి నుండి తన జీవితంలో సంభవించిన  ఘటనలను వాటి పరిణామాలను గుర్తు చేసుకొంటూ నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో చేసే  కూర్పు. స్వీయ చరిత్రలో జీవితంలోని  ఘటనల  ఎంపికకు , ఎడిటింగ్ కు సంబంధించిన రచయిత వివేకానికి అనితర ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. తనను , తన అనుభవాలను వస్తుగత దృష్టితో విమర్శనాత్మకంగా బేరీజు వేసుకోగలిగిన పరిణితి సాధించిన రచయిత  వివేకం స్వీయచరిత్రలను సామాజిక చరిత్రలుగా చేస్తాయి. తన ఎదుగుదలకు సంబంధించినవి , తన వ్యక్తిత్వ నిర్మాణంలో ప్రభావశీలమైన పాత్ర నిర్వహించినవి, చారిత్రక అనుభవంగా అందరికీ అంది రావలసినవి, లోకానికి మంచి చెడుల వివేకాన్ని ఇయ్యగలిగినవి, వ్రాస్తున్న కాలపు సమాజ జ్ఞాన విషయాలకు అవసరమైనవి ఒక పద్ధతిలో కూర్చబడటం అప్పుడే సాధ్యం అవుతుంది. తనను గురించే కాదు , తనకాలాన్ని గురించి , తన కాలపు సమాజాన్నిగురించి, ఆ సమాజంలోని మానవ సంబంధాల గతి క్రమాన్నిగురించి ,  సంస్కృతిని గురించి  గతం నుండి అవి ఎలా భిన్నంగా పరిణమిస్తున్నాయో  , వర్తమానంలోకి ఏ మార్పులతో కొనసాగి వస్తున్నాయో  నిరూపిస్తూ  అనుభవాలను , అభిప్రాయాలను గుది గుచ్చటంలో సృజనాత్మకత కీలకమైన పాత్ర వహిస్తుంది. సృజనాత్మకత వల్లనే స్వీయ చరిత్రలు వ్యక్తిగత అనుభవానికి చెందినవి అయినా పరమ ఆకర్షణీయంగా రూపొందుతాయి. అంటే స్వీయచరిత్ర రచనలో నవల కు ఉండే కాల్పనిక రమణీయత ఆ మేరకు భాగం అవుతుందన్న మాట.

నవలా ప్రక్రియలోని కాల్పనిక సృజన శీలతను, స్వీయ చరిత్ర ప్రక్రియలోని   జీవిత ఘటనల వాస్తవికతను సమ్మేళనం చేసుకొంటూ షాజహానా చేసిన రచన ‘మేరా జహా’. ఒక నాటి రాత్రి తన ఇద్దరు స్నేహితురాళ్ళతో కలిసి భద్రాచలం రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ లో కాకతీయ ఫాస్ట్ పాసెంజర్ ఎక్కిన సలీమా ఆ రాత్రంతా తన నలభై ఏళ్ల జీవితాన్ని తిరిగి జీవిస్తున్నట్లు స్నేహితులకు చెప్పుకుపోవటం ఈ నవల. అందువల్ల ఉత్తమపురుష కథనంగా కొనసాగుతుంది.  సందర్భం సలీమా తన నవలకు వచ్చిన అంతర్జాతీయ బహుమతి అందుకొనటానికి హైదరాబాద్ వెళ్ళటం. ఉదయం సికింద్రాబాద్ స్టేషన్లో రైలు దిగేవరకూ గతం తాలూకు కథనం. కనుక అది ఉత్తమ పురుషలో సాగుతుంది. ఆ కథనంలోని విషయాలపట్ల ఆసక్తినో , కుతూహలాన్నో,  సందేహాన్నో వ్యక్తంచేస్తూ  స్నేహితులు అరుణ , లక్ష్మి వేసే ప్రశ్నలు , చేసే వ్యాఖ్యలు సలీమా కథన ప్రవాహ గతిని ఆపి భిన్న మార్గాలు పట్టిస్తుంటాయి. సలీమా ను వర్తమానానికి లాక్కొచ్చే ఆయా సందర్భాలలో కథనం ప్రధమ పురుషకు మారుతుంటుంది.  ప్రధమ పురుష , ఉత్తమ పురుష కథనాల జమిలి నేతగా ఒక కథన శిల్పాన్ని షాజహానా నవలగా వ్రాయాలనుకొన్న స్వీయ చరిత్రకు అవసరమైన శిల్పంగా ఎంచుకున్నది. తెలతెలవారుతుండగా రైలు సికింద్రాబద్ స్టేషన్లో ఆగే ముందు సలీమా చెప్పిన ముక్తాయింపు మాటలలో ఆనాడు  ప్లవ నామ సంవత్సర ఉగాది అన్న ప్రస్తావన వస్తుంది. అంటే నవలకు వర్తమానం 2021 ఏప్రిల్ 13. 

 మేరా జహా   అంటే నా లోకం , నా  ప్రపంచం అని  అర్ధం. ఇందులో మూడు ప్రపంచాలు ఉన్నాయి. ఒకటి రచయిత్రి వ్యక్తిగత ప్రపంచం. రెండు ఆమె సంబంధంలోకి వచ్చిన లేదా ఆమే తన  పరిధిలోకి లాక్కొన్న  సాటి ముస్లిం స్త్రీల ప్రపంచం. మూడవది సామాజిక ఉద్యమాల ప్రపంచం. వ్యక్తిగత ప్రపంచంలో ఆమె పుట్టిన పెరిగిన ఊళ్ళు, తన కుటుంబం , నాయనమ్మ , అమ్మమ్మల కుటుంబాలు, ఇరుగూ పొరుగూ , స్నేహితుల  కుటంబాలు, తన సహచరుడు యూసఫ్ కుటుంబం ఉంటాయి. ఆయా కుటుంబాలలోని  జనసందోహపు సంరంభం , వాళ్ళ మధ్య సంబంధ వైరుధ్యాలు, వాటన్నిటి నుండి రూపొందుతున్నకథకురాలి వ్యక్తిత్వం జాగ్రత్తగా అర్ధం చేసుకో వలసినవి. ప్రకృతితో సంబంధం , చెట్లు పెంచటం, వికసించిన పూలకు , కదిలే నీటి ప్రవాహాలకు పరవశించటం, పండ్ల మాధుర్యాలను , రకరకాల శాకాహార మాంసాహార వంటల రుచులను ఆస్వాదించటం, కాయకష్టం ఇష్టంగా చేయటం ఇవన్నీ అందులో భాగం.

రెండవ ప్రపంచం పూర్తిగా స్త్రీల ప్రపంచం.యూసఫ్ చెల్లెలి దగ్గర మొదలు పెట్టి  అమ్మీ,  ఆపా, దాదీ , మేనత్త పుప్పమ్మ, నానీ, పెద్దమ్మ బడెమ్మ, పిన్నమ్మ కాలమ్మ , మేనమామ భార్యలు, వాళ్ళ  బిడ్డలు, కోడళ్ళు ఇలా అనేకమంది స్త్రీలు ప్రత్యక్షంగా ఆమె  ప్రపంచాన్ని ఆవరించి ఉన్నారు. పుప్పమ్మ చెప్పే అనుభవ కథనాల వల్ల పరోక్షంగా మరింతమంది ముస్లిం స్త్రీల జీవితాలు ఆమెకు తెలిసి వచ్చాయి. ఈ అన్నీఆమె మెదడులో ప్రతిఫలించి చైతన్యంగా పదునెక్కే క్రమం సమాంతరంగా మనకు కనబడుతుంది. స్త్రీల జీవితాలు ఎందుకు ఎప్పుడూ ఇలా అధికారం కింద , అవమానాల కింద నలిగిపోతుంటాయి ? ఇది ఇలా ఎంతకాలం సాగుతుంది? ఎప్పటికయినా ఈ హింస నుండి  వాళ్ళు బయటపడతారా?   అన్న వేదన ఆమెను వెన్నాడుతూనే ఉంటుంది. అదే సమయంలో అన్ని ఒత్తిడుల మధ్య , తిరస్కారాల మధ్య, రాజీల మధ్య , ఓటముల మధ్య  కూడా వాళ్ళు కూడగట్టుకొనే  సహనం, కుటుంబం కోసం చేసే విరామం ఎరుగని శరీర కష్టం, త్యాగం, ఆమెను అబ్బుర పరుస్తుంటాయి. జీతా జాగ్ తా ముస్లిం మహిళలుగా వాళ్ళ పట్ల గౌరవాన్ని , ఆరాధనను కనబరుస్తుంది. నిజానికి షాజహానా బాల్యం అనేక హిందూ కుటుంబాల మధ్య, హిందూ స్నేహాల మధ్య గడిచింది. అందువల్ల హిందూ స్త్రీల జీవితం కన్నా ముస్లిం స్త్రీల జీవితంలోని అదనపు లేదా ప్రత్యేక సమస్యలు ఏమిటో , అందుకు మూలాలు ఏమిటో నిగ్గుతేల్చటానికి,  నిర్ధారించటానికి ఉన్న అవకాశం మీదకు  తను దృష్టి సారిస్తే బాగుండేది.  

ఇక ఆమె మూడవ ప్రపంచంలో వ్యక్తిగత  సామాజిక తిరుగుబాట్లు. ఉద్యమాలు ఉన్నాయి.  కుటుంబాలలో బలీయమైన పితృస్వామిక మత సంప్రదాయాల కారణంగానో , ఆర్ధిక కారణాలవల్లనో  తన ఈడు పిల్లలు, ప్రత్యేకించి ఆడపిల్లలు చదువులకు దూరం చేయబడటం ,సెంటర్లలో కుట్టు అల్లికలకు వాళ్ళ జీవితం కుదించబడటం, చిన్నతనానే  పెళ్లిళ్లు చేసి పంపటం - ఇవన్నీ చూస్తుండటం వల్ల  తన చదువు గురించి లోలోపల ఏర్పడ్డ సందేహాల వల్ల కావచ్చు, దానికి తోడైన  యవ్వనోద్రేకాల ఆవేశాల ఆదర్శాల పరిపూర్తి తొందరల వల్ల కావచ్చు  తాను ఎంచుకొన్న యువకుడితో పెళ్ళికి స్వతంత్రించటం ఆ తిరుగుబాట్లలో భాగంగానే చూడాలి.

ఇక ఆమె సామాజిక ఉద్యమాలకు చేరువ అయింది యూసఫ్ సాహచర్యంలోనే. అవి ప్రధానంగా ముస్లిం అస్తిత్వానికి సంబంధించినవి , తెలంగాణా ప్రాంతీయ అస్తిత్వానికి సంబంధించినవి. వాటిలో తన భాగస్వామ్యం గురించి కొంత ప్రస్తావించింది. అయితే  ముస్లిం అస్తిత్వ రాజకీయాల మీద ఫోకస్ మరింత నిశితంగా ఉండాలని, ఉంటుందని . షాజహానా రచన అనగానే ఎవరైనా  ఆశించటం సహజం . నేనూ అందుకు మినహాయింపు కాదు.

 స్త్రీవాదం నుండి ముస్లిం స్త్రీవాదాన్ని వేరు చేసి నిలబెట్టటంలో కీలకమైన పాత్ర తనది. దానికి సంబంధించి తాను గుర్తించిన  వైరుధ్యాలు, పడిన సంఘర్షణ ఇతివృత్తంలో భాగం అయితే బాగుండేది. అట్లాగే సమకాలపు దళిత  బహుజన ఉద్యమాల ప్రస్తావన,  ముస్లింలు వాటితో కలిపి నిర్మించవలసిన విశాల ప్రజా ఉద్యమాల గురించి సూచన ఉన్నది కానీ ఎందుకో ఎలాగో దాని వైపు దృష్టి సారించలేదు. అట్లాగే తీవ్రవాదం పేరుతో  ముస్లిముల పట్ల పెరుగుతన్న అసహనం  గురించి మంచి కవిత్వం వ్రాసిన షాజహానా జీవితంలోనూ , నవలలోనూ కూడా దానిపట్ల తన కోణం ఏదో ఇతివృత్తంలో భాగమై ఉండాలనుకొంటాం. బాబ్రీ మసీదు విధ్వంసం నుండి నిన్న మొన్నటి పౌర సత్వ సవరణ చట్టం వరకు భారతదేశ మత రాజకీయ చరిత్రను ముస్లిం మహిళా కోణం నుండి వ్యాఖానించగల  ఆవేదనా శీలి, ఆవేశ శక్తి అయిన షాజహానా అందుకోసం మరొక నవలను రచిస్తున్నదేమో  తెలియదు.

ఈ రచనలో షాజహానా ఇళ్ల గురించి మాట్లాడుతుంది. ఆమె దృష్టిలో ఇళ్ళు అంటే ఆడంబరంగా కట్టుకొని అట్టహాసంగా గృహప్రవేశాలు చేసుకొనే ఇళ్ళు కావు. అవి నాలుగు గోడల ఇళ్లా గుడిసెలా మేడలా మిద్దలా అన్నది కాదు ప్రశ్న . ఇల్లు అంటే మానవ సంబంధాల నిర్మాణ కేంద్రాలు. ఆ నిర్మాణంలో ఆడవాళ్ళ పాత్ర, త్యాగం  ముఖ్యమైనవి. ఇంతాచేసి ఆ ఇంట్లో మౌనంగా జీవిస్తూ ఉండేవాళ్ళు, జీవితమే కోల్పోయినవాళ్లు , తనకంటూ చోటులేనివాళ్ళు, పరాయీ కరింపబడిన వాళ్ళు, తనకంటూ ఒక ఇంటికోసం ఆర్తిపడిపడీ ఊపిరే విడిచినవాళ్లు ఇలా ఎంతోమంది స్త్రీలు ఆమెకు ఇల్లంటే గుర్తుకువస్తారు. అందుకనే తనలోపల ఎన్నో ఇళ్ళుఒకదానిపై ఒకటి  అంటుంది షాజహానా. ఇది చదువుతుంటే నాకు కవన శర్మ వ్రాసిన ‘ఆమె ఇల్లు’  కథ  పదేపదే గుర్తుకువచ్చింది.

నిజానికి ఇల్లు అంటే ఇటుకలు కాదు, సిమెంటు కాదు. తమ శ్రమతో , చాకిరీతో, త్యాగంతో నిర్మించి నిర్వహించుకువచ్చే మానవ సంబంధాల నిర్మాణం. కానీ స్త్రీలు ఎప్పుడూ తాము సృష్టించి నిర్మించిన దానిపట్ల ఏ హక్కులూ  లేని పరాయివాళ్లే.అదే షాజహానా దిగులు. నిర్మించేవాళ్లకు మిగిలేదేమీ లేదే అన్న వేదన. స్త్రీల సృజన శక్తులచేత అందగించబడ్డాయి కనుక ఇళ్లంటే షాజహానాకు ఇష్టం . కానీ స్త్రీలను ప్రేమరాహిత్యంలోకి నెట్టేది కూడా ఆ నాలుగు గోడల ఇంటిని శాశించే కుటుంబ నియమాలు , నియంత్రణలే కనుక ఇళ్లంటే షాజహానా కు భయం కూడా. దాని నుండి విముక్తి కావాలి .  స్నేహం , స్వేఛ్చ , ప్రేమ అనే మూడు అంశాలగురించిన రచయిత్రి నిరంతర చింతన ఒకటి ఈ  ఈ రచన మొత్తంలో అంతః సూత్రంగా కొనసాగివస్తుంటుంది. ఈ మూడు విలువలు మనుషులందరూ సాధించే క్రమంలో ఇళ్ళు ప్రజాస్వామికీకరించబడతాయి అన్నది షాజహానా ఆశ. ఆశ వాస్తవీకరించబడాలంటే నిర్దుష్టమైన ఆచరణ దిశగా గమనం ఉండాలి.

షాజహానా బాల్యాన్ని వర్ణించినంత విస్తృతంగా కాలేజీ చదువుల కాలాన్ని వర్ణించలేదు. నిజానికి వ్యక్తిత్వ వికాసానికి దోహదపడే సామాజిక సంబంధాల సంయోజనకు అనువైన కాలం అది. ఆశయాల ఆదర్శాల స్థిరీకరణ,  క్రియాశీల  చైతన్యం పరిఢవిల్లే డిగ్రీ, పిజి , పరిశోధన అధ్యయనాల కాలం నాటి సంబంధాలు, సంఘర్షణల చిత్రణకు సమ ప్రాధాన్యత ఇచ్చి ఉంటే నవలగా  ఇది సమగ్రం అయ్యేది. అయినా ఇలా మైనారిటీ ప్రజాసమూహాలనుండి, వాళ్ళలోనూ రెండవస్థాయి పౌరులుగా చూడబడే  మహిళల నుండి వచ్చే ఇలాంటి రచనలను స్థిరపడిన ప్రక్రియల మూసతో  తూచకూడదేమో..!?

ఏమైనా సాహసి షాజహానా నవలా రంగంలోకి ఒక అడుగువేసింది. అందుకు ఆమెను మరొకసారి మనసారా అభినందిస్తూ ఇక్కడ నుండి  తాను వ్రాయవలసిన నవలలు మరిన్ని ఉన్నాయని గుర్తు చేయటం పెద్దరికంతో కాదు. ఈ నాటి యువతపై ఉన్న నమ్మకంతో. మనం  చేయలేని పనులన్నీపిల్లలు చేయాలని ఆశపడే తల్లి తత్వంతో ..

షాజహానా ప్రపంచంలోకి  మీరు కూడా ప్రవహించండి మరి ..

 

పశ్యంతి                                                                   

27- 8- 2021                                                                    

 

 

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

కళ్ళ ముందు జరిగిన సంఘటనలను చిత్రించిన “వక్ర గీత” 

డాక్టర్ వి ఆర్ రాసాని (డా.రాసాని వెంకట్రామయ్య) తమ ఊరిలో చుట్టుపక్కల పల్లెలలో జరిగిన సంఘటనలను ఆధారంగా తీసుకొని కథలు, నవలలు రాయడంలో స్రష్ట.  అలా అని వార్తలలాగా రాయరు.  కథ, నవలా, శిల్పం, వర్ణనలు, స్థానిక మాండలిక సంభాషణలు అద్భుతంగా ఉంటాయి.  ముఖ్యంగా అణగారిన వర్గాల దీన బాధామయ గాథలను వస్తువుగా ఎంపిక చేసుకుంటారు.

'వక్ర గీత' నవల ఆయన చెప్పుకున్నట్లు గానే చిత్తూరు జిల్లాలోని పల్లెలలో జరిగిన ముగ్గురు అమ్మాయిల బాధామయ గాథ. నిజజీవితంలోని ఆ ముగ్గురు అమ్మాయిల కరుణారసభరిత గాథలను కలిపి ఒకే పాత్రగా మలిచి సాహితీ లోకానికి అందించడం వారి రచన చమత్కృతికి, వైచిత్రికి నిదర్శనం.

ఈ నవలలోని 'తిమ్మక్క' వివిధ పరిస్థితులలో, బలహీన క్షణంలో చేసిన తప్పు... మళ్లీ మళ్లీ తప్పులు చేయిస్తుంది. ముగ్గురు ఆడ పిల్లలను కంటుంది. అసలు భర్త కి పుట్టిన కూతురు మేనమామల బాధ్యత తీసుకోవడంతో సుఖ జీవనం సాగిస్తుంది.  మిగిలిన ఇద్దరు ఆడపిల్లలలో ఒకరు పెళ్లయ్యాక చనిపోతే, పసిపిల్లని అమ్మకానికి పెడతాడు పిల్లని కన్న తండ్రి. కుక్కలు చింపిన విస్తరిలా నిస్సారమై, వీచే గాలిని బట్టి జీవిత ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోతూహీన స్థితిలో మరణిస్తుందామే.

వయసులో ఉన్న ఆడ పిల్లలకు ఎదురయ్యే వేధింపులు, క్షణికావేశంలో వేసిన తప్పటడుగులు, తప్పటడుగులు వారి జీవితాలనే కాక పిల్లల జీవితాలను ఛిద్రం చేయడం బాధాకరం.  కానీ ఇవన్నీ ఇప్పటికీ కింది వర్గాలలో పల్లెలలో జరుగుతున్న కథలే! వెతలే!

ఉన్నత వర్గాల వారు చేసే 'డేటింగ్' అనీ 'సహజీవనం' అని మెచ్చుకోలుగా అనేవారే, పేదలు చేస్తే 'వ్యభిచారం' అంటారని ఉదాహరణలతో చూపించారు రచయిత.

ఇక వర్ణనలకు వస్తే పల్లెలలో జరిగే జాతరలు, జరిగే భయంకర పద్ధతి, తాగి తందనాలు ఆడే మగవాళ్ళు, ఆడవాళ్ళ ఆవేదన, ఆర్తనాదాలు కళ్ళకు కట్టినట్లు ఉంటాయి.

రచయిత సునిశిత పరిశీలన, వర్ణనా వైచిత్రి, ఉపమానాలు అద్వితీయం.

చిన్న కుటీర పరిశ్రమలు, కపిలబాయిల పూడిక తీయడం, ఇటుక బట్టీల నిర్వహణ, రోడ్లు వేయడం వంటి వాటి వివరణ ఆ సన్నివేశాలను మన కళ్ళ ముందుంచుతాయి.

ఆధునికీకరణ పెరిగిన కొద్దీ పల్లెలో వృత్తి పని వారి జీవితాలకు భద్రత కరువైన విధానాన్ని అద్భుతంగా వివరించారు.

చిత్తూరు జిల్లా పల్లెల మాండలికం ఆయన చేతి రాతలో కొంగొత్త సొబగులను కూర్చుకొని శోభిల్లుతోంది. ఇవన్నీ మనం అనుభవించాలంటే ఈ దీనురాలి గాథను చదివి తీరవలసిందే.

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -16

 కళ్లేపల్లె వెంకట  రమణాంబ - 1

1903 నుండి కీర్తనలు, కవిత్వం, వ్యాసాలు విస్తృతంగా వ్రాసిన కళ్లేపల్లె  వెంకట రమణమ్మ   హిందూసుందరి పత్రికకు మొసలికంటి రామాబాయమ్మ తరువాత 1913 నుండి  మాడభూషి చూడమ్మ తో పాటు సంపాదకురాలు.

  పత్రికను  స్థాపించిన  సత్తిరాజు సీతారామయ్య 1913 మార్చ్ సంచికలో స్వవిషయము అనే శీర్షికతో  సంపాదకీయ ప్రాయమైన రచన ఒకటి చేసాడు. అందులో ఆయన తాను 1902 ఏప్రిల్ నుండి   ఏలూరులో హిందూసుందరి పత్రికను నడుపుతున్న విషయాన్ని చెప్పికాకినాడలో స్త్రీవిద్యాభివర్ధనీ సమాజాన్ని(నిజానికి ఇది కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజంస్థాపించి దానిని రిజిస్టర్ చేసి నిర్వహిస్తున్న కళ్లేపల్లి వెంకటరమణమ్మ(కొన్ని రచనలు కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమాంబ అనే పేరుతో ప్రచురించబడటం , కొందరు ఆమెను అలాగే వ్యవహరించటం చూస్తాం) బాలాంత్రపు శేషమ్మ, మాడభూషి చూడమ్మ , దామెర్ల సీతమ్మ మొదలైన సోదరీమణుల సమూహం హిందూసుందరి పత్రికను నిర్వహించటంలో ఆసక్తి చూపి అడిగినందువల్ల ముద్రాయంత్రంతో సహా ఇచ్చివేస్తున్నట్లు పేర్కొన్నాడు. స్త్రీలకొరకు ఉద్దేశించబడిన హిందూసుందరి పత్రిక స్త్రీలే సంపూర్ణాధిపత్యం వహించి ప్రచురించ కంకణం కట్టుకొన్నందువల్ల మరింత అభివృద్ధిలోకి వస్తుందని ఆశాభావం వ్యక్తం చేసాడు. సుందరి కార్యస్థానం కాకినాడకు మారుతున్నదని చిరునామా మార్పును సూచిస్తూ ఒక ప్రకటన చేసాడు.

1913 జూన్ లో  11 వ సంపుటం ఒకటవ సంచిక వచ్చింది. జులైలో వచ్చిన  రెండవ  సంచిక పై సంపాదకులుగా మాడభూషి చూడమ్మ, కళ్ళేపల్లె వెంకటరమణమ్మల పేర్లు ఉన్నాయి. అందువల్ల పొత్తూరి వెంకటేశ్వర రావు గారు అన్నట్లుగా ఈ మార్పు 11 వ సంపుటి 9 వ సంచిక నుండి కాక 2 వ సంచిక నాటికే జరిగింది. ( ఆంధ్రజాతి అక్షర సంపద తెలుగు పత్రికలు , 2004, పు; 207 )1925 వరకు దాదాపు పన్నెండు ఏళ్ళు వాళ్ళే ఆ పత్రిక సంపాదకులు. ఆ తరువాత బాలాంత్రపు శేషమ్మ  సంపాదకత్వంలోకి మారింది ఆ పత్రిక.

సంపాదకులు  కావటానికి పదేళ్ల ముందు నుండే కళ్ళేపల్లె వెంకట రమణమ్మ  రచనలు హిందూసుందరి పత్రికలో ప్రచురించబడుతూ రావటం గమనించవచ్చు.ఆమె సాహిత్య జీవిత వివరాలు తెలుసుకొనటానికి  హిందూసుందరి 1910 డిసెంబర్ సంచిక లో మాడభూషి చూడమ్మ వ్రాసిన (‘శ్రీమతి కళ్లేపల్లె వెంకటరమణాంబ’) పరిచయ వ్యాసం ఒక్కటే ఆధారం. ఇద్దరూ స్త్రీవిద్యాభివర్ధినీ సమాజం కొరకు , హిందూ సుందరి పత్రిక కొరకు కలిసి పని చేశారు కనుక ఇది సాధికార సమాచారం. గంజాం జిల్లా బరంపురం మునసబు కోర్టులో ప్లీడరుగా పనిచేసిన కురవి రామశాస్త్రి వెంకట రమణమ్మ తండ్రి. తల్లి కామేశ్వరమ్మ.  1864 సెప్టెంబర్ 9 ( రక్తాక్షి నామ సంవత్సర భాద్రపద శుక్ల నవమిరమణమ్మ పుట్టింది. కానీ యక్షగాన వాజ్మయ చరిత్రలో యస్వీ జోగారావు వెంకట రమణమ్మ వరలక్ష్మీ పూజావిధానం అనే యక్షగానం వ్రాసిందని పేర్కొంటూ ఆమె పుట్టింది 1875 అని , తల్లి పేరు కామనాంబ అని పేర్కొన్నారు.

వెంకట రమణమ్మ  తండ్రిది ఆధ్యాత్మిక చింతనా మార్గం. తల్లిది సద్గ్రంథ పఠన ప్రీతి. కూతురికి 8వ ఏట ఇచ్ఛాపురం కాపురస్తులైన కళ్లేపల్లె శివరామయ్య తో  పెళ్లి జరిపించారు. అత్త గారింట ఉండి ఆంగ్ల కళాశాలలో చదువుకొంటున్న శివరామయ్య భార్యకు ఇంటివద్ద చదువు చెప్పించటానికి అత్తమామలను ఒప్పించాడు.కాపురానికి వెళ్ళాక రమణమ్మ సంగీత విశారద అయిన అత్తగారు రత్నాచలాంబ వద్ద సంగీతం, ఆరుశాస్త్రాలలో పండితుడు అయిన మామగారు సీతా రామశాస్త్రి వద్ద సాహిత్యం అభ్యసించింది. కవిత్వం వ్రాసే విద్య పట్టుబడింది. లక్ష్మీ పూజ పాటల రచనతో కవితా వ్యాసంగం ప్రారంభమైంది. 14 ఏళ్ళ వయసుకు ఆమె చేసిన కృషి ఇది.

1878 నుండి ఇరవై ఏళ్లపాటు సంసార సంబంధ సమస్యలు , బరువు బాధ్యతల మధ్య గడిచింది. మరిది అకాల మరణం, ఆ దుఃఖంలో మునిగిన అత్తమామల సేవ, తల్లి మరణం , తండ్రి సంరక్షణ బాధ్యత , అత్తమామల మరణం, తండ్రి మరణం, అన్నగారి భార్య మరణం, పునర్వివాహం, ఆమె కాపురానికి రాకముందే అన్నగారి మరణం, వదిన గారికి తనకొడుకును దత్తత ఇయ్యటం ఈ మొదలైనవన్నీ జరిగాయి. 1898 నుండి మళ్ళీ ఆమె విద్య వ్యాసంగం , రచనా వ్యాసంగం కొనసాగాయి. శశిలేఖ, దేశోపకారి, కల్పలత  మొదలైన పత్రికలకు వ్రాస్తుండేది. అవి లభించి ఉంటే బహుశా తొలి ఆధునిక తెలుగు రచయిత్రిగా ఆమె పేరు ముందు చెప్పుకోవాలి అనుకొంటా. పెళ్లయి పిల్లలువున్న పెద్ద కూతరు , అయిదేళ్ల కొడుకు అకాల మరణం కృంగదీసినా కంటి చూపు దెబ్బతిన్నా విద్యావిషయ వ్యాసంగమే అన్నిటికీ ఊరటగా భావించింది. రచనలు చేస్తూ పత్రికలకు పంపుతూ వచ్చింది. లభిస్తున్నంతవరకు 1903 ఏప్రిల్ హిందూసుందరిలోని మంగళ హారతి ఆమె తొలి రచన.

1909 ఏప్రిల్ లో భర్త ఉద్యోగరీత్యా కాకినాడ రావటం ఆమె జీవితంలో ఒక మలుపు. పులుగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ స్థాపించిన 1904 నాటి కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం 1910లో పునరుద్ధరించబడే నాటికి కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమ్మ కాకినాడలో ఉందన్నమాట. బాలాంత్రపు శేషమ్మ, మాడభూషి చూడమ్మ , దామెర్ల సీతమ్మలతో కలిసి దాని కార్యకలాపాలలో ఆమె చురుకైన పాత్ర నిర్వహించింది. అయిదుగురు కూతుళ్లు , ఇద్దరు కొడుకులుమనుమలు, మనుమరాళ్ళు ఉన్న  పెద్ద సంసారం నిర్వహించుకొంటూనే సమాజ దైనందిన వ్యవహారాలలోనే కాక కాకినాడలోనూ ఇతర ప్రాంతాలలోనూ జరిగే స్త్రీల సభలకు అధ్యక్షత వహించటం( 1910 జులై 8 న కాకినాడలో నర్సాపుర సంఘంవారి పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణులైన స్త్రీలకు బహుమతి ప్రధానం చేసే సభకు  1913 జనవరి 3,4 తేదీలలో విజయనగరంలో  శ్రీ సత్య సంవర్ధినీ సమాజ ద్వితీయ వార్షిక సదస్సుకు అద్యక్షత వహించటం అలాంటి వాటిలో కొన్నిఉపన్యసించటం, వ్రాయటం, పత్రికా సంపాదకత్వం మొదలైన పనులతో తనను తాను నిలబెట్టుకొని నిరూపించుకున్నది వెంకట రమణమ్మ.  

  కళ్లేపల్లె  వెంకట రమణమ్మ రచనలను కీర్తనలు, కవిత్వం , వ్యాసం అని మూడు శీర్షికల క్రింద పరిశీలించవచ్చు.

                                                           1

స్త్రీల జీవితంలో ఇంటి పని , పిల్లల పెంపకంతో పాటు పూజలు, వ్రతాలు కూడా ప్రముఖ పాత్ర వహిస్తాయి. మగవాళ్ళు చదువుకొని ఉద్యోగస్తులై ఆధునిక జీవన మార్గంలో ఉన్నా కుటుంబ సం ప్రదాయ సంస్కృతులు కాపాడవలసినవాళ్లు మహిళలే అయ్యారు. నిత్య పూజ తో పాటు  ఐదవతనాన్ని , ఐశ్వర్యాన్ని, బిడ్డల క్షేమాన్ని ఆశించి స్త్రీలు పెట్టవలసిన నోములు, వ్రతాలు ఎన్నో రూపొందాయి. ఆధునిక యుగంలో వ్రత  విధానాలను  అచ్చువేసి మరీ ప్రచారం చేశారు. ఆయా సందర్భాలలో స్త్రీలు అల్లుకొని పాడే పాటలు కూడా ఆ క్రమంలోనే పత్రికలు ప్రచురించ దగినవి అయినాయి. అట్లా కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమ్మ వ్రాసిన పాటలు హిందూసుందరి పత్రికలో ప్రచురించబడ్డాయి. 1903 ఏప్రిల్, మే , సెప్టెంబర్ అక్టోబర్  సంచికల లో ఆమె వ్రాసిన మూడు  మంగళ హారతులు అచ్చు అయ్యాయి. వ్రతవిధానం  అంతా పూర్తయ్యాక నైవేద్యం పెట్టి కర్పూర హారతి ఇస్తూ పాడే పాటలు మంగళ హారతులు.

మంగళ హారతులీరె మాహాలక్ష్మికి రంగని పట్టంపు రాణి కి రాజీవాక్షికిఅనే పల్లవితో ప్రారంభమై అయిదు చరణాలతో   ఉన్న మంగళ హారతి ఒకటి ( ఏప్రిల్ , 1903). అయిదవ చరణంలో లక్ష్మికి గరితలందరును హారతి ఇయ్యాలని చెబుతూ ఆ లక్ష్మికి  ‘ కరుణ కళ్లేపల్లె వేంకట రమణమను - నిరతము రక్షించునది అన్న విశేషణాన్ని చేర్చింది. ఆ రకంగా పాటతో పాటు తన పేరునూ అక్షర బద్ధం చేసింది.   భ్యాగ్ రాగంలో రూపకతాళం లో ఈ పాట పాడుకోవాలన్న సూచన కూడా వుంది. రెండవ మంగళ హారతి ( మే , 1903) కొంత ప్రత్యేకమైనదిమంగళ హారతి ఇయ్యవలసినది   శ్రీమహావిష్ణువుకు. కానీ ప్రత్యక్షంగా ఆయన విశేషగుణాలను స్తుతిస్తున్నట్లు కాక పాత్రలను ప్రవేశపెట్టి , సంభాషణలతో కూడిన నాటకాన్ని దృశ్యమానం చేస్తున్నట్లు ఈ మంగళ హారతిని రచించటం విశేషం.

వనజయో గిరిజయో వాణియో యనదగి జనుచున్నావిపుడు రుక్మిణిరొ ఎక్కడికేఅని ఒక ప్రశ్న … “వనధి దాగిన సోమకుని జంపి శ్రుతులు దెచ్చిన మత్స్యమూర్తి శ్రీ నరుని సన్నిధికే”  అని రుక్మిణి జవాబు మొదటి చరణం అది కాగానేమంగళం మంగళం భవంతువేఅన్న పల్లవి. అష్టభార్యలలో మిగిలిన  సత్యభామ, జాంబవతి , లక్షణ, మిత్రవింద, కాళింది, నాగ్నజిత్తి , భద్ర లతో పాటు నీళా , రాధ లను కూడా సంబోధిస్తూ ఇలాంటి ప్రశ్నలు, వాటికి వాళ్ళ సమాధానాలు ఒక్కొక్క చరణంగా మొత్తం పది చరణాల పాట ఇది. ప్రతి చరణం తరువాత  “మంగళం మంగళం భవంతువేఅన్న పల్లవి పునరావృతమవుతుంది. పది చరణాలలో పదిమంది స్త్రీలను ప్రత్యేక విశేషణాలతో సంబోధిస్తూ ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు అనే ప్రశ్న ఉంటుందిరుక్మిణి ముగురమ్మల మూలపుటమ్మ , సత్యభామ మన్మధుడి చేతి బాణం, జాంబవతి శృంగార మూర్తి, చేతిగాజుల చరణమంజీరముల రవళి లక్షణ, చీకటిలో మెరిసే పాపిటబొట్టు కలిగిన మిత్రవింద, కొప్పులో పూలు కదిలే కాళింది, చెలికత్తె భుజం మీద చెయ్యివేసి వెళ్లే భద్ర , ముత్యపు ముక్కెర మెరిసే నాగ్నజితి , అద్దంలాంటి చెక్కిళ్ళ నిగనిగల నీళా , ముస్తాబైన రాధ చలన చైతన్యాలతో  సందడి చేస్తుంటారు ఈ చరణాలలో. ఆ పదిమందీ  శ్రీ కృష్ణుడిని  ప్రియుడు అని ఆరాధించే స్త్రీలు. వాళ్ళతో ఈ మంగళ హారతి పాడుకొనే స్త్రీలు ఐక్యత సంభావించటానికి వీలుంది.

స్త్రీలు అనేకులు. వాళ్ళ ఆరాధ్యదైవం శ్రీకృష్ణుడు ఒక్కడే. ప్రతి స్త్రీ కృష్ణుడిని సంభావించే తీరు భిన్నభిన్నం. రుక్మిణికి ఆయన మత్స్యావతారమెత్తిన వేదో ద్ధారకుడు. సత్యకు దేవతల కు అమృతం సంపాదించి పెట్టటానికి కూర్మావతారం ఎత్తిన మూర్తి. జాంబవతికి హిరణ్యాక్షుడిని చంపటానికి వరాహావతారం దాల్చినవాడు. లక్షణకు ప్రహ్లాదుడిని కాచిన నరసింహమూర్తి. మిత్రవిందకు బలిని పాతాళానికి తొక్కిన వామనమూర్తి. కాళిందికి రావణ సంహారం  చేసిన శ్రీరామచంద్రుడు. భద్రకు పరశురామ అవతారం. నాగ్నజిత్తి కి గోపాలకృష్ణుడు. నీళా దేవికి బుద్ధుడు. రాధాదేవికి కళ్లేపల్లె వేంకటరమణాంబను బ్రోచే కల్కి అవతారం. పదిమంది ప్రియులైన స్త్రీల ముఖంగా శ్రీమహావిష్ణువుకు సంబంధించిన పది అవతారాలను స్తుతియింప చేసి ఒక్కొక అవతారానికి మంగళం మంగళం అని హారతి ఇయ్యటం ఈ రచనలోని విశేషం. మధురభక్తిదశావతార కథన స్తోత్రాల కదంబ  కథన గానం ఈ మంగళ హారతి.

ఒక నాయకుడు పదిమంది నాయికలు. ప్రియుడి కోసం బయలుదేరిన నాయికను ఎక్కడికి అని ప్రశ్నించి నాయికా ముఖంగా నాయకుడిపట్ల అభిమాన అనురాగాల ప్రదర్శన పద్ధతి భామాకలాపం వంటి నృత్య రీతిలో , యక్షగాన సంప్రదాయంలో ప్రముఖంగా ఉంటుంది. కళ్లేపల్లె వెంకటరమణమ్మ వ్రాసినట్లు చెప్పబడుతున్నవరలక్ష్మీ పూజావిధానంయక్షగానం లభించటం లేదుగానీ ఈ మంగళ హారతి వెంకటరమణమ్మ యక్షగాన రచనా సామర్ధ్యాన్ని తెలుసుకొనటానికి చక్కగా ఉపయోగపడుతుంది. సురట రాగం, ఆట తాళం లో పాడవలసిన మంగళహారతి ఇది.

మూడవ మంగళ హారతికి ( సెప్టెంబర్- అక్టోబర్ 1903) ఉద్దిష్ట దైవం శివుడు. మంగళ మనరె యో యంగనామణులారా అంగజహరునకు గంగోత్తమాంగునకు అనే పల్లవి, ఏడు చరణాలు ఉన్నాయి. హిమాలయాలలో తపస్సుచేసి మన్మధుడిని చంపిన శివుడు, దక్షుడిని శిక్షించిన శివుడు, త్రిపురాసుడిని సంహరించిన శివుడు, అమృతమధనం సందర్భంలో పుట్టిన విషాన్ని తగిన శివుడు, బాణుని కొరకు హరితో పోరిన శివుడు, కిరాతరూపుడైన శివుడు  ఈ మంగళ హారతిలో  ప్రస్తుతించబడ్డారు. కళ్లేపల్లె వేంకట రమణాంబను ఏలే చంద్రశేఖరునికి మంగళం అంటూ ముగుస్తుంది.

మంగళ హారతులతోపాటు రమణాంబ కీర్తనలు కూడా రచించింది. కీర్తనకు మంగళహారతికి వలే పూజా సందర్భం ఉండదు. అవి కేవలం ఇష్ట దైవం పట్ల తన భక్తి ప్రపత్తులను వ్యక్తీకరిస్తూ గానం చేయబడేవి. పల్లవి , చరణాలు వీటిలో కూడా ఉంటాయి. ‘శరణు శరణు శ్రీలక్ష్మీ- మాహాలక్ష్మి శరణు శరణు శ్రీలక్ష్మిపల్లవిగా అయిదుచరణాల శ్రీలక్ష్మీ సంకీర్తన ఒకటి ( ఏప్రిల్ 1903)  వందనమే యిందిరా వందనమే అనే పల్లవితో నాలుగు చరణాల కీర్తన మరొకటి. ( సెప్టెంబర్, అక్టోబర్ 1903) రెండింటిలోనూ చివరి చరణం లో రచయిత్రి పేరు వస్తుంది.

తులసి పూజా విధానాన్ని పాటగా చేసింది వెంకట రమణమ్మ ( 1903 మే) శ్రీ రమేశ మస్తకంబునా శోభిల్లు వారిజాక్షి బృందావతీ అని మొదలై ధ్యానం , ఆవాహనం, ఆచమనం, వస్త్రం ఇచ్చి నగల అలంకరణ , పుష్పాలంకరణ చేసి  ఆవు నేతి దీపంపెట్టి పూజించి   నైవేద్యంమంచినీళ్లు  ఆకువక్కలు  సమర్పించి మంత్రపుష్పం చదివి నమస్కరించి అపరాధ క్షమాణాలు కోరి ఐదవతనం, విద్య , భక్తి , సంతానం, ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యాలు కోరుతూ పూజ పూర్తి చేయాలని ఈ పాటలో ఆమె చెప్పింది. కళ్లేపల్లె వేంకట రామణమాంబ  సాటిలేని భక్తితో చేసిన ఈ పద్ధతిలోనే స్త్రీలు తులసిని పూజించి ఆమె దయను, కోరిన వరాలను పొందవచ్చునని పాటను ముగించింది.

జీవితంలో స్త్రీల పనులన్నీ పాటలతో ముడిపడ్డవే. నాట్లు వేయటం, కలుపుతీయటం దంచటం, విసరటం, చల్ల చిలకటం, పిల్లలను లాలించటం, పోషించటం అన్నిటినీ అనుసరించి వచ్చేది పాట. ఈ గానోత్సవం పెళ్లిళ్లు మొదలైన సందర్భాలలో ప్రవాహమై సాగుతుంటుంది. ఇందుకు సంగీతం నేర్చుకున్నారా అన్నదానితో ప్రమేయమే లేదు. మా అమ్మ చెప్తుండేది పెళ్లి అంటే వరసైన వాళ్ళను ఆటపట్టించేవి, భోజనాలు తదితర సందర్భాలలో పాడటానికి అనువైన పాటలు పెద్దవాళ్ళనో , సావాసకత్తెలనో అడిగి రాసుకొనటం , అభ్యాసం చేయటం తో ముందు నుండే సందడి గా ఉండేదని. ఆమె చేతివ్రాత పాటల పుస్తకం కూడా ఒకటి నాకు గుర్తు. ఇదంతా చెప్పటం ఎందుకంటే ఇలా జీవిత చక్ర సంబరాలలో భాగంగా పాటలు మూడు రమణమ్మ వ్రాసింది కనుక.

వాటిలో మేలుకొలుపు పాట( డిసెంబర్, 1903) ఒకటి . లాలిపాట( జనవరి 1904)  మరొకటి. పిల్లలను లేపటం, నిద్రపుచ్చటం ఇవి రెండూ తల్లులు చేసే పనులు. ఆ పనులను అందగింప చేసుకొనటానికి పాట అనుబంధం అయింది. ఇవే భగవంతుడికి సేవలు అయ్యాయి. రాజులకు భోగాలయ్యాయి. వెంకట రమణమ్మ వ్రాసిన మేలుకొలుపు పాట గానీ , లాలి పాట గానీ పిల్లల కోసం వ్రాసినవి కావు. రెండూ శ్రీమహాలక్ష్మి దేవిని సంబోధిస్తూ సేవించటంగా వ్రాసిన పాటలు. భూపాళ రాగం , ఆట తాళంలో పాడుకొనటానికి వ్రాసిన మేలుకొలుపు పాట సరళ సుందరం. తెల్లవారవచ్చెను మహాలక్ష్మి తెల్లవారవచ్చెను పల్లవి.  ‘తెల్లవార వచ్చె దిశల తెలుపు హెచ్చెబల్లవపాణిరో లేవమ్మా/ మల్లెపూల పరిమళముతో గాలి చల్లగావీచెను లేవమ్మా’   అని ప్రారంభించి మొత్తం పది చరణాలతో వ్రాసిన ఈ పాటలో  తెల్లవారేవేళ కోల్లా కొక్కొరోకోలు, , పూలవికాసం వాటిపై వాలే తుమ్మెదల రొద , పక్షుల కువకువలు, కాంతి తగ్గిన దీపాలుచంద్రాస్తమయ సూర్యోదయాల సొగసు  సహజసుందరంగా వర్ణితమయ్యాయి. మహాలక్ష్మి ఎందుకు లేవాలంటే  తన మదిలో  కోర్కెలు తీర్చటానికి, సేవించవచ్చిన చెలులను దయచూడటానికి, ‘సీతారామశాస్త్రి శిష్యురాల్గ వితమువినటానికి  అని చెప్తుంది. సీతారామ శాస్త్రి శిష్యురాలు వెంకట రమణమ్మే. సీతారామశాస్త్రి ఆమె మామగారు. ఆయన వద్దనే ఆమె కవిత్వం చెప్పగల ప్రతిభావ్యుత్పత్తులను సంపాదించుకున్నది.

ఇక లాలిపాట ( జనవరి 1904 ) శ్రీమహాలక్ష్మికి పవళింపు సేవ. లాలి శ్రీ మహాలక్ష్మి లాలి జయలక్ష్మి లాలి మోక్షలక్ష్మి  లాలి వరలక్ష్మీ అన్న పల్లవితో ఆరు చరణాలతో ఈ పాటను రచించింది. స్త్రీలు ఉయ్యాల బంగారు గొలుసులు పట్టుకొని చిరునవ్వులతో పులకాకంకిత శరీరులై , తల నుండి పూలు జారుతుండగా , నొప్పులు మెడమీద కదులుతుండగా చిరుచెమటలు జారగా  భక్తితో ఉయ్యాల వూపుతున్నారు నిదురపొమ్మని కోరుతుంది. ఈ పాటలోనూ మామగారి ప్రస్తావన ఉంది. కళ్లేపల్లె సీతారామకవిని వరములిడి రక్షించమని మహాలక్ష్మిని వేడుకొంటుంది. వరములిచ్చి  రక్షించమంటున్నది అంటే అప్పటికి ఆయన జీవించి ఉన్నట్లే. 1881లో  ఆయన చనిపోయినట్లు మాడభూషి చూడమ్మ వ్యాసం సాక్ష్యమిస్తున్నది. ( డిసెంబర్ 1910) కనుక ఈ  లాలిపాట 1881 కి ముందు రచన అయి ఉండాలి. అట్లగాయితే 1896- 98 లలో రచనలు చేసిన గుండు అచ్చమాంబ కన్నా పూర్వపు రచయిత్రి అవుతుంది కళ్లేపల్లె వెంకట రమణమ్మ.

స్త్రీల పాటలలో తలుపుదగ్గర పాటలు ఒకరకం. పెళ్లిళ్లలో వధూవరులను బయటి గడప దగ్గర ఆగి పేర్లు చెప్పించే వేడుక సందర్భగా పాడే పాటలు ఉంటాయి. ఏదో కారణాన అలిగిన భార్య గదిలోకి వెళ్లి తలుపు గడియపెట్టుకొన్నప్పుడు తలుపులోపల భార్యకు , బయటి భర్తకు జరిగే సంవాదం  రూపంలోనూ పాటలు ఉంటాయి. భర్త భార్యను తలుపుతీయమని వేడుకొనటం అందులో ప్రధానం. కళ్లేపల్లె వెంకటరమణమ్మ అలాంటి పాట  ఒకటి వ్రాసింది( జులై 1903) ఇది శివ పార్వతుల సంవాదం. పార్వతి శివుడి తలమీద గంగను చూచి కోపించి తలుపువేసుకొన్నది. శివుడు మూసిన తలుపు ముందు నిలబడి తన మీద అలక ఎందుకు  తలుపు తీయమని కోరతాడు. ఒక అందగత్తెను నెత్తిమీద పెట్టుకొని వస్తే తలుపెందుకు తీస్తాను అని ఆమె పంతాలాడుతుంది. తన నెత్తిమీద వున్నది గంగానది నమ్మమంటాడు. ఆమె నుదురు కనిపిస్తున్నదంటే అది సిగలోని చంద్రవంక అంటాడు. అలా నుదురు నుండి ప్రారంభించి ఆమె చెవులు, జడ, కనుబొమలు, ముఖము, ముంగురులు, ముక్కు , కన్నులు , ఆధరములు, చెక్కులు, కంఠము , చేతులు , పాలిండ్లు మొదలైన పాదాలవరకు , పాదాల గోళ్లవరకు ఉన్న అవయవాలను అన్నిటినీ గుర్తించి చెబుతూ అవి  స్త్రీవే   కాదా అని గౌరీ వేసే ఒక్కొక్క  సవాల్ కు శివుడు అవి స్త్రీ అవయవాలు కాదు నదీ సంబంధమైన పద్మాలుతుమ్మెదలు , నల్ల కలువలు, చేపలు, పగడపు తీగెలు, చేపల పొలుసులు , శంఖం , తామర కాడలు, పక్షులు, పర్వతాలు , ఇసుకతిన్నెలు అంటూ   నమ్మబలుకుతూ గంగానది నీ స్నేహాన్ని కోరుతున్నది అంగీకరించమని అడుగుతాడు. గంగతోడ రావోయి అని గౌరి  తలుపు తీయటంతో ఈ పాట  ముగుస్తుందిసాహిత్య ప్రపంచంలో స్త్రీల అవయవాలకు ఉపమానాలుగా స్థిరపడిన కవిసమయాల గురించిన సంపూర్ణ అవగాహనతో రూపకాలంకారాన్ని మొదటినుండి చివరివరకు ప్రయోగిస్తూ చేసిన చమత్కార రచన ఇది.

 

                                                                                               ( ఇంకా ఉంది )

సాహిత్య వ్యాసాలు

వృద్ధిని బహిష్కరించిన వృద్ధి

ప్రసిద్ధ కథకుడు, నవలా రచయిత ఆచార్య కొలకలూరి ఇనాక్ గారు ఇటీవల రచించిన ‘వృద్ధి’ కథపై ప్రస్తుతం పెద్ద ఎత్తున వ్యతిరేకత వెల్లడవుతోంది. తీవ్రస్థాయిలో చర్చ జరుగుతోంది. ఈ కథ రాసింది ఇనాగ్గారేనా? ఆయన ఒక దళిత రచయితేనా? అని చాలామంది విస్తుపోతున్నారు. ఈ కథలో కథానాయికలైన లింగి, సౌందర్యలు పనిదొంగలుగా, సోమరిపోతులుగా, తిండిపోతులుగా, తిరుగుబోతులుగా, పోకిరీలుగా చిత్రింపబడినట్లు కనబడుతున్నది. అందువల్ల రచయిత ఈ కథలో దళితస్త్రీ స్వాతంత్ర్యాన్ని చూసి ఓర్వలేకపోతున్నాడని చర్చలు చేస్తున్నవాళ్లు అపోహపడుతున్నారు. ఇనాగ్గారు వాడిన భాష కూడా ఈ సందిగ్ధతకు కొంత కారణమయింది. అందువల్ల ఇనాగ్గారిని చాలామంది నిరసిస్తున్నారు. సదరు కథని భేషరతుగా వెనక్కి తీసుకోవాలని డిమాండు చేస్తున్నారు. ఇది ఎంతవరకు పోయిందంటే “ఇలాంటి కథ రాసిన పెద్దమనిషిని ఇంకా గారూ గీరూ అనడం ఏంటి?” అనేంతవరకూ పోయింది. పాఠకుడి నుండి రచయితల వరకు కథను సరిగా అర్థం చేసుకోలేక పోవడం వల్లే ఈ దుమారం రేగుతోంది. కానీ ఈ కథ వెనుక చాలా మర్మం ఉంది. వ్యంగ్యం ఉంది. వెటకారం ఉంది. అన్నిటికన్నా గొప్ప విరోధాభాసం దాగుంది. అనాది నుండి స్త్రీలని మరబొమ్మల్లా చూసిన పురుషాధిక్యతపై ఆగ్రహముంది. మాదిగల్ని బానిసలుగా చూసిన ఆధిపత్యవర్గాలపై తీవ్రమైన తిరుగుబాటుంది. ఇన్నాళ్ళూ దళితస్త్రీల శ్రమని దోచుకోవడమే తప్ప వాళ్ళ సంక్షేమం చూడని వ్యవస్థపట్ల ఎనలేని అక్కసుంది. ఎవరి పక్షాన వకాల్తా పుచ్చుకుని ఇనాగ్గారు కథ రాశారో ఆ బడుగువర్గాలవాళ్ళే అపార్థం చేసుకునేంత చిక్కదనం చిక్కుదనం ఈ కథలో ఉన్నాయి. విరోధాభాసంతో కూడిన ఈ శిల్పాన్ని పట్టుకుని విశ్లేషించుకుంటే కథ యొక్క గొప్పతనం తెలుస్తుంది. 

వృద్ధి కథలో లింగి, ఆమె కూతురు సౌందర్యల్లో కనిపించే మొదటి లోపం శ్రమించకపోవడం. పని చెయ్యాల్సిన వేళల్లో ఒంటినిట్టాడి గుడిసెల్లో సోమరిపోతులుగా నిద్రపోవడం. పనిచేసి సంపాదించి పైకి వద్దామనే ఆశావహ దృక్పథం లేకపోవడం. ఒకప్పుడు వేజండ్ల మాదిగలు కూలి దొరక్క కష్టాలు పడ్డారు. ఆసాములు ఇంటి వద్దకి వస్తే చేతులు కట్టుకుని “అట్టాగే సోమీ, వత్తాం దొరా” అనేవాళ్ళు. మంచం దిగి చేతులు నలుపుకుంటూ నిలబడేవాళ్ళు. ఇప్పుడు నారయ్య లాంటి ఆసాములు వచ్చి కూలికి రమ్మని అడుక్కుంటుంటే లింగి, సౌందర్య రామని నిర్భయంగా చెబుతున్నారు. మంచంపై నుండి లేవకుండా సమాధానం చెబుతున్నారు. “మాకేం గాడు బట్టిందా? మేం రాం” అంటున్నారు. వాళ్ళు బతిమాలుతుంటే వీళ్ళు తుస్కారిస్తున్నారు. నారయ్యని లింగి “నువ్వూ నీ పెళ్ళమూ నీ నలుగురు పిల్లలు వంగితే ఆ కలుపు తీయటం ఎంతసేపు?” అని ప్రశ్నించిది. “ఆళ్ళు పొలం పనులు ఎరగరే” అంటే “ఆళ్ళేమో నీడపట్టునుండాలా? మేమేమో ఎండనకా వాననకా పనిచేయాలా? మావల్ల గాదు. పొండి” అని కరాఖండిగా చెప్పేసింది. ఇంకా పల్లెలోని మాదిగలు ఆసాములకు కూలికి పోవడం మాని గుంటూరులో రకరకాల పనులకు పోతూ, సొంతంగా పాడి పితుక్కుంటూ సుఖపడుతున్నారు. ఒకప్పటి మాదిగల దీనస్థితికి, ఆసాముల దోపిడీకి అలవాటు పడ్డ చింతయ్యతాతకు ఇది విడ్డూరంగా కనబడింది. అతడు కాలమహిమ అని ఆశ్చర్యపోయాడు. చింతయ్యతాతలో రచయిత ఉన్నాడని అతని భావాలే రచయితవని చాలామంది చదువర్లు అపోహపడ్డారు. ఎంత కష్టపడ్డా ఆసాములు తమ శ్రమని దోచుకోవడమే గానీ తాము బాగుపడేదేమీ లేదని, తమని వాళ్ళు బాగుపడనివ్వరని, అందువల్ల ప్రభుత్వ పథకాల ద్వారా చేకూరిన లబ్ధితో ఉన్నంతలో ఇల్లు గడుపుకుని పనిపాట లేకుండా, వళ్ళు గుల్లచేసుకోకుండా ఇంటిపట్టున హాయిగా ఉండడం మేలని మాదిగల్లో మాదిగస్త్రీలల్లో వచ్చిన చైతన్యాన్ని, వాళ్ళ భౌతికవాద దృక్పథాన్ని రచయిత సానుకూల భావంతో కథలో అంతర్లీనం చేసారు. దాన్ని పాఠకులు గుర్తించలేదు. అందుకే కథని, రచయితని అపార్థం చేసుకున్నారు.   

కథలో లింగి, ఆమె కూతురు సౌందర్యల్లో కనిపించే మరో లోపం వాళ్ళు తమ మొగుళ్ళు పోయి విధవలయ్యాక మళ్ళీ పెళ్లి జోలికి వెళ్ళకపోవడం. మొదట లింగి తన మొగుడు పోయినందుకు బాధపడకపోగా సంతోషించింది. “పీడ ఇరగడైపోయింది” అనుకున్నది. పెళ్ళయి కార్యం కాకనే తన అల్లుడు జమాల్సుగాడు పోయాక కూతురు సౌందర్యలో ఆ భావననే నూరిపోసింది. మళ్ళీ పెళ్లి జోలి ఎత్తకుండా చేసింది. దానికి కారణం మగాడి స్వయంకృతాపరాధం. లింగి భర్త తాగుబోతు. ఇల్లూ వళ్ళూ గుల్లచేసుకుని ఇరవై ఏళ్లకే వల్లకాటికి చేరాడు. తన రెండేళ్ళ కాపురంలో లింగి నరకం చూసింది. అందువల్ల మగాళ్ళ పట్లా, సంసారం పట్లా లింగికి విరక్తి కలిగింది. అది తరతరాలుగా తనపై పెత్తనం చేస్తున్న మగాడిపట్ల సగటుస్త్రీకి ఉన్న విముఖతే గాని పెళ్లిపై సంసారంపై సంసారసుఖాలపై ఉన్న వ్యతిరేకత కాదు. మొగుడు లేకుంటే ఏ గోకుడూ లేదు కదా అని ఆమె భావించింది. దాన్నే తన కూతుర్లో ప్రోదిచేసింది. మగవాళ్ళు రాక్షసులని నమ్మించింది. ఏ బాదరాబందీల్లేని సుఖవంతమైన జీవనానికి వాళ్ళు అలవాటు పడ్డారు. నాగరిక వర్గాల్లో మాత్రమే సాధ్యమైన ఈ పక్కా భౌతికవాద చైతన్యం ఏ ఎదుగుదలా లేని వేజండ్ల దళితస్త్రీల్లో వచ్చింది. దాన్ని రచయిత కథాగతం చేశారు. కాగా రచయిత తల్లీకూతుళ్ళని ఎప్పుడూ పెళ్లి చేసుకొమ్మని ఎబ్బెట్టు మాటలతో పోరే చింతయ్యతాతలో ఉన్నాడని పాఠకులు అనుకున్నారు. అందువల్లే కథ పట్ల వ్యతిరేకత వచ్చింది. కానీ ఇనాగ్గారు కథానాయికల తాత్వికతలో ఉన్నాడే గాని చింతయ్యతాతలో లేడు. అందువల్ల ఈ కథలో సమస్య కూడా లేదు.

కథానాయికల్లో మనకు కనిపించే మరో లోపం వాళ్ళు విధవలై, మరో పెళ్లిని నిరాకరించి కూడా శారీరక సుఖాలకు అతీతులు కాకపోవడం. వాళ్ళు శారీరక సుఖాలు అనుభవిస్తూనే ఉన్నారు. ఏ మగాడైనా వెంటబడితే ఇంత బిక్ష వేసినట్లు వాడి కక్కుర్తి తీర్చి తమ అవసరమూ  తీర్చుకుంటున్నారు. (ఈ సందర్భంలో ఇనాగ్గారు లింగీ సౌందర్య తమ ‘కుతీ’ తీర్చుకుంటున్నారు అని వాడిన మాట చాలా వివాదాస్పదమైంది) కానీ ఏ మగాడికీ కట్టుబడలేదు. వాళ్ళు ఇవ్వజూపే కాసులకు చెయ్యి చాపలేదు. వాళ్ళకి బానిసలు కాలేదు. పైగా ఎప్పటికప్పుడు కొత్తదనం గమ్మత్తుగా ఉంది. డేటింగుల పేరుతో సంపన్న నాగరికుల్లో మాత్రమే కనబడే ఈ స్వతంత్రేచ్ఛ వేజండ్ల మాదిగస్త్రీలో రావడం అద్భుతం. దాన్ని రచయిత గుర్తించి ధ్వనించారు. కానీ పాఠకులు వాళ్ళని తిరుగుబోతులుగా పోకిరీలుగా తూలనాడిన చింతయ్యతాతలో రచయితని చూసినారు. రచయిత గొంతుని గుర్తిస్తే ఏ సమస్యా లేదు.

లింగి సౌందర్య ఇద్దరూ పని చెయ్యడానికి, పిల్లల్ని కనడానికి సిద్ధంగా లేరు. అదే వాళ్ళలో చింతయ్యతాతకి ప్రధానమైన అభ్యంతరం. అతడు “మానన్నాక కాయలు కాయాలి. ఆడదన్నాక పిల్లల్ని కనాలి” అంటాడు. “కష్టపడాలి, కూడు తినాలి. ఇష్టపడాలి, పిల్లల్ని కనాలి” అంటాడు. “నువ్వు పనిచేసే శక్తివి మాత్రమే కాదు. పిల్లల్ని ఉత్పత్తి చేసే ప్రాణయంత్రానివి కూడా” అంటాడు. కానీ వాళ్ళ తత్వం వేరు. “ఒకడికి చాకిరీ ఎందుకు చెయ్యాలి? ఒకడికి పిల్లల్ని ఎందుకు కనాలి?” అంటారు. తమ బతుకులే భారమైనప్పుడు ఇంకా పిల్లలెందుకంటారు. పిల్లల్ని కనడం అంటే ఈ భూమ్మీద మానవుడి మనుగడని కొనసాగనివ్వడం. తమని మనుషులుగా చూడని పురష ప్రపంచానికి, ఆధిపత్య పెత్తందారీ ప్రపంచానికి నిరాఘాటంగా కొనసాగే అవకాశం ఇవ్వడం. అందువల్ల వాళ్ళు దాన్నే దెబ్బకొట్టాలని భావించారు. అందుకే వాళ్ళు వాళ్ళ వృద్ధినే కాదు జనవృద్ధినే నిరాకరించారు. వాళ్ళు తమ శ్రమశక్తిని దాచుకోవడం ద్వారా అర్థవృద్ధిని, పిల్లలు కనే తమ ప్రాకృతికమైన సృష్టిశక్తిని త్యజించడం ద్వారా జనవృద్ధిని బహిష్కరించారు.    

లింగి డ్వాక్రా సభ్యురాలిగా కష్టపడి కొంత డబ్బు కూడబెట్టుకున్నది. వైధవ్య ఫించను రెండువేలు అయ్యాక కూరగాయలగంపని మూల పడేసింది. తల్లీకూతుళ్ళు నెలనెలా చెరో రెండువేలు చొప్పున వైధవ్య ఫించను తీసుకుంటారు. చౌకధరల దుకాణం ద్వారా వాళ్లకి  చవగ్గా ఇంటిసరుకులు లభిస్తాయి. ఓపిక ఉంటే వండుకుంటారు. లేకుంటే గుంటూర్లో సినిమా చూసి ప్రభుత్వ క్యాంటీన్లోనో గుళ్ళోనో చర్చిలోనో తిని వస్తారు. అందువల్ల వాళ్లకి ఆసాములకు వెట్టిచాకిరీ చేయాల్సిన అవసరం లేదు. ఒక మగాడి కింద బానిసలా పడి ఉండాల్సిన అగత్యం లేదు. ఇప్పుడు వాళ్ళకి మగాళ్ళు కుక్కల్లా కనబడుతున్నారు. చింతయ్యతాత వాళ్ళ భవిష్యత్తుపై బెంగపడ్డ భయాలన్నింటికీ వాళ్ళు తమదైన తాత్వికశైలిలో సమాధానాలు చెప్పారు. అది సమాజం పట్ల వాళ్ళలో పేరుకున్న అక్కసు. తేరగా వచ్చే వైధవ్య ఫించను తీసుకోవడంలోనూ, ప్రభుత్వ క్యాంటీన్ భోజనం తినడంలోనూ వాళ్ళు తమ అక్కసుని తీర్చుకుంటున్నారు. తమకు తమ కాళ్ళపై నిలబడేటట్లు ఉపాధి కల్పించకుండా ఓట్ల కొనకం లాంటి ఫించను ఇవ్వడం పట్ల వాళ్లకు కసి ఉంది. ఎన్నాళ్ళు ఇస్తావో ఇవ్వు అన్న కక్షసాధింపు ఉంది. ఇలాంటి తత్వచింతనా నేపథ్యం ఉన్న ఒక సరికొత్త తరం ఇప్పుడు పుట్టుకొస్తోంది. ఇది తమని భౌతిక వస్తుసంపదలతో ఎదగనివ్వని సమాజాన్ని ఎదిరించడానికి వాళ్ళలో కలిగిన ప్రగతిశీలం. మానసికమైన వృద్ధి. దాన్ని రచయిత పసిగట్టారు. దాన్నే కథనం చేశారు. పైకి కథానాయికల్లో లోపాలు చూపిస్తూ అంతర్లీన శిల్పం ద్వారా వాటిని ఆభాసం చేశారు. అందువల్ల చదువరులు కథలో ఉన్న విరోధాభాసాన్ని గుర్తిస్తే అది ఇచ్చిన సందేశం తెలిసొస్తుంది. రచయిత చింతయ్యతాత అనుభవాల్లో ఉన్నాడే తప్ప ఆచరణలో లేడు. అతని భాషలో ఉన్నాడే తప్ప అతనిదైన ఫ్యూడలిస్టు భావజాలంలో లేడు.

 

వృద్ధి ద్వారా రచయిత నిమ్నకులస్త్రీల్లో వచ్చిన చైతన్యాన్ని నిరూపించారు. భూస్వాములూ ఆస్వాముల ఆగడాలు ఇక చెల్లవని సందేశం ఇచ్చారు. ఆడతనంపై మగపెత్తనం ఇక కొనసాగదని హెచ్చరించారు. ఐతే వస్తు నేపథ్యపు అవసరం కొద్దీ దాన్ని ఎబ్బెట్టు పదజాలంతో బీభత్సపాకంలో పండించారు. ఎందుకంటే సక్రమమైన సంసారసుఖాలకు నోచుకోని ఆ బతుకుల నిండా బీభత్సం దాగుంది కాబట్టి. ఆసాముల శ్రమ దోపిడీల్లో, ఓట్లకోసం కమీషన్ల కోసం ప్రవేశపెట్టే ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల్లో మనిషి జీవితం ఒకానొక వికృతరూపం దాలుస్తోంది కాబట్టి. అంతేగాని ఆయనకు దళితస్త్రీలపట్ల గాని, వాళ్ళ నూతన జీవన తాత్వికత పట్ల గాని ఎలాంటి వ్యతిరేకతా లేదు. వాళ్లకి జరుగుతున్న అన్యాయం పట్ల ఆగ్రహంతోనే ఆయన అలాంటి భాషని ఎన్నుకున్నారు. ఈ కథలోని వస్తువు దళితస్త్రీలని, దళితుల్ని ఎక్ష్ప్లొయిట్ చేస్తున్న వ్యవస్థాగత రుగ్మతలకి రచయిత కనుగొన్న ఒక సరికొత్త ఔషధం. నోటిని చేదు చేసే ఔషధం చెడ్డది కాదు. అది పుష్టిదాయిని. కథకుడైన రచయిత ఒక సామాజిక వైద్యుడు. పుచ్చిపోతున్న సమాజానికి చురుక్కుమని సూదిమందు వేస్తున్న ఆ వైద్యుడు చెడ్డవాడు కాడు. దాని రోగాల్ని నయం చేసి స్వస్థత చేకూర్చుతున్న ఆరోగ్య ప్రదాత. అందువల్ల వృద్ధి కథలోని వ్యంగ్యాన్ని, విరోధాభాసాన్ని అర్థం చేసుకుని స్వాగతించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. 

                    చ.వా: 9494696990   

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆర్ద్రత హరికిషన్ కథల అంతఃసూత్రం 

ఏకోరసః కరుణ ఏవ నిమిత్త బేధాద్భిన్నః...

నీటిసుడులకు, తరంగాలకు, నురగలకు రూపం వేరైనా జలమే ఆధారమైనట్లు, ఎంత వైవిధ్యభరితమైన కథావస్తువుల్ని హరికిషన్ స్వీకరించినా అన్ని కథలసారం భాదాతప్త జీవితచిత్రణే. మానవాళికి అందాల్సిన న్యాయాన్ని, జీవించేహక్కును శిల్పించే ప్రయత్నంలో హరికిషన్ కథాసంవిధానానికి సహకరించింది కరుణార్ద్రతలే. అందువల్లనే ఈయన కథలకు పరుషస్పర్శ వుండదు. కొన్ని లోకస్పర్శ కలిగి పరుషములుగా మారతాయని అందుకు ఆధారం కరుణమేననివీర రాఘవ పండితుడు చెప్పారు. ఈ ఆలంకారిక  వ్యాఖ్యానం సరిగ్గా హరికిషన్ కథలకు సరిపోతుంది. బలహీనవర్గాల జీవితం సృజించినా, బహుజన జీవితం చిత్రించినా, రాయలసీమ రాజకీయ విద్రోహాలు బహిర్గతం చేసినాఅపసవ్యతల మూలాలు పాఠకుల మనసు ఆర్ద్రతా సంచలనాలకు గురవుతాయి.

ఇతని కథల్లో ప్రధానంగా కనిపించే వైవిధ్యం రాయలసీమ వాసుల దారిద్ర్యానికి కారణమైన న్యాయమైన నీళ్ళవాటా గురించి కథనంచేశారు. అలాగే బహుజనులుగా వృత్తిజీవితంలో అనుభవిస్తున్న కడగండ్లుఆధిపత్య సామాజిక వర్గంనుండి ఎదుర్కొంటున్న దాష్టీకాన్ని సీమ నేపథ్యంలో చిత్రించారు. మూడవ అంశం స్త్రీలు, పిల్లల దుఃఖమయ జీవితంలో చోటుచేసుకున్న దయనీయత, అలాగే విద్యావ్యవస్థలో చొరబడిన వ్యాపారాంతరీకరణ. ఈ ఇతివృత్తాలన్నింటిలో కనిపించే ప్రధాన లక్షణం ఆర్ద్రత. అందుకే హరికిషన్ కథల్లోని పాత్రలు అన్యాయాల్ని ఎదురించే పాత్రలుగా దర్శనమివ్వవు. పాఠకుల అవగాహనా స్థాయిని పెంచే క్రమంలో, తమ జీవన గమనంలో ఒలికే కన్నీళ్ళను నివేదిస్తాయి. ఇవి ఏం చేయాలో, ఏం చేయకూడదో పాఠకుల నిర్ణాయక శక్తికి వదిలేస్తాయే కానీ జీవితాన్ని మించిన సందేశాలు, పరిష్కారాలివ్వవు. ఈలక్షణమే హరికిషన్ పాఠక ప్రపంచాన్ని విస్తరించగలిగింది.

రాయలసీమ దుర్భిక్షానికి ఒక్క జీవనది కూడా లేకపోవడం భౌగోళికంగా దారిద్ర్యానికి దారితీస్తే, విభజన రాజకీయాంశాలు కరువు కాటకాలను, ఫ్యాక్షనిజాలనూ నేటి రాయలసీమ ముఖచిత్రంగా మార్చాయి. 1956లో జరిగిన భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల విభజన 1956లో జరిగిన ఒకానొక చారిత్రక తప్పిదం. అనంతపురం, కర్నూలు జిల్లాల  సరిహద్దు ప్రాంతాల విభజనలో జరిగిన మోసం, కర్నాటక, తమిళనాడు ప్రాంతాల సరిహద్దు జిల్లాలైన బళ్ళారి, హోస్పేట, చింతామణి, కోలార్, కె.జి.ఎఫ్, కృష్ణగిరి, హోసూరు ప్రాంతాలను కోల్పోవడం. కృష్ణగిరి, హోసూరు తమిళనాడులో కలవటం వల్ల జరిగిన నష్టం అక్కడ నివసించే తెలుగు ప్రజల కంటే, రాయలసీమ వాసులకు బళ్ళారిని కోల్పోవటం వల్ల జరిగిన నష్టం అంతా ఇంతా కాదు. ముఖ్యంగా బళ్ళారిని కోల్పోవడం వలన హోస్పేట్ ను కోల్పోయాం. హోస్పేట్ ను కోల్పోవడమంటే తుంగభద్ర డ్యాంను కోల్పోవటం. దాంతో తుంగభద్ర నీటి ఆయకట్టును కోల్పోవటం. అటు కృష్ణా - పెన్నార్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం జరగక పోవడం వలన జరిగిన నష్టం, ఇటు తుంగభద్ర ప్రాజెక్టు నుండి 350 టి.యం.సి.ల నీటిని కూడా పొందలేని దౌర్భాగ్యాన్ని రాయలసీమ ప్రజలు తరతరాలుగా అనుభవిస్తూనే వున్నారు.

రాయలసీమ కథకులలో మొదటి, రెండవ, మూడవతరం కరువు కారణాలు నైసర్గికతలో వెదికారు. కానీ, నాలుగోతరం  కథకులు కరువుకు కారణమైన   రాజకీయ విద్రోహాలను, నీటి వనరుల పంపిణీలో జరిగిన కుట్రలను, పరాయి ప్రాంత పెట్టుబడిని బయట పెట్టారు. ముఖ్యంగా కందనవోలు సీమనుండి వచ్చిన కథకుని కంఠస్వరంలోని సంయమనం ఒక గొప్ప సామాజిక సంధర్భం దిశగా అడుగేసింది. ఈ క్రమంలో యం. హరికిషన్ -  తరతరాల దుఃఖం”, “జై తెలంగాణా”, “కొత్తకల”, కథలు  వచ్చాయి.

'జై తెలంగాణా' కథ కోస్తాంధ్ర ప్రాంతీయుల వ్యవసాయ విధానాలను చర్చించిన కథ. వ్యవసాయం చేయడానికి పెట్టుబడి, శ్రమల పాత్రను కోస్తాంధ్ర ప్రాంతం వాళ్ళు చేసినట్లుగా వ్యవసాయం చేయడం.రాయలసీమ వాసులకు తెలియనట్లుగా చెప్పడంలోని మర్మాన్ని గ్రహించడానికి, తెలంగాణాలో మొదలైన ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమం రాయలసీమ వాసుల ఆలోచనల్ని ఏ విధంగా ప్రభావితం చేసిందో హరికిషన్ చిత్రించారు.

కోస్తాంధ్ర వాళ్ళు రాయలసీమ భూమిని కౌలుకు తీసుకోవడంలోనూ, ఆ భూముల్ని కొని వ్యాపార వేత్తలుగా ఎదుగుతున్న క్రమాన్ని రాయలసీమ వాసులు వ్యవవసాయం చేయలేని సోమరిపోతులుగా వ్యవహరింప బడుతున్న క్రమాన్ని అర్థం చేయించడానికి రచయిత చేసిన ప్రయత్నం, స్పష్టమైన అతని కథనాత్మక వ్యూహం. గుంటూరోళ్ళ వ్యవసాయ పద్దతుల వలన ఎగువ ప్రాంతంలో కౌలుకు తీసుకొన్న వీళ్ళ భూములు పచ్చగా వుండడానికి కారణం, రాత్రివేళల్లో గ్రామీణుల కళ్ళు కప్పి, అధికార్లకు లంచాలిచ్చి, తమ పొలాలకు నీళ్ళు మళ్ళించుకునే తెలివితేటల వలన పక్క ఊర్ల పొలాలకు నీళ్ళు తక్కువ కావడం, చిన్న పిల్లల్ని వ్యవసాయ కూలీలుగా మార్చడం, పత్తి, మిర్చి లాంటి వ్యాపార పంటలకు నీటి వాడకం ఎక్కువ. ఎరువులు, మందులు, విత్తనాలకు పెట్టుబడి ఎక్కువ పెట్టడం అనే అంశాలు దిగుబడిని పెంచేందుకు కారణాలుగా హరికిషన్ గుర్తించారు. ఈ అన్ని ప్రతిఫలనాలకు మూలకారణం నీళ్ళ దొంగతనం. అందుకే ఆయకట్టు రైతులంతా నీళ్ళ దొంగతనాన్ని ఆపి తమ భూముల్ని పంటల్ని కాపాడుకోవటం కోసం ఉద్యమించడానికి ఉద్యుక్తులవుతారు. అయితే కోస్తాంధ్ర వాసుల తెలివిలేటల్ని మున్ముందుగా గుర్తించినవారు తెలంగాణా వాసులు. రాయలసీమలో కోస్తాంధ్ర రైతుల పెట్టుబడి ప్రాబల్య ప్రారంభానికి, తెలంగాణాలో కోస్తాంధ్రుల ప్రాబల్య నిరాకరణకు కారణమైన ములాలు ప్రత్యేక తెలంగాణా రాష్ట్ర ఉద్యమంలో వున్నాయన్న స్పృహ ఈకథకు 'జై తెలంగాణా' శీర్షిక పెట్టడంలోని ఉద్దేశం. అంటే వాళ్ళ ఉద్యమానికి రచయితగా తన మద్దతును పరోక్షంగా ప్రకటిచండం, రాయలసీమలో ఉద్యమం మొదలవ్వాల్సిన స్ఫూర్తిని కూడా ఈ కథ అందిస్తుంది.

జై తెలంగాణా' కథ ప్రారంభం, ముగింపు, కొనసాగింపులో మంచి పటుత్వం సాధించిన కథ. కథకుడుగా హరికిషన్ ఎంచుకున్న పాత్ర ఒక ఉపాధ్యాయుడు.  ఒక ఉపాధ్యాయుడి అనుభవం, ఆలోచనలతో కథ నడవడం వలన ఎక్కడా కోపం, ఉద్రిక్తతా, అసహనం, అవేశకావేశాలు చోటు చేసుకోలేదు. అదే ఒకరైతుగా కోస్తాంధ్ర రైతుల దురాగతాన్ని చర్చించినట్లయితే ఇంత సహనంగా కథనం కోనసాగేది కాదు. ఉపాధ్యాయుడి పాత్రలోనే రచయిత కంఠస్వరం కూడా వ్యక్తమవుతోంది. రచయిత తన కంఠస్వరాన్ని వ్యక్తం చేసేందుకు ఎంచుకునే పాత్ర వలన కథా స్వభావం, స్వరూపంలో ఒనగూడే మేలు ఆధారపడి వుంటుదనడానికి ఈ కథ ఉదాహరణ.

మావూర్లో సోమరిపోతుల్రా"(పేజీ నం.11) అని ఉరుకుందన్న అనటంలో, తమని తాము నిందించు కోవడంలోని ఆత్మన్యూనతా వ్యక్తమవుతుంది. కథకుడు వాళ్ళనుసోమరిపోతులు కాదు, నిజాయితీ పరులు" అని గుర్తించడం ద్వారా వెనుకబడిన ప్రాంతంలోని ప్రజల ఆలోచల్లో అసంబద్ధతను సవరించే ప్రయత్నం కనబడుతుంది. పచ్చని పంట పొలాలతో సువిశాలంగా కనిపించే భూములకు కారణం కె.సి.కెనాల్ పారకం వల్లనే అని అనుకొనేవాళ్ళే కానీ పరాయి ప్రాంతాల ప్రాబల్యం అని రాయలసీమ పొరుగు జిల్లాల వాళ్ళకు కూడా తెలియదు., కోస్తాంధ్ర రైతుల వ్యవసాయ పద్ధతుల వలన పెరుగుతున్న పెట్టుబడి, రాయలసీమ వాసులలో పెరుగుతున్న పరాయీకరణను మొట్టమొదట"జై తెలంగాణాకథ నమోదు చేసింది. పరాయి ప్రాంతాల ప్రాబల్యం పట్ల నిరసనను నమోదు చేసింది. రాయలసీమ వాసులలో ప్రాంతీయ అస్తిత్వ స్పృహను చిత్రించిన కథఇది.

తెలంగాణేతర సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమంలో కోస్తాంధ్ర అజెండానే అన్ని ప్రాంతాల అజెండాగా కొనసాగడంపై పెట్టిన విమర్శ "కొత్త కలఇతివృత్తం. సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమంలో ప్రధానంగా బాధించిన అంశం తెలంగాణా ప్రత్యేక రాష్ట్రం కంటే, హైదరాబాదు వదులుకోవడం. ఈ అంశంపై చేసిన సవివరమైన చర్చ. రాయలసీమ వాసులకు సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమంలోని లోటుపాట్లను చర్చించింది. న్యాయంగా తమ ప్రాంతానికి జరిగే నష్టంపైన ఉద్యమ అజెండా రూపొందాలన్న ఆకాంక్ష ఈ కథలో వ్యక్తమవుతుంది.

రాయలసీమలో సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమం కొనసాగిన వైనాన్ని అంచెలంచెలుగా నిరసన దీక్షలు, నిరాహార దీక్షలు, మానవహారాలు, స్థానిక మంత్రుల రాజీనామా డిమాండులు, రాజీనామా చేయని రాజకీయ నాయకుల ఇళ్ళ ముట్టడి, వాల్ పోస్టర్ల దగ్గర నుండి హైదరాబాదు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంగా ప్రకటించాలన్న డిమాండు వరకువచ్చిన అన్ని వేరియేషన్స్ ఈ కథలో హరికిషన్ చర్చించారు.

ముఖ్యంగా హైదరాబాద్ ప్రాంతాన్ని వదులుకోవడానికి కోస్తా, ఉత్తరాంధ్ర, రాయలసీమ వాసులెవరూ సిద్ధంగా లేరు. హైదారాబాద్ అంటే అందరికీ కలల ప్రపంచం, ఆశల నిచ్చెన. అయితే కోస్తా పెట్టుబడిదారులకు, రాయలసీమ ఫ్యాక్షనిస్టులకు స్విస్ బ్యాంక్ లాంటిదని వాళ్ళకు మద్దతు పలకాల్సిన అవసరం ఎందుకున్న చైతన్యప్రకాష్ ప్రశ్న పాఠకులమెదళ్ళను ఉత్తేజపరిచేందుకు సంధించిన ప్రశ్న. విద్యార్థి ప్రాతినిధ్య పాత్ర విజయ్ ను ఆలోచనల్లో పడేస్తుంది. ప్రజల ఉద్వేగాలను తమ స్వార్థ ప్రయోజనాల లబ్దికోసం, వుపయోగపడే రాజకీయాల నుండి బయటపడి, రాయలసీమ వాసులుగా సరైన ఉద్యమ పంథా తొక్కాల్సిన అవసరాన్ని "కొత్తకలడిమాండ్ చేస్తుంది.

రాయలసీమ, కోస్తాంధ్ర వాసుల భయాల్లోని అంతరాలను రాయలసీమ కరువు స్థితిపై పరిశోధన చేస్తున్న చైతన్యప్రకాష్ పాత్ర ద్వారా వ్యక్తం చేశారు. కోస్తాంధ్రులు హైదరాబాద్ లో ఏర్పరచుకొన్న ఆస్తుల్ని కాపాడుకోవడం కోసం, తెలంగాణాపై ఆధిపత్యాన్ని కాపాడుకోవడం కోసం చేస్తున్న ఆందోళనలుగా గుర్తింప చేస్తాడు. రాయలసీమ వాసులు చేయాల్సిన పోరాట అజెండా అరవై సంవత్సరాలుగా కృష్ణాజలాల కింద జరిగిన అభివృద్ధిలో వాటా అడగడం, కరువు సీమలో పెట్టుబడుల విస్తరణ, కృష్ణా నికర జలాల పంపిణీ, పోలవరం ప్రాజెక్టు మిగులు జలాల కోకం కాకుండా శాశ్వత నికర జలాల వాటా పంపకం గురించి అడగడం వలన మన ప్రాంత అభివృద్ధి సాధన కోసం వుద్యమం నడపాలని చాలా స్పష్టంగా సమైక్యాంధ్ర వుద్యమ అజెండా, పోరాట పోకడలపై ఖచ్చితమైన దృష్టికోణాన్ని 'కొత్త కలఅందిస్తుంది.

రాయలసీమకు జరిగిన విద్రోహాన్ని శ్రీకృష్ణ కమిటీనివేదిక బయటపెడుతుందని హరికిషన్  సూచించారు. అలాగే, ఇమాం కోటి గొంతుకల ఆక్రందన”, , బాల గోపాల్ జలపాఠాలులాంటి రచనలు గురించి, సాహిత్యకారులు చేసిన  కృషిని గురించి ఈకథ ప్రస్తావించడంలో రచయిత  పాఠక చైతన్య దిశానిర్దేశకత్వాన్ని సూచించారు.

కృష్ణా పెన్నార్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కావడం వలన జరిగిన అనర్ధాలను, శ్రీశైలం డ్యాం కర్నూలు జిల్లాలో వున్నా అది కేవలం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుగా పరిమితమవడం వలన రాయలసీమ మూడు తరాలవాళ్ళు అనుభవించిన దుఃఖాన్నితరతరాల దుఖంకథ చిత్రించిందినీళ్ళ రాజకీయాలను పసికట్టిన చిన్నా, పెద్ద రాజకీయ నాయకులు సైతం లబ్ది పొంది, సామాన్య జనాన్ని మాత్రం గాలికి వదిలేసిన బాధ్యతారాహిత్యాన్ని ఈ కథ నమోదు చేసింది.

అప్పులవాళ్ళ బాధ భరించలేక ఒకే కుటుంబంలోని ముగ్గురు మగాళ్ళ అస్తిత్వం ఇంటి గోడలపై మాత్రమే మిగిలిన గతం, వర్తమానంలో కూడా వాళ్ళ బాటనే ఎంచుకున్న దరిద్రనారాయణుల కన్నీటి కథా చిత్రం, వలస పాలకులు కట్టడానికి ఉద్యుక్తులై సర్వేలు నిర్వహించి, పచ్చని పంటపొలాలుగా మార్చేందుకు చేసిన ప్రయత్నాలు ఎందుకు వెనక్కు మళ్ళాయి? అని ప్రశ్నించుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత ఈ కథ కల్పిస్తుంది.

కృష్ణా - పెన్నార్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో రాయలసీమలోని కడప, కర్నూలు, నెల్లూరు, తమిళనాడులోని చాలా ప్రాంతం సాగులోకి వస్తుందని భావించిన కోస్తాంధ్ర నాయకులు దానికి గండికొట్టిన నేపథ్యాన్ని ఈ కథ గుర్తు చేస్తుంది. మన నీళ్ళు తమిళులకెందుకివ్వాలి అన్నవాళ్ళు, రాయలసీమ వాళ్ళు ఆ నీళ్ళు లేకపోతే ఎలా సాగుచేస్తారని ఆలోచించలేదు. సీమనాయకులు ఈ విద్రోహాన్ని ప్రశ్నించలేకపోయారు. ఈ ప్రాజెక్టుకు పురిట్లోనే సంధి కొట్టిన సంగతి తెలియని నాయకులు ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో వందల ఎకరాలు కొన్నవారు, గుట్టుచప్పుడు కాకుండా కొన్న భూముల్ని అమ్మేస్తే ఆ సమాచారం తెలియని బడుగు బలహీన వర్గాలు బంజరు భూముల్ని కొని, వాటిని ఏమీ చేయలేక అప్పుల పాలైన విషాద విధ్వంసాన్ని ఈ కథ చిత్రిక పట్టింది. వలస పాలకులు వెళ్ళిపోయినా, స్వతంత్ర పరిపాలనలో కూడా రాయలసీమవాసుల సాగునీటి ప్రయోజనాల నిర్లక్ష్యంతో కుటుంబంలోని మగవాళ్ళు ఊరొదిలి వెళ్ళిపోయే ఒక అనివార్య సందర్భాన్ని హరికిషన్ పాఠకుల  ముందుంచారు.

బంజరు భూముల్ని అప్పులు చేసి సాగులోకి తెచ్చిన రైతు కుటుంబాలు పంట పండించి అప్పు తీర్చేలోగా, శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కోసం తమ భూముల్ని కోల్పోవల్సి వచ్చింది. వూరితో తమకున్న అనుబంధాలు, విషాదాల ఉద్వేగాల్ని, సాంస్కృతిక మూలాల్నివదులుకోవాల్సి రావడంలోని హృదయగత వేదనలను, తాము పుట్టిన వూరితో శాశ్వతంగా తెగదెంపులు చేసుకోవడంలోని నిస్సహాయ స్థితి.

 “ఎవరూ త్యాగం చేయకపోతే అభివృద్ధి ఎట్లా సాధ్యం. మర్యాదగా ఖాళీ చేస్తారా... లేక..." అంటూ పోలీసుల బెదిరిపుల మధ్య కొట్టుమిట్టాడే ప్రాణాలు. ఎవరికోసం వాళ్ళు త్యాగం చేయాలి? ఎవరి అవసరాలు తీర్చడం కోసం ఆ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం జరుగుతుంది అన్నప్రాధమిక ప్రశ్నలు వేసింది జవాబులు తెలియక కాదు.  అన్నీ తెలుస్తూనే వున్నాయి. కానీ ఏమీ చేయలేని నిస్సహాయత, ప్రాజెక్టు నిర్మాణాన్ని వ్యతిరేకించలేక పోయామన్న పూర్వ తప్పిదాలవలన కలిగిన  ఆశక్తత వారిని నిరాశా నిస్పృహల్లోకి నెట్టేసింది. భూములకు నిర్ణయించిన మూడు, నాలుగు వేల నష్ట పరిహారం, మళ్ళీ భూమిని కొనేందుకు, కుటుంబాన్ని స్థిరంగా కాపాడుకోవటానికి ఏపాటి ? అని రైతులు ఆలోచనల్లోని పరాధీనత్వం. వ్యవసాయ కులాల్ని ఆశ్రయించిన చాకలి, మంగలి, వడ్రంగి వృత్తి కులాల వాళ్ళ పరిస్థితి మరింత ఘోరంగా వాళ్ళ బతుకులకు ఏ నష్ట పరిహారం లేకుండానే ఊరు వదలి పోవాల్సిన అగత్యాన్ని ఆనకట్ట నిర్మాణం కల్పించిందని బహుజన కులాల దైన్యంపట్ల రచయిత తన సానుభూతి వ్యక్తం చేశారు.

కోస్తాంధ్ర నీటి ప్రయోజనాలు ప్రకాశం బ్యారేజ్ తీర్చినా మిగిలిన అవసరాల కోసం శ్రీశైలం ప్రాజెక్టును కూడా వాళ్ళ పొలాలకే ఉపయోగించడం, జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టుగా రూపకల్పన చేయడం, నాగార్జున సాగర్ కు ఓవర్ హెడ్ ట్యాంకుగా మారిపోవడాన్ని రచయిత గొంతు వరకూ నీళ్ళున్నా సీమకు ఒక్క చుక్క నోటికందడం లేదన్నఆవేదన సీమవాసుల ఆక్రందనల ప్రతిఫలన రూపం.   వాయిదాల పద్దతిలో నష్టపరిహారం ఇస్తే అవి రైతులకు ఎలా ఉపయోగపడతాయి. తమ కళ్ళముందే నీళ్ళున్నా తమ నీటి కష్టాలు తీరడం లేదన్న సీమ వాసుల ఆక్రందనలు గోపాల్ పాత్రచిత్రణలో రూపు కట్టాయి. తమ వూళ్ళలో పారేనీళ్ళు తమకెందుకు చెందవని, శ్రీశైలం డ్యాంను బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టుగా మార్చాల్సిన అవసరాన్ని ప్రాంతీయ పోరాటాల ద్వారానే సాధ్యం చేసుకోవాలన్న ఆకాంక్షను ఈ కథ బహిర్గతం చేస్తుంది.

రాయలసీమలోని మగవాళ్ళు ఫ్యాక్షన్ వల్లనే కనుమరుగవుతున్నారని సీమేతరులు కూడా గుర్తించారు. అయితే రాయలసీమ కుటుంబంలోని మగవాళ్ళ అదృశ్యానికి, కోస్తాంధ్ర రాజకీయ నాయకుల వ్యుహాత్మక రచన కూడా కారణమన్న నగ్నసత్యాన్ని మొట్టమొదట బట్టబయలు చేసిన కథ తరతరాల దుఃఖం".

నీటివనరులు లేని రాయలసీమలో వ్యవసాయం చేయడం జూదం ఆడడమంత ప్రమాదమని రాయలసీమ కథకులు ఇంతకు ముందే రాశారు. అయితే నీళ్ళు లేక పంటలు పండక కరువు రావడం ఒక యెత్తయితే, అల్పపీడనాలు వాయుగుండాలు చెలరేగితే తప్ప రాయలసీమలో వానలు పడవు. అప్పులు చేసి, డ్రమ్ములతో నీళ్ళు తెచ్చి వ్యవసాయం చేయాల్సిన దుస్థితి రాయలసీమ వాసులలో తప్ప ఆంధ్రదేశంలో మరో ప్రాంతలో కనిపించని అంశం. అకాల వర్షాలు, అల్పపీడన వర్షాలతో నేల తడిగా, పచ్చిగా మారి పంట నష్టపోయిన సందర్భంపచ్చికరువుకథలో వ్యక్తమౌతుంది. అంతేకాక రైతు తానింత నష్టపోయినా మళ్ళీ మళ్ళీ వ్యవసాయం చేస్తునే వుంటాడు కానీ పంటలు పండించకుండా వుండలేని రైతుతత్వాన్ని కూడా ఈకథ అక్షర బద్దం చేసింది.

'కొత్త కల' కథలో బడీడు పిల్లలందరూ ఆటోల్లో కిక్కిరిసి వెళుతున్నారని చదివినపుడు వాళ్ళంతా బడికి పోతున్నారేమో అని అనుకుంటాం. కానీ పత్తి, మిరప చేలల్లో పనిచేయడానికి వెళ్తున్నారని తెలుస్తుంది. కరువు వలన డ్రాపవుట్ శాతం పెరగటాన్ని చూశాం. కానీ ముఖ్యంగా మిర్చి, పత్తి లాంటి పంటలు బాగా పండటం కూడా విద్యార్థులు గైర్ హాజర్ కు కారణమైన విషయం, పెద్దలకంటే పిల్లలకే ఎక్కువ డిమాండు వుండటం  ఉపాధ్యాయ కథకుని దృష్టి పథం నుండి తప్పించుకోక పోవడాన్ని పాఠకులు గుర్తిస్తారు.  తక్కువ కూలీరేట్లకు పనిచేయించుకొనేందుకు పిల్లల్లో కనబడే ఉత్సాహం, ఉత్తేజం పెద్దలలో తక్కువ. అలసట అనేది తెలియకుండా ఆడుతూ, పాడుతూ ఎక్కువ శ్రమపడతారు. (గుంటూరోళ్ళ) కోస్తా వ్యవసాయ పద్ధతులు అందుబాటులోకి వచ్చిన తరువాత బాల(వ్యవసాయ)కార్మికులు గణనీయంగా పెరగడాన్ని గుర్తించారు.

విద్యను లాభాలార్జించే ఒక వ్యాపారంగా చూస్తున్న కార్పొరేట్ విద్యా వ్యవస్థలో కనిపించని దోపిడి, అవలంభించే ఎత్తుగడలు ప్రదర్శించే పోకడలు(షోలు) కళ్ళముందు కనిపించే మాయాజాలాన్ని గుర్తుపట్టిన ఒక స్కూల్ టీచర్ సంఘర్షనాత్మక మనోగతాన్ని మోనోలాగ్ రూపంలో, చైతన్య స్రవంతి శిల్పంలో రచించిన కథ కాంక్రీట్ జంగిల్". ఆశలు, నిరాశలు, కలలు, కన్నీళ్ళు ఒక సుదీర్ఘ కథనంలొ ప్రయోగాత్మకంగా సాగిన కథ ఇది. సరళీకృత ఆర్థిక విధానాల వల్ల ప్రైవేట్ రంగం మనదేశంలో అనూహ్యంగా విస్తరిస్తున్నది. పబ్లిక్ రంగ ప్రాధాన్యత నానాటికీ తగ్గిపోతున్న క్రమాన్ని నమోదు చేశారు.

1960ల నుండి 1980ల కథా సాహిత్యాన్ని పరిశీలిస్తే అందులో మధ్య తరగతి సగటు గుమాస్తాలు, బడుగు జీవుల గానుగెద్దు జీవితాలు కనిపిస్తాయి. కానీ నేడు 1990ల తర్వాత పిల్లల చదువుల్లో పెరిగిన వేగం యాంత్రికత వాళ్ళ జీవితంలో సృజనాత్మకతకు అవకాశం లేకుండా గానుగెద్దుల్లాగా చట్రాల్లో బంధింపబడిన వైనాన్నిహరికిషన్ తన కథల్లో చిత్రించారు.

కథలకోసం కలవరించే పిల్లల జీవితాలకు ప్రతీకగా, కథ వినాలనే తీరని కోరికతో చనిపోయిన కావ్య, కథ చెప్పించుకోవాలని పరితపించే మంజులాంటి పిల్లల జీవితంలో లోపించిన కావ్యానందాన్ని ప్రకటించిన కథ 'ఒక్క కథ". యాభైదాకా పిల్లల పుస్తకాలను ప్రచురించిన హరికిషన్ ఎందుకాపనికి పూనుకున్నారో ఈ కథ చదివితే అర్ధమవుతుంది. ఈకథలో పిల్లల కథలను కమ్మని పూర్ణం నిండిన కర్ణికాయలతో, మధురమైన చెరుకు రసంతో పోలుస్తూ పిల్లల్లోని శ్రవణాసక్తిని ఎలా ఇనుమడింపజేయవచ్చో కథగా మలిచారు. ఉపాధ్యాయ పాఠకులకు ఈ కథ ఒక ఉపకరణ కాగలదు. హరికిషన్ పిల్లల కోసం తపించి రాసిన కథలలో 'ఒక్క కథ' భిన్నమైనది.

ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో చదువుకున్న వారికి ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో చదివే వారికి మధ్య ఇరవై ఏళ్ళ క్రితం కనబడే అంతరాన్ని 'చూపు' కథలో చిత్రించారు. ఒకప్పుడు కాన్వెంట్ చదువులు చదివితే ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు రావని, ప్రైవేట్ ఉద్యోగమంటే సంబంధాలు రావని కూడా వుండేదని తెలుస్తుంది. మళ్ళీ అలాంటి నిషేదాలు అమలు పరిచే రోజులు వస్తే బాగుండనిపిస్తుంది. కార్పోరేట్ వ్యవస్థలో పనిచేసే ఉద్యోగులకు ప్రభుత్వరంగంలో పనిచేసే ఉద్యోగులకు మధ్య ఆర్ధిక స్టోమత, వ్యత్యాసాలను బేరీజు వేసుకుంటాడు కథకుని అన్న. ఆ పాత్ర పడిన సందిగ్గావస్థ, మానసిక సంఘర్షణలకు కారణం జీవితాన్ని మనం ఏ దృష్టికోణం నుండి చూస్తున్నామో, అలాగే కనబడుతుంది. మన ఆలోచనలోని స్పష్టతే మనుషులలో మానసిక శాంతికి కారణం అన్న అవగాహన కలుగు తుంది ఈ కథ చదివితే.

బహుజన జీవితాన్ని చిత్రించిన కథలలో చిచ్చు”, “తెరవని తాళం”, “మాయమైన గానంప్రధానమైనవి. 'చిచ్చు' కథలో గొర్రెలు, మేకల పెంపకం వృత్తిలో వున్నవారు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలను చిత్రించిన కథ.  బోయ కుల అస్తిత్వాన్ని రామన్న లక్ష్మన్న అడిగిన తన కుల వృత్తాంత ప్రస్తావన, వేంకటేసులు దాన్ని గుర్తుచేసుకోవటం, ఆ తరువాత గొర్రెలు చనిపోవడం  ఈ రెండు సంఘటనలకు లంకె వుంది. గొల్ల రామన్న లక్ష్మన్నలతో పాటు రెడ్డికి కూడా తప్పెవరిదో తెలుసు. మరి రెడ్డికి జరిగిన సంఘటన వివరించాలనుకున్నాడు? అని ప్రశ్నించుకుంటే తప్ప రచయిత ఉద్దేశ్యం బోయ వెంకటేశే ఎందుకు ఎదిరించాడు? రామన్న లక్ష్మన్నలు ఎదిరించక పోవడానికి  మధ్య కార్యకారణ సంబంధిత ఎరుకవల్ల పాఠకులలో  ఏలాంటి సందిగ్దతకు రచయిత అవకాశం ఇవ్వలేదుఈ కథే కాదు అన్ని కథాంశాలు చాలా స్పష్టంగా రచయిత మనస్తత్వాన్ని బహిరంగ పరుస్తాయి.

సాధారణంగా గొర్రెల్ని మేపేవారికి ఆధిపత్య కులాలకు చెందిన సామాజిక వర్గం గొర్రెపిల్లల్ని పెంపకానికి ఇవ్వడం జరుగుతుంది. పెంపకంలో జీవాలకి ఏ ప్రమాదం సంభవించినా, చచ్చిపోయినా కాపరులదే బాధ్యత. గొర్రెల పెంపకంలో దశలవారిగా తమ కష్టార్జితాన్ని పెంపకానికిచ్చిన వారికి వాళ్ళ గొర్రెల్ని లెక్కగట్టి వాళ్ళకు అప్పగించాల్సిన దుస్థితి నుండి తప్పించుకోలేని నిస్సహాయత ఈ కథలో వ్యక్తమవుతుంది. వాళ్ళు పొందే దురన్యాయం సైతం హరికిషన్ సూక్ష్మ పరిశీలన నుండి తప్పించుకోలేదు.         

చిన్న చిన్న గొర్రె పిల్లల్ని మందలో వదిలిచనిపోయిన పెద్ద గొర్రెలకు సమానంగా తీసుకోమనటం ఎంత వరకు సబబు అన్నప్రశ్నలు పాఠకుల దృష్టికి  అందకుండా పోవు, ఇంత దుర్మార్గమైన తీర్పుల్నిఇవ్వగల ఆధిపత్యకులాల నైజానికి బహుజన కులాలు గురికావడం సర్వ సామాన్యం. ఆ వూరి రెడ్డి మనస్తత్వాన్ని ఎరిగిన రామన్న, లక్ష్మన్న నువ్వు ఎట్ల చెబితే అట్లనే రెడ్డిఅంటూ అతని తీర్పును ఆమోదించడంలో వాళ్ళ అలసత్వమే కనబడుతుంది. యాదవులు రెడ్డి తీర్పును అంగీకరించడానికి, బోయ వెంకటేశు రెడ్డి తీర్పును వ్యతిరేకించడానికి కుల అస్తిత్వాలలో గల సర్వ సాధారణ  స్వభావం కారణమేమో అనే అవగాహన కలుగుతుంది. ఈఅంశాన్ని హరికిషన్ ఒకసారి పునరాలోచించాల్సి వుంటుంది.         

 “తెరవని తాళంకథలో దూదిని ఏకే వృత్తిలో జీవిస్తున్న పక్కీరప్ప జీవితాన్ని, తాళాలు (బీగాలు రాయలసీమ ప్రయోగం) తయారు చేసే వారి జీవితంలోని హింసను చిత్రించిన కథ ఇది. ఈపనిలోఎంత వేదన వున్నా అదే వృత్తి కోల్పోవడం కూడా వేదనకే గురిచేయడంలోని దైన్యం పాఠకుల గుండెను ఆర్ద్రం చేస్తుంది. జీవనోపాధికి మరో వృత్తి చేయలేని నిస్సహాయత. కానీ జీవనోపాధికై అవస్థలు పడే తరుణంలో తాళాలు బాగు చేసే పనిలోకి దిగాల్సివచ్చింది.        

అధునికీకరణతో బహుజన వృత్తి కులాలకు జీవనోపాధి దొరకని పరిస్థితి ఏర్పడిన క్రమాన్ని ఈ కథలో చర్చించారు. బహుజన కులాల వారు కొత్త వృత్తులు నేర్చికొని, జీవనోపాధి వెతుక్కుంటూ పల్లెల్ని ,వ్యవసాయ దారుల్ని వదలి పట్నం బాట పట్టిన ఒక సామాజిక క్రమాన్నిరచయిత ఈ కథలో నిక్షిప్తం చేశారు. ఇన్ని ఒడిదుడుకులకు గురైన ఫక్కీరప్ప తాళాలు బాగుచేసే వృత్తిలోని కనిపించని హింసను గుర్తు పట్టలేదు. ఎక్కడ ఏ దొంగలు తాళాలు తెరిచినా ఫక్కీరప్ప లాంటి తాళాలు రిపేరు చేసే వారిని పట్టుకొని జైలుపాలు చేస్తున్నారని ఈ కథ గుర్తు చేస్తుంది. నిన్న రాత్రి వెంకటరమణ కాలనీలో తలుపులు తెరిచింది నువ్వేనా, ఎప్పట్నించి మొదలు పెట్టినావురా దొంగలకు సాయం సేయడం... నీ తోడు దొంగలు యాడున్నారు సెప్పుఅంటూ పోలీసుల వేధింపులకు గురయ్యే బహుజన కులాలలోని కంసలి వారితో పాటు దూదేకుల ఫక్కీరప్ప లాంటి వారు కూడా చేరడమే జీవన వైరుధ్యాలలోని విషాధం.        

ప్రతిరోజూ తాళాలు పోగొట్టుకునేవాళ్ళు వుండరు కదా! మరలాంటప్పుడు  బహుజనులు ప్రత్యామ్నాయ వృత్తుల్లోకి ఎందుకు ప్రవేశిస్తున్నారు అనే ప్రశ్న వేసుకుంటే, అసంఘటిక వృత్తులలో ఏ వృత్తైనా దాని పరిధిలో అది బతుకు భయాన్ని పెంపొందిస్తుందే కానీ భద్రమైన జీవన భత్యానికి భరోసాను అందించవు.

బహుజనుల బ్రతుకుల్ని చిద్రంచేసే ఆధునిక యంత్ర పరికరాలను దేశంలోకి అనుమతించే ముందు బహుజన కూటములతో, సంఘాలతో విస్తృతమైన సర్వేలు,చర్చలు నిర్వహిస్తే, బహుజన వృత్తి కులాలకు ప్రత్నామ్యాయ వృత్తి నైపుణ్యాలను అందజేయడం లాంటి భద్రతా చర్యలతో సమగ్ర అభివృద్ధి, జీవన వికాసం జరిగేది. కానీ అలాంటి ప్రయత్నాలుకానీ, సంఘాల ప్రమేయం కానీ లేకుండానే పాలకవర్గాలు తీసుకున్న నిర్ణయాలు బహుజనులు జీవన భృతిని కోల్పోయి వలసపోవాల్సిన స్థితిలోని అభధ్రతను, ఏదారి దొరక్క అనుభవించే అవస్థను హరికిషన్  చిత్రించారు. దూదేకుల పక్కీరప్ప జీవితం  డిమాండు చేస్తుంది. పాఠకులలో బహుజన వృత్తికులాల పట్ల చైతన్యాన్ని ప్రోది చేస్తుంది. రాయలసీమ ప్రాంతం నుండి దూదేకుల జీవితాన్ని సృజించిన మొట్టమొదటి కథ ఇది.      

బిక్షమెత్తి జీవించడం, పిట్టల దొరలుగా చిన్నకథలు, పాటలు, పద్యాలు, పగటివేషాలు వేస్తూ, సంచార జీవనం గడిపే బుడగజంగాల జీవనవైవిద్యాన్ని, ఆశ్రిత కులాల వేదనను మాయమైన గానంకథ వ్యక్తం చేసింది. సూరయ్య పాత్ర సూచించిన ప్రత్యామ్నాయం అందుకోవటానికి సన్నద్ధం కావడం తప్ప వాళ్ళ సాంస్కృతిక జీవనవైవిద్యాన్ని పరిరక్షించే దిశగా వెళ్ళే మార్గం మూసుకుపోయింది. తప్పనిసరి పరిస్థితులలో తరతరాలనుండి వస్తున్న కులవృత్తి జీవితాన్ని కొనసాగించే కళ జమ్మన్నకు లేనందువలన ఇంటింటికి వెళ్ళి బిక్షమెత్తి జీవించడమే తన కులవృత్తిగా భావించాడుకానీ వృత్తి కళాకార జీవితం గల తాటికొండ సూరన్న మాత్రం తన కులవృత్తి జీవితాన్ని వదులుకోలేదు. పగటి వేషగాళ్ళ ప్రత్యేక ఆహార్య వర్ణన కూడా ఈ కథలో రచయిత  నమోదు చేశారు.     

సినిమాలు, టీ.వీ.లతోనే జానపద వృత్తి కళాకారులజీవితం ఆదరణ తగ్గి వీధుల పాలయిందన్న వాస్తవాన్ని ఈకథ ఎరుక పరుస్తుంది. వీళ్ళు  కళా ప్రదర్శన ఇచ్చినా ఆదరణ గౌరవం మాట అటుంచితే, అడుక్కుతినేటోళ్ళు వచ్చినారంటున్నారు కానీ కథలు చెప్పేటోళ్ళు వచ్చినారన్నమాట కూడా దక్కలేదన్న ఆవేదన సూరన్న పాత్రచిత్రణలో వ్యక్తమవుతుంది.               

కోర్టులకెళ్ళడం కన్నా స్థానిక నాయకుల దగ్గరకు వెళ్తేనే సత్వర న్యాయం జరుగుతుందని ఒక న్యాయవాది పాత్రే అనడంలోని అసంబద్ధత 'సత్వర న్యాయంకథ చిత్రించింది.     

మనిషి తత్వానికి దూరం చేస్తున్న యాంత్రికత నుండీ మనిషి తన సహజసిద్ధమైన సున్నితత్వాన్ని తిరిగి పొందటంలో తమ ప్రవర్తనలోని అపసవ్యతను సవరించుకోడానికి పశ్చాత్తాపం మించిన రెమిడీ లేదు. అమ్మమ్మ ప్రేమ ముందు తన స్వార్థం ఛిన్నాభిన్నమై పోవడం, తిన్నతిండి వమనంకావడం అతనిలోని మానసిక పరివర్తనకు సంకేతం. అమ్మమ్మ చావుని క్యాజువల్ గా తీసుకొన్న అతను అమ్మమ్మ తన కోసం ఆమె చూపించిన వాత్సల్యం , ప్రస్తుతం తాననుభవిస్తున్న జీవితం అని గుర్తించడం వల్లనే, ఆమె స్వభావం ముందు అతని స్వభావం మరుగుజ్జు స్వరూపంగా కనబడుతుంది. ఈ సంఘటన అమ్మమ్మ చావుకు ముందు, తల్లికి తండ్రి కట్టించిన ఇంటిచుట్టూ అల్లుకున్న జ్ఞాపకాల సజీవత్వాన్ని సిల్లీగా, సెంటిమెంటల్ గా భావిస్తాడు. పై సంఘటన తర్వాత ఇల్లు అమ్మమని అడగడని, ఆమె భావాలపట్ల గౌరవం పెరుగుతుందని రచయిత కథలో వాచ్యం చేయలేదు. కానీ ఈ కథ చదివిన పాఠకులు తల్లిదండ్రుల అనుబంధాల పట్ల హృదయ స్పందన భిన్నంగా వుండగలదన్న విశ్వాసం కలుగుతుంది. మానవత్వం మృగ్యమవుతున్న క్రమంలో సహృదయత పెంపొందింపజేసే బాధ్యతాయుత సంస్కారానికి ఈకథ నిదర్శనం.      

సర్పంచ్ ఎన్నికల్లో స్త్రీలకు రిజర్వేషన్ ప్రకటించినా స్త్రీలకు దక్కని రాజకీయ హోదా గురించి చర్చించిన కథ పొద్దుపోని పంచాయతి”. ఈ దేశంలో ఆడవాళ్ళకు అధికారం రావాలంటే మొగుళ్ళు జైలుకన్నా పోవాల, పైకన్నా పోవాల" అన్న రాజమ్మ మాటల్లో స్త్రీల రాజకీయ ప్రవేశానికి పురుషాధిక్య వ్యవస్థ ఆచరణలో శూన్యమైన నేపధ్యంనుండి మహిళా సర్పంచుల రిజర్వేషన్ల మీద మహిళా సాధికారికత మీద సంధించిన వ్యంగ్యాస్త్రమిది.

బసివిరాలు బరి తెగించింది”, “బంగారంకథలు స్త్రీల దైన్యత నుండి రాసిన కథలు ఆలూరుఒకప్పుడు కర్ణాటకలో వుండేది. . భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల విభజనలో భాగంగా ఆం

ధ్రప్రదేశ్ ల్ కలిసింది. ఆదోని, ఆలూరు సాంస్కృతిక జీవితం కర్నూలు సాంస్కృతిక జీవితంతో సంబంధమే వుండదు.ఆలూరులో బసివినిగా మార్చడం మాదిగల కులాచారం. ఇది కర్నాటక ప్రాంతీయ ప్రభావం కలది. కర్నూలు, నంద్యాల డివిజన్ లలో బసివిని ఆచారం కనిపించదు. అందుకే ఆదోని, ఆలూరు ప్రజలు కర్నూలు వాళ్ళతో లింక్ అప్ అవరు. ఏ అవసరాలకైనా సంబారాలకైనా బళ్ళారి , సిరిగుప్పకే వెళ్ళడం రివాజు. ఇప్పటికీ అక్కడ బసివిని ఆచారం, బాల్యవివాహాలు బహిరంగంగా కాకపోయినా రహస్యంగా జరుగుతూనే వున్నాయి.ఆంధ్రదేశంలోనే అరుదైన ప్రాంతీయ వైవిధ్యం ప్రతిబింబించే ఇలాంటి అరుదైన  సంఘటనలను హరికిషన్ కథలుగా మలిచారు.వార్తపత్రికల కథనం ప్రకారం ఆదోనిలోని శుక్రవారపేటలోనే దాదాపు యాభై కుటుంబాలున్నాయని తెలుస్తుంది. అలాంటి వెనుకబడిన  మిశ్రమ సాంస్కృతిక ప్రాంతీయ జీవితంను కేంద్రంగా చేసుకొని రాసిన కథలు  బసివిరాలు బరి తెగించింది”, “బంగారం” . నిమ్నకులాలలోని ఆచారాలు ,వాళ్ళ పేదరికం ఉత్పత్తి, అగ్ర కులాల ఆధిక్యతా, దోపిడి స్వభావం వలనే ఏర్పడినవే.      

మెర్సీ”, “రాజమ్మ”, “పొద్దు పోని పంచాయితీకథలు రాయలసీమ కరువు స్త్రీ, పురుష సంబంధాలపై ఎలాంటి ప్రభావాన్ని చూపించిందో స్త్రీల లైంగికతలోని ఫ్యూడల్ చట్రం ఏర్పరచిన విలువలు ఎంత బలహీనమైనవో రాజమ్మకథలో హరికిషన్ చిత్రించారు. ఈ కథ చదువుతుంటే సత్యజిత్ రే ఫతేర్ పాంచాలి"( బెంగాలీ సినిమా) గుర్తుకొస్తుంది.మగవాళ్ళ అండలేనిదే, స్త్రీలు బ్రతకలేరన్న పితృస్వామిక వ్యవస్థ ఏర్పరచిన లోకనీతి కౌటుంబిక చట్రం నుండి బయటపడటమే స్త్రీలు అనుభవిస్తున్న హింస నుండి విముక్తం కాగలరన్న సూచన రాజమ్మకథ అందిస్తుంది.          

స్త్రీవాదం ఒక బలమైన ధోరణిగా తెలుగు కథాసాహిత్యంలో ప్రవేశించింది. స్త్రీలలైంగికతను ఆధారం చేసుకొని ఒకరు మరొకరిపై అధికారం చేయడాన్ని అణచివేత రాజకీయాలుగా గుర్తించి, వాటిని ప్రశ్నిస్తూ రచనలు చేశారు. నాలుగు దశాబ్దాల స్త్రీవాద ఉద్యమ భావాల ప్రభావం ఆతరువాతి తరం స్వీకరిస్తుందా? స్వీకరిస్తే ఆ ప్రతిఫలనాల రూపం ఎలా ఉంటుంది అన్న ప్రశ్నలు మొదలైనాయి. సమాధానంగా ప్రముఖ స్త్రీవాద రచయితలు పి. సత్యవతి దమయంతి కూతురు”, విమల నువ్వేం చేస్తావ్కథలు రాశారు. మరి పురుష రచయితల ప్రతిస్పందనల విషయానికొస్తే, “మెర్సీకథతో మొట్టమొదట స్పందించిన రచయిత యం. హరికిషన్.          

స్త్రీలు కౌటుంబిక చట్రంలో నుండే తమ స్పేస్ ను తాము వెదుక్కొనే క్రమంలో పిల్లలు, తల్లుల అంతర్గత లైంగిక జీవితం పట్ల తీసుకోవాల్సిన ఒక బాధ్యయుతమైన అవగాహనను అందించే కథ 'మెర్సీ'. పురుషుల లైంగిక జీవితాన్ని, వైవాహిక స్వేచ్చను ఆమోదించినంతగా  స్త్రీల లైంగికత్వాన్ని ఆమోదించలేరు. అందుకే శంకర్ ను వాళ్ళక్క నువ్వు కూడా మగవానివేగాఅని అంటుంది. ఆచట్రం నుంచి బయటపడిన అక్క తన అనుభవాన్ని, ఆనందాన్ని వివరిస్తుంది. తల్లి కోల్పోయిన ఆనందం పట్ల అవగాహనను అందిస్తుంది. శంకర్ తల్లి జీవితంలో అనుభవించిన ఒడిదుడుకులను, పితృస్వామ్య రాజకీయ చర్యల్లో భాగంగా తండ్రి చేసుకున్న రెండవపెళ్ళి, శారీరక హింస, అవమానాలు అన్నీశంకర్ ఆలోచనలరూపంలో రచయిత  చర్చకు పెడతాడు.  

స్త్రీ హృదయాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి శరీరాన్నీ, మనసునూ ఏకకాలంలో ఒకే రీతిగా ప్రేమించగలిగే హృదయం జాస్మిన్కథలో పరిమళిస్తుంది. ఈనాటికి స్త్రీకి గుర్తింపు భౌతికం గానే వుంది. స్త్రీశరీరం కోసం వేరేదారులు వెదుక్కొనే మగవాళ్ళు ఈనాటికీ కొత్తగాదు. కానీ పరిస్థితుల ప్రమేయంతో మరోదారిలేక తమ అందాన్నే జీవనోపాధిగా చేసుకొన్న స్త్రీల బతుకు గమ్యం బస్టాండులో భిక్షువర్షీయసై దర్శనమిస్తే, పగిలింది ఆ ప్రేమికుని ఒక్క గుండేనా?... పాఠకుల గుండెలు కూడా.

సమాజం స్త్రీలకు పురుషులతో పాటు సమాన హోదా కలిగించడానికి ఆమెను చైతన్యవంతురాలిని చేయడానికి విశాలభావాలుగల సహృదయులకు ఎలాంటి పేచిలేకపోయినా, ఎంతమంది ఆమోదిస్తారనేది సందేహాస్పదం. హృదయం పలికే మాటల్ని అలంకారాలూ, చందస్సులతో ప్రమేయం లేకుండా అదేతీరున కాగితం పైన పెట్టగలగడంలోనే రచయిత నేర్పు వుంటుంది.  హృదయంలోని లయ రాతల్లో కనపడాలి. ఏం ఆలోచిస్తున్నాడో, ఏమి అనుభవిస్తున్నాడో దానిని అందరికీ అర్థమయేలా రాయడం హరికిషన్ కు తెలుసనడానికి  ఈకథే ఒక ఆనవాలు.

కరుణ రసాత్మకమైన జాస్మిన్కథ మంచితనం, ఔచిత్యం నిలకడతనం లక్షణాలకు ప్రాతినిధ్యంగా నిలబడే కథ.  ఆమె పేరు కూడా తెలియని ప్రేమికుడు ఆమెకు పెట్టిన పేరు జాస్మిన్”. అతనిలో ప్రేమ పరిమళాలను విరిజిమ్మిన స్త్రీమూర్తికి ప్రతీకగా ఒక పార్శ్వంలో ధ్వనిస్తేమల్లెపూవులా పరిమళించాల్సిన ఆమెజీవితం కొన్నిరోజుల్లోనే వాడినపూవుగా పరిణమించిందనేది మరో పార్శ్వంలో ద్యోతకమయ్యే ప్రతీకాత్మకత. ఏ సృజన సాహిత్య ప్రక్రియలైనా మనిషిలోని అపసవ్యతలను, అక్రమ ఆలోచనలను ప్రక్షాలనం(కెథార్సిస్) చేయగల శక్తి వుంటుంది. ఏ సంఘటనైతే మరో సంఘటనను పరస్పరాశ్రయంగా మలచుకోగల శక్తి వుంటుందో, అది మానవున్ని దయార్ద్రతల దిశలో మార్పు చెందించే తత్వం కలిగివుంటుంది. ఈస్థితి జాస్మిన్”, మెర్సీకథల్లో కనబడుతుంది. స్త్రీ పురుషులలో వ్యక్త ప్రేమలున్నట్లే, అవ్యక్త ప్రేమలూ వుంటాయి. చాలా ప్రేమలు  నిద్రాణంగా అణిగిపోయి, ఆగిపోయినవే. సాంఘిక అమోదం లభించదన్న అనుమానంతో చొరవ తీసుకోలేక పోవడం, తామున్న పరిస్థితులలో  ప్రేమసంబందాలను నిలబెట్టుకోలేని ఆర్థిక అసహాయ స్థితికి కథారూపమిది. హరికిషన్ రచనా వ్యక్తిత్వం బాధితుల పక్షమని ఆయన ఎన్నుకొన్న కథావస్తు,శిల్పాలే విశదం చేస్తాయి.

హరికిషన్ ప్రతికథలోనూ స్పష్టమైన కంఠస్వరముంది. ఒక తాత్విక భూమిక వుంది. పాఠకుడి చైతన్యాన్ని పెంచే సామాజిక స్పృహ వుంది. రంగుల ప్రపంచం  నుండి పాఠకున్ని వాస్తవిక ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్ళే శైలీ శిల్పం వుంది. ఏ అలంకారాలు, ఉపమానాలు, డొంకతిరుగుడు లేకుండా సూటిగా, స్పష్టంగా తను చెప్పదలచుకొన్న దాన్ని కథాంశంగా మలచగల నైపుణ్యం వుంది. సుదీ ర్ఘం గా సాగదీసి రెండు మూడు కథాంశాలను ఒకే కథగా చేయకుండా (ఒక్క కథ తప్ప) క్లుప్తంగా చెప్పగలడు. ముఖ్యంగా హరికిషన్ కథల్లో ఆవేశం వుండదు. ఆలోచనాత్మకంగా సహనంగా జీవిత పాఠాల్ని బోధించే ఒక ఉపాధ్యాయ అనుభవం వుంటుంది. ఈకథల్లో కృత్రిమమైన అనవసరమైన వర్ణనలుండవు. ప్రతి పదం ఉపయోగితా విలువ కలిగి వుంటుంది. అందుకే ఇతని కథనం చిక్కగా ఉంటుంది.  రాయలసీమ జీవితాన్ని కందనవోలు నేపథ్యంలో చిత్రించడం వలన ఆ స్థానీయతా పరిమళం ఈకథలకు అందిన అదనపు గౌరవం.   ఉరుకుందప్ప, భైరాపురం, వీరేశం లాంటి పేర్లు కర్నూలులోని ఆదోని, ఆలూరు ప్రాంతాలు కర్నాటక సరిహద్దు ప్రాంతాలలో వీరశైవ సిద్ధాంత ప్రాబల్యంగల ప్రాంతీయ చారిత్రక అస్తిత్వాన్ని చాటే పేర్లు. మిగిలిన మూడు రాయలసీమ జిల్లాల్లో ఎక్కడో ఒక చోట  వినిపించినా, కర్నూలు జిల్లాలో కనిపించినంత ప్రాంతీయతాధిక్యాన్ని సూచించవు.

హరికిషన్ కథల్లో రచయితగా అతను కలలుగన్న స్వప్నం, సాహిత్య దృక్పధం. ఏంటి? అని ప్రశ్నించుకుంటే,

•  రాయలసీమకు జరుగుతున్న అన్యాయాలకు రాజకీయ నాయకులు చేస్తున్న విద్రోహాలను ప్రధానంగా ఎత్తిచూపడం.

•  వ్యదా భరితమైన స్త్రీలు, పిల్లల పట్ల గల పితృస్వామిక దృష్టికోణాన్ని బహిర్గతం చేయడం.

•  కార్పొరేట్ విద్యావ్యవస్థ స్వరూపాన్ని విమర్శనాత్మకంగా చర్చించటం.

•  బహుజనులపై ఆధిపత్య కులాల అభిజాత్యాన్ని ప్రశ్నించటం, ధ్వంసమవుతున్న  వృత్తి కులాల  జీవిత భద్రతను డిమాండ్ చేయడం.

•   మృగ్యమౌతున్న మానవీయ కోణాన్ని అందించటం.

•  రాయలసీమలోని స్థానిక సాంస్కృతిక వైవిధ్యమైన వాతావరణాన్ని పరిచయం చేయటం.

•  స్థానిక, స్థలనామాల పరిచయం, మాండలిక భాషా వినియోగం. ఇవి హరికిషన్ కథల విశిష్టతలు.                

హరికిషన్  కథల్లోని  ఆర్ధ్రతా లక్షణం మనసును క్షాళనం చేస్తుంది. ఏకో కరుణేవ రసం కావ్యంఅన్న లాక్షణికులు ప్రతిపాదించిన కెథార్సిస్ సిద్ధాంతంలోని మెలుకువలు ఎరిగిన కథకుడుగా జాస్మిన్”, “బంగారం”, “జీవనస్పర్శ”, “మెర్సీకథలు రుజువుచేస్తాయి. సాహిత్య సృజనకారుల సభ్యత వాళ్ళు సృజించే సాహిత్యం పైనే ఆధారపడివుంటుంది. సాహిత్యం సామాజిక ఆదర్శాలకు ప్రతిబింబం. జీవిత సమస్యలను పరిష్కరించ డానికి, జీవితాన్ని సుఖవంతంగాను, అర్థవంతంగానూ చెయ్యటానికి సాహిత్యం వుపయోగపడటం కంటే మించిన ప్రయోజనం ఎముంటుందీ. మనిషిలోని కొన్ని అనుభూతులను జాగృతం చేయడం ద్వారా మనిషి తత్వాన్ని పెంపొందించే ఆర్ద్రత హరికిషన్ కథలకుంది.

సాహిత్య వ్యాసాలు

వెంటాడుతున్న నల్లమల సహచర్యం 

నల్లమల అరణ్యంలోని కృష్ణ నది అలల్ని దాటి తూర్పు  కొండల అంచులకి చేరిన ఈ క్షణం వాతావ"రణం" రణం ముగిశాక స్తబ్ధంగా ఉన్నట్టుంది. అన్ని పరిచయం ఉన్న ప్రదేశాలే కానీ ప్రశ్నార్థకంగా చూస్తున్నాయి, ప్రదేశాల ఆనవాళ్లను పోల్చుకోవడం ఇప్పుడు నా వంతు. ఆకలితో ఎండిన అస్తిపంజారములా కనిపించే మనిషి రూపంలా ఉంది, ఎండిపోయిన చెట్ల ఆకులు రాలిపోయి దళసరిగ ఉండే చెట్ల బేరడు చిట్లిపోయి అడివంతా అస్తిపంజరంలా నీలమయమై కనిపిస్తుంది....! మానవ సంచారం లేకపోవడంతో ప్రకృతి మౌన రోదన చేస్తోంది! వారి చేతిని తాకి స్పర్శించి గాఢంగా విచే పవనాలు బందించబడ్డాయి! కాళ్ళ క్రింద నేల ఆకలి దేశం సోమాలియాలోని నేర్రలు బారిన నేల వలె గుక్కబట్టి రోదిస్తుంది. ఈ ప్రదేశంను ఎలా  పోల్చుకోగలను! దాహం తీర్చుకోవడానికి నది ప్రవాహం అంచుకి చేరినప్పుడు క్షీరదాలు రోధచేస్తూ నా శీరస్సుపై గాలిలో చక్కర్లు కోట్టాయి. ప్రమాదానికి సంకేతాలుగా నది అవతలి వైపు రెండు ఎలుగుబంట్లు రావడం గమనించి ఆ పక్షులు అలా రొద చేస్తున్నాయి. ఈ తిరుగుబాటు నేరస్తుడిని తమ సోదరుడు అని గుర్తించి ఈ చీకటి కోండలో దాక్కోమంటూ హెచ్చరించాయి. ఈ ప్రకృతికి రూపం మారింది, కానీ స్వభావం కాదు. ఇది నా నేలనే. మోడుబారిన కోండల నడుమ ముదురు ఎరుపు వర్ణంతో నన్ను తాకి పలకరించిన సూర్యం మామ ....

ఇప్పుడు నేను పోల్చుకుంటున్న ఇది నా నేలనే. నా ఆలోచనలు ఎర్రనక్షత్రం నవలలోని సీతాబాబు {వింటర్ బాయ్}యనాన్ నది ప్రవాహాన్ని దాటినప్పుడు సీతాబాబుకి కలిగిన అనుభూతిలా ఉంది నాకు. నా శరీరం అణుఅణువు పులకిస్తుంది.

యుద్ధ సమయంలో ఓ సాయంకాలం ఫీనిక్స్ యుద్ధ వీరుడితో సంభాషించిన మాటాలు నా మెదడులో తెరలుతెరలుగా జ్ఞాపకంగా మెదులుతున్నాయి.

నల్లమల నువ్వు నా తల్లీవే

ఈ దేహం ఆలోచన ప్రేరణ

ప్రేమ త్యాగం తెగింపు అన్ని నీవే

నీవంటు లేని నాడు నిస్సందేహంగా

ఈ దేహన్ని కండ కండాలుగా వధించుకుంటా!

 Live long Nallamala......

                                      

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -15 

1903 లో రచనా రంగంలోకి ప్రవేశించిన స్త్రీలలో గుండాల లచ్చమ్మ , గుండాల సుభద్రమ్మ,  దేవరాజు సీతమ్మ ఉన్నారు. గుండాల లచ్చమ్మ రచనలు రెండు మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. ‘అదృష్టమనునది ప్రధానము’ అనేది ఒక రచన (హిందూ సుందరి ,1903 డిసెంబర్ ) స్త్రీల సమూహాన్ని ఉద్దేశించి ఆమె చేసిన ఈ  ఉపన్యాసం జీవితంలో అదృష్టానికి ఉండే ప్రాధాన్యతను కథలను నిదర్శనంగా చూపిస్తూ నిరూపించింది. ‘అదృష్టవంతుడిని చెరిచేవాడు లేడు, దురదృష్టవంతుడిని బాగుచేసేవాడు  లేడు’  అన్న సామెత సారాన్ని వాస్తవీకరిస్తున్నట్లుగా సాగింది కథనం. మనం అదృష్టవంతుల మైతే అన్ని సౌఖ్యాలు  సమకూరుతాయని అందువల్ల కంటెలు లేవు, కాసుల పేర్లు లేవు అని వూరికే చింతించవద్దని, భర్తలను బాధింపవద్దని హితం చెప్తూ ఈ ఉపన్యాసం ముగిసింది.

ఆమె మరొక రచన ‘సతీహితోపదేశము’ ( హిందూసుందరి , 1904 మార్చ్ ) సంభాషణాత్మక కథనం. అత్తగారింటికి వెళ్లనున్న కూతురి దుఃఖం , తల్లి ఓదార్పు ఇందులో విషయం. జానకమ్మ శ్యామలాంబ తో అధైర్యపడవద్దు వారం దినాలలో అన్నను  పంపించి క్షేమ సమాచారాలు తెలుసు కుంటానని ఓదారుస్తుంది తల్లి. మళ్ళీ పుట్టింటికి రావాలన్న కూతురి ఆంతర్యం గ్రహించి  మళ్ళీ వారంలోనే పంపమనటం భావ్యం కాదని చదువుకున్నావు కదా అత్తవారింట మెలుకువ కలిగి మెలుగటం స్త్రీ ధర్మమని శాకుంతలం నాటకంలో కణ్వ మహర్షి కూతురికి చెప్పిన పతివ్రతా ధర్మాలు, మహాభారతంలో అరణ్యపర్వంలో చెప్పబడిన పతివ్రతా ధర్మాలు చదివినవి ,విన్నవే కదా వాటిని అనుసరించు అని హితోపదేశం చేసింది. అయితే ఈ కథలో అంతకన్నా ముఖ్యవిషయం  శ్యామ హిందూ సుందరి పత్రికను వదిలి ఉండలేకపోవటం. పుట్టింట ఆ పత్రిక చదివే అలవాటు ఆమెది. అత్తింట ఈ చదువుల సంస్కారం లేదు. ఆ పత్రిక పేరు చెప్తే అత్త మండిపడుతుంది అదీ ఆమె బాధ. ఆమె చెప్పే కుంకుమపూజలు చేయటం కన్నా శ్యామ కు చదువుకొనటమే ఇష్టం. కూతురు మనసులో మాట చెప్పిన తరువాత తల్లి విద్యాగంధం లేని అత్త గారి అసహిష్ణుతకు కోపం తెచ్చుకోవద్దని నెలనెలా సుందరి పత్రికను అన్నతో పంపిస్తుంటానని అత్త, భర్త, ఆడబిడ్డలు అందరూ  చెప్పిన పనులన్నీ చేసి తీరిక సమయాల్లో దానిని చదువుకోమని చెప్పి , అందులో మంచి కథలను ఎప్పుడైనా మీ అత్తగారికి చదివి వినిపిస్తూ ఆమెను అనుకూలం చేసుకోమని బోధించి కూతురిని అత్తవారింటికి వెళ్ళటానికి సంసిద్ధం చేస్తుంది. చదువుకోవాలనే ఆధునిక స్త్రీ ఆకాంక్షకు చేయవలసిన సంసారానికి మధ్య సమన్వయం సాధించటం ఆ నాటి అవసరం. దానిని ప్రతిబింబిస్తుంది ఈ కథ ( దిద్దుబాటలు, తానా ప్రచురణ  2015) .

గుండాల సుభద్రమ్మ గురించి హిందూ సుందరి ( 1911ఏప్రిల్ ) పత్రిక కొంత సమాచారం ఇచ్చింది. ఆమె తండ్రి  గాదె జగన్నాధరావు.  బరంపురం కాపురస్థులు. డిస్ట్రిక్ట్ మునుసుబుగా పనిచేశాడు. కూతురిని బడికి పంపించి చదివించటమే కాక  స్వయంగా ఆమెకు పద్యం చదవటం నేర్పి భారత భాగవత రామాయణాలు చదివించి తాను అర్ధం చెప్పి ఆమెను  జ్ఞానవంతురాలిని చేసాడు.ఆమె భర్త గుండాల రామచంద్రరావు . న్యాయవాద వృత్తిలో ఉన్నాడు. విజయనగర వాస్తవ్యుడు.  సుభద్రమ్మ విజయనగరానికి   కాపురానికి వెళ్ళాక భర్త ఆమె చదువుకు మరింత దోహదం చేసాడు. కాస్త ఇంగ్లిష్ కూడా నేర్చుకొన్నది. చిన్నతనంలోనే పాటలు పద్యాలూ వ్రాసింది కానీ అవి అలభ్యాలు. మంచి ఉపన్యాసకురాలు. ఏ వూరికి వెళ్లినా స్త్రీవిద్యను గురించి ప్రచారం చేయటం , స్త్రీలను సమావేశపరచి ప్రసంగించటం చేసేది. విజయనగరం లో 1911 జనవరి 1 వతేదీనాడు సత్యసంవర్ధనీ సమాజం ఏర్పరచారు. సుభద్రమ్మ దానికి కార్యదర్శి. 1903 డిసెంబర్ నుండి ఆమె రచనలు లభిస్తున్నాయి.

సుభద్రమ్మ మొదటి వ్యాసం స్త్రీ విద్య ( హిందూ సుందరి , 1903 , డిసెంబర్) స్త్రీలకు విద్య చెప్పిస్తే పురుషులను లక్ష్యపెట్టరని  అత్తమామల పొత్తుగిట్టక ఇంటిపనులు అలక్ష్యం చేస్తారని చేసే ఆరోపణలు మూర్ఖమైనవని వివేకం కలిగించే విద్య స్త్రీని వ్యవహార దక్షురాలిని చేస్తుందని అభిప్రాయపడింది. స్త్రీలను బడికి పంపించి చదివించటం ఇషం లేకపోతే భర్తలే వాళ్లకు చదువు చెప్పవచ్చని అంటుంది. హిందూ సుందరి పత్రికను కాపాడుకోవాలని కూడా చెప్తుంది. హిందూ నాగరికులు అనే వ్యాసం ( హిందూ సుందరి, 1904, జనవరి ) లో “ కామినీమణికి మంగళ సూత్రమే చాల శృంగారములకెల్ల జెలువుచూప “ అనే ఒక సీస పద్యాన్ని పేర్కొని స్త్రీలకు గొప్ప అలంకారం మంగళ సూత్రమని, వైభవం సువాసినత్వం  అని అదే స్త్రీలు నేర్చుకోదగిన నవనాగరికత అని చెప్పింది. గర్వము ( హిందూ సుందరి ,1904 , మార్చ్ ) అనే వ్యాసంలో వదులుకోవలసిన గుణంగా దానిని పేర్కొన్నది. ఐశ్వర్య కులాభిమానాలు గర్వం కలగటానికి కారణాలవుతాయని, సంపద గర్వం చేతనే శర్మిష్ట గర్వించి దేవయానికి హాని చేసిందని దానికి ఫలితంగా దాసీ అయిందని వివరించింది. గర్వం పరదూషణకు హింసకు కారణమవుతుంది కనుక గర్వం వదులుకోవలసిందని బోధిస్తుంది.

విజయనగరం  సత్యసంవర్ధనీ సమాజం  ఏర్పాటు సందర్భంగా సుభద్రమ్మ చేసిన ఉపన్యాసం స్త్రీవిద్య విషయకమైనది( హిందూ సుందరి , 1911, జనవరి )  పూర్వకాలం లో లాగా స్త్రీలకు విద్యనేర్ప తగదు అనే వాదన కాస్త వెనకబడినట్లు చెబుతూ ఈ కాలంలో . స్త్రీవిద్య వృద్ధిపొందటానికి రెండు కారణాలను గుర్తించి పేర్కొన్నది. గవర్నమెంటువారు ఇంగ్లీషు పాఠశాలలు ఏర్పాటు చేస్తూ బాలికా పాఠశాల లను స్థాపించటం ఒక కారణం. ఇప్పటివారు ఇంగ్లీష్ విద్య చదివి దేశ చరిత్రలు బాగా తెలిసినవాళ్ళు కావటం రెండవ కారణం అంటుందామె. స్త్రీలకూ పురుషులకు బుద్ధిలో గానీ , తెలివితేటలతో గానీ తారతమ్యం ఏమీ కనబడదు కనుక స్త్రీలు విద్యకు అర్హులా కాదా అన్న ప్రశ్నకు తావే లేదు అంటుంది. బాలబాలికలు మనముందర ఇళ్లలో ఆడుకుంటున్నంతకాలం సమానంగానే బుద్ధిని కలిగి ఉంటారు. ఆ తరువాత మగపిల్లలను చదువుకు పంపి ఆడపిల్లలను ఇంటనే ఉంచటం వలన మొగపిల్లలకు తెలివితేటలు అధికమై రానురాను ఇద్దరి మధ్య తారతమ్యం పెరుగుతున్నదని కనుక తారతమ్యం సహజంగా పుట్టుకతో వచ్చేది కాదని ఈ ఉపన్యాసంలో సుభద్రమ్మ స్పష్టం చేసింది. ‘స్త్రీలు పుట్టరు, తయారుచేయబడతారు’  అనే   ఆధునిక స్త్రీ వాద అవగాహన బీజ ప్రాయమైన భావనగా  సుభద్రమ్మ మాటలలో వినిపించటం విశేషం. 

స్త్రీలు సంఘాలు పెట్టుకొని విద్యాభివృద్ధి సాధించాలని ఎంత తహతహ లాడారో అదే సమయంలో స్త్రీల మధ్య ఐకమత్యం ద్వారానే అది సాధ్యమని కూడా గ్రహించారు. అందులో భాగంగానే సుభద్రమ్మ కూడా ఐకమత్యం గురించి ఒక ప్రసంగం చేసింది ( హిందూ సుందరి 1911, ఫిబ్రవరి ) అందరినీ సృష్టించింది ఒకే భగవంతుడు కనుక అన్యోన్య మైత్రి కలిగి ఉండాలని ఆమె అభిప్రాయం. వర్ణ ప్రస్తావన తెచ్చి వర్ణ విరోధం వలదని చెప్పటం ఆనాటికి గొప్ప ముందడుగు. నూరు జుట్లు కూడవచ్చు , మూడు కొప్పులు కూడవు వంటి అపవాదులు పోగొట్టుకొనే మార్గాలు చూసుకోవాలని అందుకు ఐకమత్యం ఒకటే మార్గమని అంటుంది. ఒకళ్ళు హీనదశ కలవాళ్ళని , మరొకళ్ళు దశ కలవాళ్ళని ఎంచినప్పుడు స్నేహం కుదరదని హెచ్చరించింది.

సుభద్రమ్మ ఒక మహిళా సభలో చేసిన ఉపన్యాసం స్త్రీల ఉన్నత విద్యకు సంబంధించిన ఆలోచనల సమాహారం( హిందూ సుందరి, 1915 నవంబర్ ).   ఈ ప్రసంగం   పద్యాలతో ప్రారంభించింది. అవి దైవ ప్రార్ధనా పద్యాలు. రెండు ఉత్పలమాలలు , ఒక సీస పద్యం. సుభద్రమ్మ కవిత్వ శక్తి ని చూపించే సాక్ష్యాలు ఇవి. “ఎవ్వడగోచరుండు విభుఁ డీశ్వర సన్నుతకీర్తి మందిరుం

డెవ్వడు నిర్మలుండు గుణుడెవ్వడు దేవుడు లోకపాలకుం

డెవ్వఁడు / సర్వవ్యాపి యన నెవ్వఁడనాది లయుండు జ్ఞానదుం

డెవ్వఁడో యట్టివాని బరమేశ్వరు నే శరణంబు వేడెదన్ “                 ------ వంటి పద్యాలు పోతన భాగవతం ఆమె ఎంతగా జీర్ణం చేసుకున్నదో సూచిస్తాయి.

అలాగే ఆమె సంస్కృతంలో కూడా కవిత్వం చెప్పగలదని ఈ ఉపన్యాసం ప్రారంభిస్తూ చెప్పిన శ్లోకం సాక్ష్యమిస్తుంది. ఆంధ్ర దేశాభ్యుదయం కొరకు ఆంధ్రమాతా సుపుత్రికలచే అలంకరించబడిన ఈ సభ కన్నుల పండువగా ఉందంటూ “ అహో భాగ్యమహో భాగ్యం సతీ స్త్రీజన దర్శనం / జన్మాంత రార్ధితాత్పుణ్యా ద్భవతీ సంశయం నమే” అని శ్లోకం చెప్పింది. పూర్వజన్మ పుణ్యం వల్ల అది సాధ్యమైందని సంతోష పడింది.

ఈ ప్రసంగం ఆమె 1915 నాటికి దేశంలో ప్రారంభమైన జాతీయోద్యమం గురించి , అప్పుడప్పుడే అభివృద్ధి చెందుతూ ప్రచారంలోకి వస్తున్న ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమ ఆకాంక్షల గురించి ఆమె అవగాహనను ప్రతిఫలిస్తుంది. ఆంధ్రమాత , భరతమాత అనే పదబంధాలు వాడుతూ భారతమాత యొక్క అంతర్భాగమే ఆంధ్రమాత అని ఆంధ్రమాత సేవ చేస్తే అది భారతమాత  సేవ అవుతుందని పేర్కొన్నది. ఆంధ్రమాత సేవ అంటే ఆంధ్రదేశాభివృద్ధి ప్రయత్నం అని అందుకు ఆంధ్ర భాషాజ్ఞానమూ , ఆంధ్రభాషాభివృద్ధి ముఖ్యమని అభిప్రాయపడింది. భాషాజ్ఞానం అంటే సుప్రసిద్ధులైన కవులురచించిన గ్రంధాలు  చదివి అర్ధాలు, భావాలు గ్రహించగల స్థాయి అని  శాస్త్ర గ్రంధాలలోని వివిధ అంశాలు బాగా తెలుసుకొనటానికి భాషాజ్ఞానమే కావలసి ఉంటుందని చెప్పింది. అటువంటి భాషాజ్ఞానం ఉన్నత విద్యవల్లనే సాధ్యం అవుతుందని స్పష్టం చేసింది.

అటువంటి ఉన్నత విద్యావకాశాలు స్త్రీలకు లేకపోవటం గురించి చర్చించింది. విద్యయందు అభిరుచి కలిగి బుద్ధి వికాసత చెంది జ్ఞానమును స్వీకరించు సమయానికి పిల్లలను బడికి పంపటం మానివేసే అలవాటు గురించి విచారం వ్యక్తం చేసింది. ఈ పరిస్థితులలో ఉన్నవి రెండే మార్గాలు అంటుంది. ఒకటి పూర్తి జ్ఞానం , విద్య అబ్బే వరకు ఐరోపాఖండపు స్త్రీలవలె మన స్త్రీలను కూడా బడికిపంపటం .. అంటే స్త్రీలకు  ఉన్నత విద్యావకాశాలు కల్పించటం. రెండవది వివిధ శాస్త్ర విషయాలను బోధనాభాషలో వ్రాసి చిన్నచిన్న పుస్తకాలు అచ్చువేసి దేశమంతటా స్త్రీలకు అందుబాటులోకి తేవటం. రెండవ  మార్గం మొదటిది  లక్ష్యంగా కొంతకాలం వరకు అవలంబించవలసినదని  భావిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో ఆమె విజ్ఞానచంద్రికా గ్రంధమాలల వంటి అనేక గ్రంధమాలలు ఉన్నా అవి నవలలు అనే గద్య ప్రబంధాలు ప్రకటిస్తున్నారని అవి తీరికవేళల్లో వినోదార్ధం చదువుకొనేవే కానీ జ్ఞాన కారకాలు కావని , జ్ఞాపకం ఉంచుకొని ఆచరణలోకి తెచ్చే అంశాలు అందులో ఏవీ ఉండవని విమర్శ పెట్టింది.

జ్ఞాన కారకమైన విద్య కావాలన్నా , సుఖజీవనం కావాలన్నా , దేశాన్ని గురించి , దేశాభిమానాన్ని పురిగొల్పే స్త్రీ పురుషుల గురించిన  చరిత్రలు , శరీర శాస్త్రం , ఆరోగ్య శాస్త్రం , రసాయన శాస్త్రం, పదార్ధ విజ్ఞాన శాస్త్రం, భూగోళ ప్రకృతి శాస్త్రాలు , గృహనిర్వహణ , శిశు సంరక్షణ మొదలైన విషయాలను బోధించే గ్రంధాలు దేశభాషలలో , సాధారణ స్త్రీలందరికీ అర్ధమయ్యే సులభ శైలిలో వ్రాయించి అచ్చువేయాలని ఆమె ఆకాంక్షించింది. అప్పుడే ఆంధ్రభాషా వాఙ్మయం , భాషా జ్ణానం అభివృద్ధి చెందుతాయని అభిప్రాయపడింది. ఈ అవగాహన ఆమె పరిణితిని, దృక్పథాన్ని తెలియచేస్తుంది.

సుభద్రమ్మ చేసిన ఈ ఉపన్యాసం నాటి మహిళా సభ ఎక్కడ జరిగిందో తెలియటం లేదు కానీ దానికి విద్యావతి అయిన లలితాంబా మహారాణి ఆధిపత్యమున జరిగినట్లు పేర్కొనబడింది. ఈ లలితాంబ మహారాణి విజయనగర సంస్థాన పాలకుడైన పూసపాటి నాలుగవ విజయరామ గజపతి రాజు (1883-1922) భార్య . మహారాణి లలితకుమారీదేవి.  గాంధీ , రవీంద్ర నాథ ఠాగూర్ వంటి జాతీయ నాయకులకు ఆమె ఆతిధ్య ఇచ్చింది.  గురజాడ అప్పారావు ఆమెకు ఆంతరంగిక కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ( గురుజాడలు, మనసు ఫౌండేషన్ 2012,పు;1094)

సుభద్రమ్మ ఆనాటి రచయిత్రులు అందరివలనే మంగళహారతి పాటలు  కూడా వ్రాసింది. ఒక మంగళహారతి పాట లభిస్తున్నది( హిందూ సుందరి 1911, జనవరి). అయితే అది భగవత్ స్తుతి రూపకం కాక చారిత్రక విషయ  సంబంధి కావటం విశేషం. “హారతీమీరేల యివ్వరే అతివలు మంగళ హారతీ మీరెలా యివ్వరే …” అంటూ ఆమె హారతి ఇయ్యమన్నది శ్రీమదప్పల కొండయాంబకు , రీవారాణి కి.  ఇద్దరూ ఒకటే. అప్పలకొండయాంబ మహారాజ మిర్జా పూసపాటి విజయరామ గజపతి రాజు (1826- 1879) కు అలకరాజేశ్వరి కి పుట్టిన బిడ్డ . మధ్యప్రదేశంలోని రేవా పాలకుడు రామ్ సింగ్ ను  పెళ్ళాడి రేవా రాణి అయింది.  చిన్నతనంలోనే భర్త మరణించి సోదరుడు  నాలుగవ విజయరామ గజపతి తో , తల్లితో కలిసి ఉండటానికి విజయనగరం వచ్చేసింది. మైనర్ , తల్లికి దత్తుడు  అయిన సోదరుడి పక్షాన పాలన లో చురుకైన భాగస్వామ్యం తీసుకున్నది. ఈ విషయంలో వచ్చిన వారసత్వ తగాదాల పరిష్కారం లో గురజాడ ఆమె  పక్షాన పనిచేశాడు. మహారాజకుమారిక అని ఆయన ప్రస్తావించిన ఈ అప్పల కొండయాంబ 1912 డిసెంబర్ 14 న మరణించింది ( గురజాడ లేఖ 16, డిసెంబర్ 1912.)   ఆమె పాలనా దక్షత గురించి అందులో ప్రస్తావించాడు.

ఆ అప్పల కొండయాంబ ఉరఫ్ రీవారాణి పై విజయనగర వాసిగా , సామాజిక సుసంస్కరణ దృష్టితో కృషి చేస్తున్న మహిళగా గుండాల సుభద్రమ్మ ఈ మంగళ హారతి వ్రాసింది. ఈ పాట వర్సె నాటికి ఆమె సజీవంగా ఉంది. ‘అలకరాజా సుత’ అని ఆమె తల్లి అలక రాజేశ్వరిని కూడా సూచించటం గమనించవచ్చు. “హిందు కేసరి బిరుదుజెందిన బిసరుహాక్షి” కి హారతి ఇయ్యమంటూ ఆమెకు ఒక బిరుదు ఉన్నట్లు చెప్పింది. ఈ బిరుదు విషయం చారిత్రక ఆధారాలతో పోల్చి నిర్ధారించవలసి ఉంది. ఏమైనా తన సమకాలీన విశిష్ట మహిళను వర్ణించటానికి మంగళహారతి రూపాన్ని ఎన్నుకొనటం ఆమె విలక్షణత.

దేవరాజు సీతమ్మ సమస్యా పూరణ పద్య రచనాభ్యాసం తో సాహిత్య వ్యాసంగాన్ని ప్రారంభించింది.  “శునకమ్ములు బువ్వులయ్యె శోభవహింపన్” అనే సమస్యను కందపద్యానికి చివరి పాదంగా చేసి “ తన తేజి చిలుక గాగను / తన విలు చెరుకగుచు దనరధ్వజముగ మీనం / బొనరఁగ వీక్షించి రతీ” అని మూడుపాదాలతో పద్యం వ్రాసింది ( హిందూసుందరి , 1903, డిసెంబర్ ) దైవకారుణ్యము  ( 1904, ఫిబ్రవరి ) ఆమె వ్రాసిన వ్యాసాలు.  రామాయణకథా సంగ్రహము ( 1904, మార్చ్ ) చమత్కారమైన రచన . సీత రాముడిని ఒక కథ చెప్పమని అడిగితే ఆయన వివాహంనుండి రావణుడిని చంపి ఐయోధ్యకు వచ్చి పట్టాభిషిక్తులై సుఖంగా ఉండే పర్యంతం  సాగిన తమ జీవితగాధనే వినిపించినట్లు  ఈ కథను వ్రాసింది. హిందూ సుందరి పత్రికకు మొసలికంటి రామాబాయమ్మ , వెంపలి శాంతాబాయి సంపాదకులుగా నియమితులైన సందర్భంలో అభినందిస్తూ లేఖ వ్రాసింది ( 1904, ఫిబ్రవరి ). పిండివంటల తయారీ కూడా ఆమెకు ఇష్టమైన విషయం. ఆ రకమైన రచనలు కూడా ఆమె పత్రికకు చేసింది. ( 1904, జులై )   

1903 లో ఒకటే రచన చేసిన స్త్రీలు మరికొందరు హిందూ సుందరి పత్రికలో  కనబడతారు. భండారు అచ్చమాంబ 1903 ఫిబ్రవరి లో ఏలూరుకు వచ్చిన సందర్బంగా హిందూ సుందరి పత్రికా కార్యాలయంలో 19 వ తేదీన జరిగిన జనానా  స్త్రీల సమావేశంలో అచ్చమాంబ ఉపన్యాసానికి ముందు వేమర్సు మహాలక్ష్మమ్మ అచ్చమాంబను మొల్ల మొదలైన వాళ్ళ వారసురాలుగా సాహిత్య కృషి సాగిస్తున్నదని సభకు పరిచయం చేసింది. అచ్చమాంబ ఇండియాలో తాను చూసిన ప్రదేశాలు, స్త్రీల స్థితి గతులు , వారి ఆచారవ్యవహారాలు, విద్యావివేకాలను పరిచయంచేసే రచనలు చేసిందని , స్త్రీల సంఘాలు ఏర్పరుస్తూ ఉపన్యసిస్తున్నదని పేర్కొన్నది. రుద్రవరపు కామేశ్వరమ్మ మరునాటి వీడ్కోలు సమావేశంలో మాట్లాడింది.(హిందూ సుందరి 1903 ఫిబ్రవరి)

గొడవర్తి బంగారమ్మ స్త్రీవిద్య యందు ఆసక్తితో కృషి చేసిన మహిళ. ‘దేశాభిమానముగల స్త్రీలకొక ప్రార్ధన’ అనే శీర్షికతో ఆమె ఉపన్యాస పాఠం ( 1903, జూన్ ) ప్రచురితం. హిందూదేశం స్త్రీవిద్యలో బహుబీద దశలో  ఉందంటుంది ఆమె. ఈ దేశములో స్త్రీలు బానిసలవలె ఏలబడుచు న్నారని బాధపడింది. కారణహీనములైన వెఱ్ఱి ఉద్దేశాలు బుద్ధిలేని స్త్రీలను పురుషులకు దాసత్వం చేయటానికి ప్రేరేపిస్తున్నాయని ఆగ్రహాన్ని ప్రకటించింది. స్త్రీపురుషులు స్నేహంతో ఒకరికొకరుగా ఉండి పిల్లలకు విద్యాబుద్ధులు చెప్పించి వృద్ధిలోకి తేవాలి కనుక స్త్రీవిద్యను వృద్ధిచేయవలసిన అవసరం ఉందని చెప్పింది. క్రిస్టియన్ మిషనీరీలు స్త్రీవిద్యకు తగిన సదుపాయాలు ఏర్పరచి తోడ్పడుతున్నాయని పేర్కొన్నది. విజయనగరం పాలకుడైన  ఆనందగజపతిరాజు  మద్రాసులో నాలుగు , విజయనగరం లో ఒకటి బాలికా పాఠశాలలు ఏర్పరచారని అయితే విజయనగరం పాఠశాల లో బాలికల సంఖ్య తగ్గిపోతున్నదని 10 సంవత్సరాలు దాటిన ఆడపిల్లను బడికి పంపటానికి ఇష్టపడకపోవటమే అందుకు కారణం అయివుంటుందని అంటుంది.

 ఈ పరిస్థితులలో బంగారమ్మ 1897 ఫిబ్రవరిలో ( విజయనగరంలోనే కావాలి) బాలికలకు ఒక పాఠశాల ఏర్పరచింది. పదిమంది పిల్లలకు తనకు తెలిసింది చెప్పాలని ప్రారంభించిన బడి  యాభైమంది పిల్లలకు పెరిగింది. తెలుగు ఇంగ్లీషు చదవటం, రాయటం , పాడటం , ఊలు అల్లకం అంతమందికి తానుఒక్కతె బోధించటం కష్టంగా ఉందని మరొక ఇద్దరు ముగ్గురు సహాయం కావలసి ఉందని విజయనగరం మహారాణి ప్రభుత్వం వారు ఆర్ధిక సహాయం చేస్తున్న విషయం కూడా చెప్పింది. అందువల్ల ఎవరి ఊళ్లల్లో వాళ్ళు అక్కడున్న స్త్రీలకు విద్యనేర్పే పనికి పూనుకోవాలని చెప్పింది. పరిమితుల్లోనైనా మహిళలు స్త్రీవిద్యాభివృద్ధికి పడుతున్న తపన, చేస్తున్న ప్రయత్నాల చరిత్రను చెప్పే రచనగా దీనికి ప్రాధాన్యత ఉంది.

ఇదే సంచికలో పార్నంది వెంకటరమణమ్మ నిజమైన జననీజనకులు అనే వ్యాసం  ఉంది. రాజలక్ష్మి కందుకూరి వీరేశలింగం దంపతులు వితంతు స్త్రీలను దుఃఖ సముద్రం నుండి ఉద్ధరించి సంరక్షిస్తూ విద్యాబుద్ధులు చెప్పిస్తూ వాళ్ళ సుఖం కోసం పాటుపడుతున్నందున వల్ల వాళ్ళే నిజమైన జననీజనకులు అంటుంది. కూతుళ్ళ కు భర్తలు చనిపోతే జుట్టు తీయించి ఒక్క పూత భోజనం పెడుతూ అల్లుడి సొమ్మును అపహరించే తల్లిదండ్రులు, పిల్లల సుఖాన్ని లోకానికి భయపడి బలిపెట్టేవాళ్ళు  కన్నంత మాత్రాన తల్లిదండ్రులు కాలేరని స్పష్టం చేసింది.

వెలివేటి బాలాత్రిపురసుందరమ్మ రాజాము నందలి జనానా సభలో చేసిన ఉపన్యాసం ( 1903, జులై ) స్త్రీవిద్య కు సంబంధించినది. జీవశాస్త్రం , శరీర ఆరోగ్య శాస్త్రం ,భూగోళం, చరిత్ర , ఖగోళశాస్త్రం,లోహ శాస్త్రాలు మొదలైన సమస్త జ్ఞానవిషయాలు స్త్రీలు తెలుసుకొనవలసినవే అని అభిప్రాయ పడింది.

ఇదే సంచికలో వేపగుప్తాపు మహాలక్ష్మమ్మ( బళ్లారి )  వ్రాసిన కీర్తన కూడా స్త్రీవిద్యా విషయకమైనదే. వీణాపుస్తకపాణి అయిన సరస్వతిని స్తుతించే ఈ కీర్తనలో ‘విద్య యొసగినన్ను వేగఁబ్రోవవమ్మ’ అని అర్ధించటం , విద్యలేని స్త్రీల వెతలు బాపమని వేడుకొనటం చూడవచ్చు. 1903 ఆగస్టు సంచికలో శ్రీధర సీతాదేవమ్మ రాసిన ‘లోభివాని కథ’ వుంది. (దిద్దుబాటలు,, తానా ప్రచురణ 2015)  ఒక కొబ్బరికాయ ఎక్కువ వ్యయం లేకుండా కొనాలని చౌకబేరం వెతుక్కొంటూ ఒక ఊరినుండి రాజమహేంద్రవరం, అక్కడినుండి అమలాపురం, అక్కడి నుండి హైద్రాబాదుకు వెళ్లి కొలను  మీదకు వాలి ఉన్న కొబ్బరి  చెట్టు కాయలు తెంపబోయి కొలనులో పడి తనను రక్షించటానికి వచ్చినవాళ్లు కూడా తనతో పాటు కొలనులో మునిగి చనిపోవటానికి కారకుడైన లోభివాని కథ ఇది. ఒక రూపాయి వ్యయం చేసి హిందూసుందరిని తెప్పించి స్త్రీలకూ విద్య నేర్పించటానికి లోభించే వాళ్ళ భార్యలు మూఢు రాండ్రయి ఇలాగే కీడు తెస్తారన్న నీతి వాక్యంతో ఈ  కథను ముగించటం విశేషం.

          సెప్టెంబర్ &అక్టోబర్ సంచికలో ముగ్గురు స్త్రీలు వ్రాసిన కీర్తనలు, మంగళ హారతులు ఉన్నాయి. పతిభక్తి , దైవభక్తి  తప్ప వాటిలో మరొక విశేషం ఏమీ లేకపోయినా ఆ నాటి స్త్రీలు రచయితలుగా ఒక సామాజిక గుర్తింపు కోరకుండా  అసలుపేర్లను మరుగుపరచుకొని  ఒకానొక స్త్రీ అని ఒకరు, ఒక సుందరి అని మరొకరు  సర్వనామాలతో వాటిని ప్రచురించటం  గమనించవచ్చు.  . అయితే కీర్తనలను , మంగళ హారతులు స్వీయ నామాంకితంగా వ్రాసే పద్ధతిని తెలిసో తెలియకనో అనుసరించటంవల్ల  ‘ఒకానొక స్త్రీ’  పేరు వెంకటరత్నం అని చివరి పంక్తిలో నమోదై కనిపిస్తుంది.  ఇక మూడవ ఆమె ఒకామె యే. కనకమ్మ.

          వెలివేటి బాలాత్రిపుర సుందరమ్మ వలే రాజము జనానా సభలో ప్రసంగించిన మరొక స్త్రీ మొసలికంటి వెంకట రమణాబాయి.  స్త్రీకి విద్య  లేకపోవటం తన సమస్యను పుట్టింటివారికి తెలియచేయటానికి కూడా అవరోధం అవుతుందని , విద్యా స్పర్శవల్ల స్త్రీచిత్తం పరిశుద్ధం అవుతుందని పేర్కొన్నది.

          వి. సీతమ్మ శారీరక బలం అన్ని అవయవాలను ఉపయోగిస్తూ చేసేపని వల్లనే వస్తుందని , అందువల్లనే ఆరోగ్యం సమకూరుతుందని చెపుతూ స్త్రీలకు ఇంటి పని బలం కలిగించే మూలమని చెప్తుంది ‘మనకు బలముకలుగుటెట్లు’ అనే వ్యాసంలో ( 1903 నవంబర్ )

భర్త పేరుమీద పత్రికలు తెప్పించి చదువుకొనే కసవరాజు  రంగమ్మ , హిందూసుందరికి ఒక వ్యాసం వ్రాసి అందుకు తనకు స్వాతంత్య్రం ఇచ్చాడని భర్తగారగు కేశవరాజు నరశింగరావు గారికి నమస్కారాలు చెప్పే కసవరాజు రంగమ్మ’ విద్య’ అనే వ్యాసంలో ( 1903, డిసెంబర్ ) ప్రతి మనుష్యుడికీ , ప్రతి స్త్రీకి పొందదగిన విద్య  పురుషులకు మాత్రమే హక్కు అయి స్త్రీలకు హక్కు లేనిది ఎట్లా అవుతుందని ప్రశ్నించింది. పురుషులకు చిన్నప్పటి నుండి విద్య నేర్పిస్తూ ఆడపిల్లలకు ఇల్లలుకుట ,అంట్లుతోముట మొదలైన ఘనవిద్య నేర్పిస్తారు ఎందుకని ఆవేదన పడుతుంది. మగవాళ్ళు ఆ విద్యలలో సమర్ధులై లోకం మెప్పు పొందుతుంటే ఆడవాళ్లు అడుగంటి కూపస్థమండూకాలు వలె జ్ఞానహీనులై మిగలటం ఏమిటని బాధపడుతుంది. చదువుకొనాలన్న ఆకాంక్ష ఆడవాళ్లకు ఉండాలని వాళ్లకు ఉన్నా భర్తలు మొదలైనవాళ్లు స్త్రీవిద్యాభిమానులు కాకపోతే ప్రయోజనం ఉండదని అంటుంది. స్త్రీవిద్యాభివృద్ధికి అవసరమైనవి సహవాసము, ప్రోత్సాహము అని భావించింది. విద్యనేర్చిన స్త్రీలనుచూసి సహవాసం చేయాలనీ , ప్రత్యక్షంగా సాధ్యం కాక పోయినా వాళ్ళను ప్రేరణగా పెట్టుకొని సాధించవచ్చని అంటుంది. తల్లిదండ్రులు, భర్త , సోదరులు మొదలైనవాళ్లు ఇచ్చే ప్రోత్సాహం దానికి తోడైతే స్త్రీవిద్యా మార్గం సుకరం అవుతుందని స్పష్టం చేసింది.

దేవగుప్తాపు మహాలక్ష్మమ్మ శ్రీకాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజ సభ్యురాలు శ్రీమతి పోచిరాజు మహాలక్ష్మమ్మ భర్త ఉద్యోగరీత్యా రాజమహేంద్రవరం వెళ్లిపోతుంటే వీడ్కోలు సమావేశంలో స్నేహ బంధం గురించి మాట్లాడింది ( 1903, డిసెంబర్)

ఐనాపురపు వెంకటరమణమ్మ స్త్రీల విధేయత అనే శీర్షిక తో ( 1903, నవంబర్ ) ఆద్యంతాలలో రెండు సీస పద్యాలు , మధ్యలో ఒక ఉత్పలమాల ఒక తేటగీతి పద్యాలతో కలిపి ఆరుపద్యాలు వ్రాసింది. ఈ పద్యాలలో పుట్టింది మొదలు అత్తింటికి వెళ్లెవరకూ విద్యలో బుద్ధిని కుదుట పరచి , వినయాది గుణాలు అలవరచుకొంటే ఆ స్త్రీ తల్లిదండ్రులకు గొప్ప పేరు తెస్తుంది కనుక  స్త్రీకి విద్య నేర్పాలంటుంది. చిన్నతనంలో గారాబము చేస్తే పిల్లలను తరువాత చక్కదిద్దటం సాధ్యం కాదని అంటుంది. అత్తమామల యందు, భర్త యందు  భక్తి ఉండాలని పతిపాదపూజను మించిన పుణ్యం మరేదీ లేదని చెప్పింది.  శ్రీరాజా బొడ్డు రాజ్యాలక్ష్మి దేవమ్మ  “శునకమ్ములు పువ్వులయ్యె శోభవహింపన్” అనే సమస్యాపూరక పద్య పాదంతో రామాయణార్ధంలో కందపద్యం చెప్పింది. ( 1903,డిసెంబర్)

ఈ రకంగా 1903 లో స్త్రీలు ఎక్కువగా వ్యాసాలు,  చెదురుమదురుగా కథలు, అరుదుగా కవిత్వం చెప్పటం కనబడుతుంది. 

-------------------------------------------------------------------------------------

సాహిత్య వ్యాసాలు

పాగ్రూప కథ

పాగ్రూపము లేక మూల రూపము లేక ప్రాతిపదిక రూపము అనే పేర్లతో పిలువబడే పదము పాశ్చాత్య సాహిత్యం నుండి వచ్చింది. జె.జి. ఫ్రెజర్‍ అనునతడు 1890-1915 వరకు పరిశోధించి ‘‘దిగోల్డన్‍బో’’ అనే పుస్తకం రచించాడు. ‘‘ఆంధ్రోపాలజి’’కి (నరజీవన శాస్త్రము) సంబంధించినంత వరకు ఇది మూలగ్రంథము. మూలరూపక పురాణాంశములు, పవిత్రాచారాలు, విభిన్న జాతుల వీర గాధలలోను, మతకర్మ నియమాలలోను పదే పదే పునరావృతమైన వని ఇతడు ప్రతిపాదించాడు. మూలరూప సిద్దాంతము ఈ విధంగా సాహిత్యంలోకి ప్రవేశించి, సి.జి.యూంగ్‍ మనో విజ్ఞాన సిద్దాంతము ద్వారా ప్రభావితమయినది.యూంగ్‍ ప్రకారము మన పూర్వుల జీవితాలలో సంభవించిన అనుభవాలు, అనుభూతులు, వారసత్వము ద్వారా మానవజాతి యొక్క సామూహిక సుప్తచేతనలో మానసికావశేషాలుగా నిలిచిపోయిన మౌలిక రూపాలే పాగ్రూపాలు (అర్కిటెప్స్). ఇవి అన్ని సంస్కృతుల కల్పిత గాధలలో, మత కర్మలలో, స్వాప్నిక జగత్తులో, వైయక్తిక అభూత కల్పనలో మరియు సాహిత్య గ్రంధాల్లో కూడా ప్రతిబింబించాయని తెలిపాడు.

ఆది మానవుడు ఆహారం కోసం జంతువుల్ని వేటాడి చంపాడు. అదే సమయంలో బలమైన జంతువులు, బలహీన ంతువులతో పాటు మనిషిని కూడా చంపి తినడం గమనించాడు. వేట అనేది అతని మెదడులో స్థిరపడింది. చిత్రలేఖనంలో అది పులివేటగా చిత్రించబడింది. వేట కథలకు ‘‘పులి, మేక’’ రెండు పాత్రలు నమూనాలుగా మిగిలాయి. ఒకరకంగా ఇది మూలరూపం (ఆర్కిటెప్‍) మాతృస్వామిక వ్యవస్థలో స్త్రీ యజమాని స్థానంలో ఉంది. పాలనాధికారం చేతబూని కనిపిస్తుంది. ఆ సమయంలో ఆమె సమాజ ఉపయోగం కోసం కఠినమైన నిర్ణయాలు తీసుకొనేది. కఠినాత్మురాలిగా కనిపించేది. ఇందుకు ఉదాహరణగా ‘‘తాటక’’ను తీసుకోవచ్చు. పితృస్వామ్య సమాజంలో యజమాని స్థానాన్ని పురుషుడు ఆక్రమించాడు. ఆకాలం నుండి పురుషుడు కఠినాత్ముడు కావడం కనపడుతుంది. ఈ సమయంలో కఠినంగా వ్యవహరించే స్త్రీలను తాటకతో పోల్చడం గమనార్హం. ఇక్కడ తాటక ఒక పాగ్రూపం. ‘‘సామాజిక ప్రయోజనం కోసం తనువు చాలించిన వీరులు, సాంఘిక కట్టుబాట్లను కాదని ప్రవర్తించిన తిరుగుబాటుదారులు, మనుషులు ప్రశాంత చిత్తులు కావడానికి దారి చూపిన శాంతికాముకులు, మానవాళిని భయవిహ్వాలులను చేసిన క్రూరజంతువులు, కొత్త స్థలాలను కనుగొన్న దేశద్రిమ్మరులు, శాంతి సుహృద్బావాలకు పీటవేసిన ప్రేమమయులు, ప్రతీకారజ్వాలలో మండిపోయి సర్వ నాశనం చేసిన దురాత్ములు, అన్వేషకులు, మాంత్రికులు, వీరులు, కుత్సితులు, మానసికోల్లాసం కలిగించే పూలు, స్థలాలు ఇలా అనేకం చరిత్రలోని విషయాలు, పాగ్రూపాలుగా మారి మనుషుల్లో స్థిరజీవనం చేస్తుంటాయి. అవి సృజన సమయాన వెలువడి, రచనలో చోటు చేసుకుంటాయి.’’ అని మేరువ వెంకటేశ్వర రావు అభిప్రాయపడ్డాడు.

పూర్వీకుల జ్ఞాపకాలు, అంతర్గతంగా వారసత్వ రూపంలో తరతరానికి అందుతుంటాయి. అలాగే అవి సాహిత్యంలోకి ప్రవేశిస్తాయి. అందుకే ఇవి ప్రాచీన విశ్వాసాలను, అలవాట్లను, లక్షణాలను ప్రతిబింబిస్తుంటాయి. జానపద, పౌరాణిక విజ్ఞాన, మత భావాలను కలిగి ఉంటాయి. స్త్రీ పురుషులకు చెందిన, మనిషి-పశుపక్ష్యాదులకు చెందిన, కుటుంబ సంబంధాలకు చెందిన పాగ్రూపాలు కూడా కథల్లో కనపడతాయి. కథాంశాలుగా, భావాలుగా, ప్రతీకలుగా, పాత్రలుగా సాహిత్యంలో ఇవి చోటుచేసుకున్నాయి.

ఆదిమ కాలాన ఆకలి కోసం మనుషులు, జంతువులు పరస్పరం చంపుకొని తినేవి. చంపడం, వేట ప్రధాన లక్షణం. చంపడానికి కావలసింది శారీరక బలం. ఆ తరువాత తెలివి. ఈ రెండు ఉన్నవాడు బలవంతుడు. అలా బలవంతుడు, బలహీనుణ్ణి చంపడం, హింసించడం సహజ న్యాయంగా స్థిరపడింది. మనిషి, జంతువును హింసించడం కాదు, మనిషి తోటి మనిషిని హింసించడం కూడా ఒప్పుకోదగిందిగా ఆ కాలంలో చలామణి అయింది. వేటాడం, వెంటాడడం అనేవి ఆదిమకాలంలో నిత్యకృత్యాలు. అవి మెల్లమెల్లగా రూపాలుమార్చుకొని నేటికీ కొనసాగుతున్నవి. చిన్న చేపను పెద్ద చేప మింగడం, బలవంతుడు బలహీనుణ్ణి హింసించడం అనేవి ఆధునిక కాలాన కూడా సాగుతున్నవి. ఇది పాత అలవాటుకు కొనసాగింపు. వేట ఒక పాగ్రూపం. నేడు ఎన్నిరకాల వేట సాగుతున్నా దాని ప్రధాన లక్షణమైన హింస, ఆదిమకాలపు మూల రూపమైన వేట నుండే వచ్చింది. ఇందులో వేటాడే జంతువు, వేటకు గురి అయ్యే జంతువు రెండూ ఉంటాయి. బలంకలవాడు వేటాడతాడు. దానికి ప్రతీకగా పులి కనిపిస్తుంది. వేటకు గురి అయ్యే జంతువు తక్కువ బలం కలదిగా ఉంటుంది. ఇందుకు ప్రతీకగా మేక కనిపిస్తుంది. ‘‘పులి-మేక’’ ఈ రెండు వేట సంబంధిత పాగ్రూపాలు. వేటాడే జంతువు ఎప్పుడు ఇతర జంతువుపై తన గురి పెడుతుంది. అది సమస్తాన్ని పరాయిగా భావిస్తుంది. ‘‘నేను-నీవు’’ భావనను కలిగి ఉంటుంది. ‘‘ద్వైతం’’ అనే భావనలో అది జీవిస్తుంది. పులిని ఇందుకు ఉదాహరణగా తీసుకోవచ్చు.

మేక లాంటి సాధు జంతువుకు వేటపై మక్కువ తక్కువ. అది తన ఆహారం కోసం, ప్రకృతిలో దొరికే శాఖాహారం పై ఆధారపడుతుంది. ఆహార సేకరణతో కడుపు నింపుకుంటుంది. ఈ క్రమంలో తన తోటి జంతువులతో కలిసి బ్రతుకుతుంది. మందగా ఒకచోట ఉంటుంది. తనకు, తన తోటి వారికి మధ్య అభేదాన్ని పాటిస్తుంది. ‘‘అద్వైత భావనతో అది జీవిస్తుంది. ‘‘పులి-మేక’’ అనే రెండు జంతువులు ‘‘ద్వైతాద్వైతం’’ అనే భావనకు ప్రతీకలు. ఈ విషయాన్నే రావిశాస్త్రి ‘‘ద్వైతాద్వైతం’’ అనే కథగా మలిచారు.

రావిశాస్త్రి కథలోని పెద్దపులి దాహం తీర్చుకోవడానికి పక్కనున్న కొండపైకి వచ్చి ఆ మేక పిల్లలను చూచి వాటిపై పడి ఒకమేక పిల్లను పట్టుకొని పోతుంది. మేకపిల్లను తన ఆహారంగా దేవుడు సృష్టించాడని వాదిస్తుంది పులి. ఇందులో వేట ఉంది. అదొక ప్రాగూపం. అలా మూలరూపం పెద్దపులి రూపంలో కనపడుతుంది. పులి ద్వైత వాది. చంపడం నా హక్కు. చావడం మేక కర్మ అని పెద్దపులి అంటుంది. సాధుజంతువైన మేక అద్వైత వాది. నువ్వు వేరు, నేను వేరు అనే భేదం దానికి లేదు. అందుకే కథలో అందరి కోసం భగవంతుణ్ణి ప్రార్థిస్తుంది. నేడు విలువలు వదిలి, తన కోసం ఇతరులను హింసిస్తూ బతికేవాడు పెద్దపులిగా కనిపిస్తున్నాడు. అందరి కోసం, ఒక్కడుగా నిలిచి పోరాడేవాడు పెద్దపులి చేతిలో చచ్చే మేక లాగా మిగులుతున్నాడు. ‘‘పులి-మేక’’ లను ముందు పెట్టి కథ నడిపిన రావిశాస్త్రి, ఆదిమ కాలపు మూలరూపమైన వేటకు కథ రూపమిచ్చారు. ‘‘ఆర్కిటెప్‍’’ ద్వారా ఒక తాత్విక సందేశం ఇచ్చారు.

 

మూలరూపాల ప్రభావం ఒక తరం నుండి మరో తరంకు చేరుతుంది. సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవన ప్రభావమే కావచ్చు. శాస్త్ర సాంకేతిక అభివృద్ది వల్ల కావచ్చు మనుషుల ఆలోచనల్లో మార్పు వచ్చింది. విశ్వాసం ఒక వైపు, హేతువు మరో వైపు మనుషుల వైఖరిలో మార్పులు తెచ్చాయి. దాని వల్ల ప్రతిదాన్ని ప్రశ్నించడం అలవాటయింది. పునర్వ్యాఖ్యానించడం పునర్మూల్యాంకనం చేయడం సాధారణమయింది. అందులో భాగంగానే పురాణకథలను కొత్త దృక్కోణంలో తిరగరాయడం మొదలయింది. పురాణ కథల్లోని అసంబద్ధతను, హేతువుతో పరీక్షించి వాటిని కొత్తగా మలచి చెప్పే ధోరణి పెరిగింది. ఆధునికత పునాదిగా పురాణ కథలను విమర్శించడం భక్తి పారవశ్యంతో వైభవీకరించడం పరిపాటయింది. ఆ విధంగా పాగ్రూప కథా సాహిత్యం విరివిగా వచ్చింది. త్రిపురనేని రామస్వామి చలం గార్ల మీదుగా ఓల్గా నుండి నేటి వరకు ఈ ధోరణి కొనసాగుతుంది. ఇదే అలవరసలపై వరుసగా వచ్చినవి ‘‘విముక్త’’ కథలు. రచయిత్రి ఓల్గా చేసిన ఈ కథా ప్రయోగం పురాణం కథల్లోని స్త్రీలకు గొంతుకను ఇచ్చింది.

 

‘‘పురాణాలలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయే ఒక సమ్మోహన శక్తి ఉంటుంది. ఎందుచేతనంటే సమస్త మానవ జాతి యొక్క సమిష్టి బాల్యం వాటిల్లో ఇమిడి ఉంటుంది గనుక’’ అన్నాడు మార్క్సు అయితే ‘‘ఈ సమ్మోహక శక్తి ఎక్కడినుంచి వస్తుంది?’’ అని ప్రశ్నిస్తే పౌరాణిక సంఘటనల కన్నా కూడా ప్రధానంగా ఆయా పురాణగాధల్లోని పాత్రల సంక్లిష్టత, సంపూర్ణత, ఉదాత్తత, సార్వకాలీనత, విశ్వజనీనత-వీటి నుంచే అని జవాబు చెప్పుకోవచ్చు. రాముడు, భీముడు, కర్ణుడు, అభిమన్యుడు, ద్రౌపది, సీత... వీళ్ళంతా సజీవంగా, శాశ్వతంగా పండిత పామర హృదయాల్లో నిలిచిపోయే వ్యక్తులు.

అయితే పౌరాణిక పాత్రల ఉదాత్తత, ఎదుగుదల, సంపూర్ణత, ఆయా పరిస్థితుల్లో వాళ్ళు చేసిన సంఘర్షణల ఫలితాలే. చరిత్రనీ, పురాణాల్నీ కలగా పులగం చేసి, గందర గోళం సృష్టించే కొంత మంది వ్యక్తులు, ఈ సంఘర్షణని దాటవేసి పురాణాలని సమతుల్యానికి ఆదర్శంగా చిత్రించబూనుతాయి. అంతేగాని ఆధునికతవైపు, సత్యాన్వేషణ వైపు పాఠకులని తీసుకెళ్ళరు.’’

‘‘ఇతిహాసపు వెలుతురు కోణాలు’’ ‘‘విముక్త’’ కథా సంపుటి ముందుమాట

డా।యు.సంధ్య, డా।। యు.సుధాకర్‍

 

 

 

పై వాక్యాల్లో పురాణాల్ని తిరగదోడే కొత్త దృష్టి కనిపిస్తుంది. వేదాల్లోనే అన్ని ఉన్నాయష’’ అనే పాత దృష్టి కూడా కొనసాగుతుంది. కొత్త దృష్టిని ఆలంబనగా చేసుకొని ఓల్గా రాసిన కథల్లో ‘‘సమాగమం’’ ఒకటి. ఇందులో సీత, శూర్పణఖల మధ్య మైత్రి కనపడుతుంది. ఇతిహాసంలో వీరిరువురి మధ్య సఖ్యతకనిపించదు. ధర్మపరి రక్షణ పేరుతో రాముడు శూర్పణఖకు దండన విధిస్తాడు. జనాభిప్రాయం పేరుతో రాముడు, సీతను అడవులకు పంపుతాడు. ఇద్దరు స్త్రీలు వేరువేరు కారణాలతో ఒకే పురుషుని వల్ల బాధలకు గురి అవుతారు. ఇద్దరి జీవితాలు కూడా వనవాసంతో పెనవేసుకొనే ఉన్నాయి. ఈ సారూప్యతను గ్రహించిన ఓల్గా ‘‘సమాగమం’’లో వారి మధ్య మైత్రిని ధృఢపరిచింది. ‘‘పురుషులు సృష్టించిన యుద్దానికి స్త్రీలు కారణం కాదు’’ అనే భావన ఆధారంగా ఈ కథ రాసింది. ఇద్దరు స్త్రీల మధ్య స్నేహం, ముఖ్యంగా శూర్పణఖ మాటలు, సీతలో కొత్త ఆలోచనలు పురిగొల్పాయి. ‘‘సాఫల్యానికి అర్ధం పురుషుని సాహచర్యంలో లేదని గ్రహించాను. అది తెలిశాకే నాకీ పురుష సాహచర్యం కలిగింది’’ అనే శూర్పణఖ మాటలు రచయిత్రి కొత్త దృష్టిని స్పష్టపరుస్తాయి. శూర్పణఖ ఒక పాగ్రూపం. ఈ కథ ఒక ప్రయోగం. ఇలా పాగ్రూపాలు కథా సాహిత్యాన్ని సంపద్వంతం చేస్తున్నాయి.

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఊరి దస్తూరి- గ్రామ పరిణామం

గ్రామాన్ని ఎందుకు అధ్యయనం చేయాలె. దాన్ని మనుషుల సమూహంగా చూడాలెనా? లేక రాజకీయ ఆర్థిక సామాజిక సాంస్కృతిక అంశంగా చూడాలెనా అన్నది ప్రశ్న.

గ్రామ అధ్యయనాలు అనేకులు తమ అవసరాల రీత్యా చేసినారు.బ్రిటిషు వలస పాలకులు వారి పరిపాలన అవసరాల కోసం గ్రామాల్లోని సంస్కృతిని అధ్యయనం చేసినారు.సంస్కృతిని ఒక ఆయుధంగా ఉపయోగించి ప్రజలను పరిపాలించ వచ్చని భావించినారు. వలస పాలన పోయి దేశానికి స్వాతంత్రం వచ్చినంక అభివృద్ధి ప్రణాళికల అవసరం కోసం గ్రామాల అధ్యయనాలు జరిగినాయి. విశ్వవిద్యాలయాల అధ్యాపకులు, పరిశోధక విద్యార్థులు వారి అధ్యయన అంశంలో భాగంగా గ్రామాలు అధ్యయనం చేసినారు. మార్క్సిస్టు సిద్ధాంత ఆచరణ లో భాగంగా గ్రామాల అధ్యయనం జరిగింది. ఇప్పుడు మార్కెట్ అవసరాల కోసం తమ వినియోగదారులను వెతికే వేటలో భాగంగా గ్రామాల అధ్యయనం జరుగుతున్నది.

అన్నవరం దేవేందర్ "ఊరి దస్తూరి- తెలంగాణ సాంస్కృతిక చిత్రణ" గ్రామానికి సంబంధించిన అధ్యయనమే. మన తెలంగాణ దినపత్రికలో ఆదివారం అనుబంధం,"హరివిల్లు", "దునియా" శీర్షిక కింద ఫిబ్రవరి 2015 నుండి డిసెంబర్ 2018 వరకు రాసిన కాలమ్స్ పుస్తకరూపంలో వచ్చింది.

రచయిత అనుభవ జ్ఞానం(Empirical knowledge) నుండి గ్రామాన్ని చూసినా, దీనిలో 1960 నుండి ఇప్పటి వరకు జరిగిన గ్రామ పరిణామాలు కనబడతాయి. "ఇదంతా కొత్త తరం కోసం గతం ముచ్చెట"(పుట 242) అని రచయిత చెప్పుకున్నాడు. వాటిని వివరించడమే ఈ వ్యాసం ఉద్దేశం.

మానవుడు ఆహార సేకరణ, వేటాడి జీవించే దశలు దాటి వ్యవసాయం నేర్చుకున్నంకనే స్థిర నివాసం ఏర్పరుచుకున్నాడు. గ్రామం ఒక ఎత్తైన ప్రాంతంలో ఉంటే పల్లపు ప్రాంతాల్లో పంట భూములు ఉంటాయి. భారతీయ వర్ణ వ్యవస్థ ప్రకారం వైశ్యులు, శూద్రులు వ్యవసాయం చేసేవారు. రాన్రాను వైశ్యులు కేవలం వ్యాపారం మీదనే కేంద్రీకరించిన తర్వాత శూద్రులు వ్యవసాయం చేసి పంటలు పండించినారు. శిస్తు పంటలో ఆరవ భాగం వసూలు చేసేది. ఒక్కొక్కసారి పండిన పంట లో సగభాగం వరకు ఉండేది.

తెలంగాణలో ఎక్కువగా బ్రాహ్మణ, వెలమ, రెడ్డి భూస్వాములు ఉండేవారు. అక్కడక్కడ వెనుకబడిన కులాలు కూడా ఎక్కువ భూకమతాలు కలిగి ఉన్నారు.గ్రామంలో ఆధిపత్యం భూములు ఉన్నవారిదే. "దొరలు పటెండ్లు ఊరును ఏలుడు వాళ్లకే భూములు, జాగలు, పంటలు ఉంటయి" (పుట 102). గ్రామాల్లో పూర్వం జాజ్ మనీ(jajmani) లేక యజమాని ఆర్థిక వ్యవస్థ అమలులో ఉండేది. కింది కులాల వారు పై కులాల వారికి చేసిన అనేక పనులకు ప్రతిఫలంగా ధాన్యం చెల్లించేవారు. ఇది పెట్టుబడిదారీ పూర్వ దశ.

ఈ దశలో వ్యవసాయంలో మోటలు,యాతాలు,గూడలు ఉండేవి. వీటి ఆధారంగా బావుల నుండి వాగుల నుండి నీటిని పారించుకునేది. వ్యవసాయానికి అవసరమైన అనేక పరికరాలు అనేక కుల వృత్తుల వారు సరఫరా చేసేది.

మాదిగలు తాళ్లు, తనుగులు, దండేడలు, తొండపు తాళ్లు, పగ్గాలు, ముగుదాళ్ళు, నులక, చేంతాడు, చెప్పులు, తొండాలు చేసి ఇచ్చేది.

వడ్రంగులు నాగండ్లు, గుంటుకలు, జంబు, మోటా, బండి మొదలైనవి చేసేవారు.

కమ్మరలు కొడవండ్లు, గోడ్డండ్లు,కురిపెలు,నాగలి కర్రు మొదలైన వస్తువులు చేసేవారు.

మేదర్లు గంపలు, చాట్లు, గుమ్ములూ,కచ్చురానికి పోనుకలు చేసి ఇచ్చేది. ఇట్లా చేసిన పనికి ప్రతిఫలంగా పంట సమయంలో కొంత ధాన్యం పెట్టేది. దీనినే "బాపతు"(పుట 293) అంటరు.

ఈ విధంగా రైతు పండించిన పంట వినిమయానికి మాత్రమే. మార్కెట్లో అమ్మకానికి కాదు. మిగులు లేని తొలిదశ ఇది. వస్తువులు సరుకుగా మారని ఉమ్మడి సమాజం. స్త్రీ-పురుష కూలీలకు ధాన్యం రూపంలో కూలి చెల్లించేది. పాలేరు లకు జీతం కూడా ధాన్యమే. గొంగడి చెప్పులు  అదనం.

సామూహిక ఉత్పత్తికి అవసరమైన సహాయక అనుబంధ వృత్తులను గ్రామీణ సమాజం తయారు చేసుకుంది. వాటిని నిర్బంధం చేసింది. కూలీలు స్వేచ్ఛగా తమ శ్రమను బహిరంగ మార్కెట్లో అమ్ముకునే స్వేచ్ఛ లేని ఫ్యూడల్ నిర్బంధ సమాజం అది. దాదాపుగా ఆ కాలంలో వస్తు మార్పిడి అమల్లో ఉండేది. "సోలెడు వడ్లకు తక్కెడు జామ పండ్లు ఇచ్చే వీరమల్లవ్వలు" (పుట 32) ఉన్న కాలం.

భూమి సారాన్ని పెంచడానికి గొర్రె మేకల మందులు పెట్టించే వారు. "ఎండిపోయిన ర్యాగడి  మన్ను పొలాలకు ఎరువుగా వాడతరు"(పుట 38). వేసవికాలంలో చెరువు ఎండిపోయినంక చెరువు మట్టిని పంట భూముల్లో వేసేవారు.ఈ మెత్తని మట్టి భూమి లోపలి తేమను పట్టి ఉంచడంతో పాటు భూమిని సారవంతం చేసేది. ఇది ఎరుపు గా ఉపయోగపడి ఉత్పాదకతను పెంచేది. ఇట్లా లోతైన చెరువులో ఎక్కువ నీటి నిల్వకు అవకాశం ఏర్పడేది.

ప్రతి రైతు "ఇంటికి ఒక పెంట బొంద"(పుట 96) ఉండేది.అయిటి పూనంగానే ఎడ్లబండి తోని జారగొట్టి పంట భూమిలో పోసేది. "అవి సహజ ఎరువులు"(పుట 97).

పండించిన పంట నుండి "ఇత్తునం"(పుట 99) దాచి పెట్టేవారు. విత్తనాన్ని అమావాస్య రోజు ఎండబెట్టి దాచుకోవడం అలవాటు. ఆరోజు రైతుల ఇళ్ల ముందు విత్తనాలు దర్శనమిస్తాయి.అది మారకం కోసం కాకుండా వినియోగం కోసం పంటలు పండించిన కాలం. "కాపు దనపొల్ల తోటలకుపోతే సంబరంగా (కూరగాయలు) తెంపి ఇచ్చేది"(పుట 178)

1860-1900 వరకు గ్రామసీమల్లో కరువు రాజ్యమేలింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత పంచవర్ష ప్రణాళికలు రచించి దేశాన్ని అభివృద్ధి వైపు నడిపించే ప్రయత్నాలు జరిగినయి. కానీ మళ్లీ కరువులు రావడం తోని, విదేశాల నుండి ఆహారధాన్యాలు తెచ్చే ఓడల కోసం ఆశగా ఎదురు చూసే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ సంకట పరిస్థితులలో స్వయం సమృద్ధిని సాధించడానికి 1966లో దేశంలో హరిత విప్లవం ప్రవేశపెట్టడం జరిగింది.

ఎక్కువ దిగుబడిని ఇచ్చే హైబ్రిడ్ విత్తనాలు,రసాయనిక ఎరువులు, పురుగుమందులు వ్యవసాయం లోకి ప్రవేశించినయి. తక్కువ కూలి, సబ్సిడీ విత్తనాలు, ఎరువులు, పురుగు మందులు గ్రామీణ ధనిక రైతాంగాన్ని మరింత సంపన్నులను చేసింది.

హరిత విప్లవం అందించిన మిగులుతో  ధనిక రైతులు పట్టణాల్లో వ్యాపారాలు పెట్టుకున్నారు. ఈ సంపన్న వర్గం నుంచి వచ్చిన వారు ఉన్నత చదువులు చదివి చదువును సామాజిక పెట్టుబడిగా మార్చుకున్నారు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో చేరి వ్యవసాయానికి పెట్టుబడి సమకూర్చే వనరుగా మారినారు. అమెరికా లాంటి విదేశాలకి పోయి డాలర్లు సంపాదించినారు.

ట్రాక్టర్ వచ్చినంక నాగలి మూలకు పడ్డది. ఎడ్లబండి అవసరం తీరింది. "సకలం పనులకు కూడా యంత్రాలే వచ్చినయి" (పుట 87). స్తోమత ఉన్నవారు ట్రాక్టర్, బోరు యంత్రం,కోత యంత్రం (హార్వెస్టర్) వరి గడ్డి కట్టలు కట్టే యంత్రం మొదలైనవి  కొని వాటిలోని  వాటితోని వ్యవసాయ పనులు చేయిస్తున్నారు.

వ్యవసాయం యంత్రికరణ వలన కూలీలకు పనులు దొరకక పనులు వెతుక్కుంటూ పట్టణాలకు వలసలు పోతున్నరు. ఈ విధంగా గ్రామాలు తరుగుతున్నయి. పట్టణాలు పెరుగుతున్నయి. ఇది హరిత విప్లవం తీసుకు వచ్చిన అసమ అభివృద్ధి.

హరిత విప్లవం తర్వాత గ్రామాన్ని ఎక్కువ ప్రభావితం చేసింది తెల్ల విప్లవం లేక ఆపరేషన్ ఫ్లడ్. దీన్ని పాల ఉత్పత్తిని పెంచడానికి ప్రవేశపెట్టారు. వ్యవసాయంలో సంకరజాతి విత్తనాలు వచ్చినట్లే సంకరజాతి పశువులు వచ్చినవి. "మంచి ఇత్తునం కావాలని సంపర్కం లేకుండా ఎదకు వచ్చిన లేగదూడలకు కృత్రిమ గర్భధారణ చేస్తున్నారు.(పుట 55). దేశవాళి పశువులు అయినా ఆవు, బర్రెలకు ఎక్కువ పాలు రావు. అదే జెర్సీ ఆవు, ముర్రా జాతి బర్రెలు ఎక్కువ పాలు ఇస్తయి.ఈ జాతుల స్వచ్ఛతను కాపాడటానికి పశువుల మందలకు పంపకుండా దొడ్డి లోనే పెంచుతరు. ఒకవేళ ఎదకు వస్తే ఎద లక్షణాలు గుర్తించి కృత్రిమ గర్భధారణ కోసం విత్తనపు కోడె/పోతు వీర్యాన్ని ఎక్కిస్తారు. ఈ విధంగా కృత్రిమ గర్భధారణ తోటి వాటి సంతతి పెరుగుతుంది. ఎక్కువ పాలను ఇస్తయి.ఇట్ల వచ్చినవే కోళ్ల పరిశ్రమలు, డైరీ ఫామ్ లు, చేపల పెంపకం. చేపల్లో "రవు" (పుట 56) కృత్రిమంగా అభివృద్ధి చేసిన జాతి. దీనిలో పోషక విలువలు (ప్రొటీన్లు) అధికంగా ఉంటాయి.

పరిపాలన సంస్కరణల్లో భాగంగా మండల వ్యవస్థ ఏర్పడింది. గ్రామాలలోని ఆధిపత్య కులాలు రాజకీయ పదవులను చేజిక్కించుకున్నారు. ఒకవేళ ఈ అవకాశం లేని పరిస్థితుల్లో తమ దగ్గరి మనుషుల గెలిపించుకున్నారు. తమ పలుకుబడితో  కాంట్రాక్టు ,రాజకీయ పైరవీలు చేసి సొమ్ము చేసుకుంటున్నారు. వారి ఆధిపత్యాన్ని నిలబెట్టుకుంటున్నారు.

వ్యవసాయం తర్వాత గృహ యాంత్రీకరణం జరిగింది. రోలు,రోకలి,ఇసుర్రాయి, పొత్తురం వస్తువుల స్థానంలో రైస్ మిల్, పిండి మిల్, గ్రైండర్, వాషింగ్ మిషన్, ప్రెషర్ కుక్కర్, వ్యాక్యూమ్ క్లీనర్, గీజర్, టీవీ, కూలర్, రిఫ్రిజిరేటర్ మొదలైన వస్తువులు ఇంటిని పూర్తిగా యంత్రికరణ చేసింది.  (పుటలు71,72,118,119,123,143,156).

శుభ్రం చేయకుండా నీళ్లు తాగితే కలరా లాంటి ప్రాణాంతక వ్యాధులు వస్తాయని వ్యాపార సంస్థలు ఒక ప్రచారం మొదలుపెడతాయి. నీటి ద్వారా సంక్రమించే వ్యాధులు లేకుండా చేసే ఫిల్టర్లు మొదలు వచ్చినయి. ఇప్పుడు గ్రామ గ్రామానికి ఇంటింటికి ఫిల్టర్లు వచ్చినయి. గ్రామంలో ఫిల్టర్ నీరు కొనుక్కొని తాగుతున్నారు. ఉచితంగా దొరికే నీరు ఇప్పుడు వ్యాపార సరుకు అయింది.నీళ్ల ప్యాకెట్లు, నీళ్ల బాటిళ్లు ఇట్లా వ్యాపారం పెరిగింది. "మంచినీళ్లు సుత ప్యాకెట్లు గా మారుతున్నాయి"( పుట 36).

1991లో ప్రపంచీకరణ ప్రారంభమైన తర్వాత గ్రామం పూర్తిగా మార్కెట్ కు    అనుసంధానం అయింది. రహదారులు ఏర్పడ్డయి. సరుకుల రవాణా కొరకు ఆటోలు, టాటా ఏసీలు ప్రతి ఊరుకు రవాణా అందుబాటుకు తెచ్చినయి. గ్రామంలోని ప్రతి ఇంటికి రంగు రంగుల టెలివిజన్లు వచ్చినయి.(పుట 156 ) వినోదంతో పాటు సరుకుల వ్యాపార ప్రకటనలు తెచ్చింది. సినిమా, సీరియల్ పావుగంట, వ్యాపార ప్రకటనలు పదినిమిషాలు. వినోదం కంటే వ్యాపారమే మెదట్ల నిండిపోతది. తెల్లవారి ఏ వస్తువు కొనాలన్నా అవే వ్యాపార ప్రకటనలు మెదట్ల మెసులుతయి.   ఇల్లు పెట్టుబడిదారులు తమ సరుకులను అమ్ముకునే వేదిక అయింది టీవీ. సీరియల్స్ చూడాలంటే డిష్ కనెక్షన్ కావాలి. దానికి నెల నెలకు డబ్బు కట్టాలి. పొరుగు వాళ్లతోని మాట లేదు ముచ్చట లేదు. ఇంటిలోనే కుటుంబ సభ్యులు ఒకరితోనొకరు మాట్లాడుకునే పరిస్థితి లేకుండా చేసింది టీవీ."టీవీల ముందటనే తలెలు పట్టుకుని తినుకుంట సూస్థన్రు" (పుట 245- 46) ఇది మనుషుల మధ్యన ఉండే సామూహికతను దెబ్బతీసింది.

దీని తర్వాత సెల్ ఫోన్, స్మార్ట్ ఫోన్ లకు నిరంతరాయంగా సిగ్నల్స్ అందించడానికి సెల్టవర్లు వచ్చినయి. ఫోన్ లో బ్యాలెన్స్ కోసం రీఛార్జి వచ్చింది. ఇప్పుడు ప్రపంచం పిడికిట్లోనే "స్మార్ట్ ఫోన్ వచ్చినంక అంతా నాశనం అవుతుంది"(పుట 344) ఫోన్ లో కాలక్షేపం కోసం వీడియోలు, చాట్ లు, పబ్జి గేమ్ లు వచ్చినయి. ఈ ఆటలో ఒక వ్యసనంగా మార్చేస్తున్నాయి. అది చూసి ఆడి ప్రపంచాన్ని మరిచి పోతున్నారు.సోయి లేని మనషులు తయారవుతున్నరు.

గ్రామాలకు రియల్ ఎస్టేట్ వ్యాపారం వచ్చింది. ఎకరాలు కొని గజాల కొద్ది అమ్మె పద్ధతి వచ్చింది. సంపన్నులు ఈ వ్యాపారం చేసి ఇంకా సంపన్నులు అవుతున్నారు. భూమి కబ్జాలు, దందాలు పెరిగిపోతున్నాయి.అల్కగ  సంపాదించుడు"(పుట 246) నేర్చుకున్నారు.

రియల్ ఎస్టేట్ తో పాటు నిర్మాణ రంగం పెరిగింది. ప్లాట్లు కట్టి అమ్ముడు, అపార్ట్మెంట్లు కట్టి అమ్ముడు జరుగుతుంది. ఈ నిర్మాణ రంగానికి ఇసుక,మొరం, రాయి, కలప అక్రమ రవాణాలు పెరిగిపోయినయి. ఈ విధంగా సహజ వనరులను కొల్లగొట్టి సొమ్ము చేసుకోవడం మామూలు విషయం అయిపోయింది. గ్రామాల్లోని గుట్టలు పచ్చ నోట్ల కట్టలు గా మారుతున్నయి. "ఏ గుట్టనన్న గ్రానైట్ కు అక్కరకు వచ్చిందంటే సాలు దాన్ని కొనుక్కొని బయటి దేశాలకు అమ్మ వట్టిరి"(పుట 171)

గ్రామాల్లో సంస్కృతీకరణ, పాశ్చాత్యీకరణ పెరిగిపోయింది. బ్రాహ్మణుల ఆచారవ్యవహారాలను అనుసరించడం సంస్కృతీకరణ అంటారు. పాశ్చాత్యుల ను అనుకరించడం పాశ్చాత్యీకరణ. ఇవి రెండు గ్రామాల్లో జమిలిగా అమలు జరుగుతున్నాయి. పిల్లలు పుడితే "కొత్త నామకరణాలు"(పుట 89) సంస్కృతీకరణ లో ఒక అంశం.దోతులు కట్టుకోవడం పూర్తిగా తగ్గిపోయింది. ప్యాంటు షర్టు వేస్తున్నారు. మొదలు సమాజంలోని బ్రిటిష్ వారిని అనుకరించి ప్యాంటు టీషర్ట్ వేసుకున్నారు. అదే అనుకరణ తోని యువతరం అంతా జీన్స్ మీది కెళ్ళి టీషర్ట్ వాడుతున్నారు (పుట 332)

ఇప్పుడు గ్రామాలు పూర్తిగా పట్టణాలను అనుసరిస్తున్నాయి. కొత్త కొత్త పద్ధతులు ఏవి వచ్చినా గ్రామానికి చేరుతున్నాయి. ముఖ్యంగా పెళ్లిళ్లకు వేదిక పూలతోని అలంకరణ, ఫోటోగ్రఫీ, వీడియోగ్రఫీ వంటి అనేక అంశాల్లో పట్టణాలను అనుకరిస్తున్నారు. స్తోమత ఉన్నా లేకున్నా అప్పులు చేసి ఖర్చు పెడుతున్నారు. గ్రామం మొత్తం వినిమయ సంస్కృతిలో భాగం అయింది.

గ్రామంలోని మిగులును లిక్కర్ వ్యాపారం,బార్లు,మాల్స్ పట్టణాల్లో ప్లాట్లు, విందులు వినోదాలు,పండగలు పబ్బాలకు ఖర్చు పెడుతున్నారు.

ఎన్ని ఆధునిక సౌకర్యాలు వచ్చిన కట్టు బొట్టు, ఆహారం, ఆహార్యం మారిన గ్రామం మూల ధాతువు మారలేదు. ఎలాంటి సడలింపులు లేవు. నిచ్చెన మీద పెద్ద కులపాయన కూకుంటే కింది మెట్టు మీద ఆయనకన్నా తక్కువ కులపాయన ఆ కింది మెట్టుమీద అ చేతిపనోళ్లు, ఇంకా కింది మెట్టుమీద దళితులు కూకుంటారు.( పుట 3)

"భారతీయ పల్లెలే అభివృద్ధికి పట్టు  గొమ్మలు" అని గాంధీ అన్నాడు. అంబేద్కర్ దృష్టిలో గ్రామాలు "హిందూ సామాజిక వ్యవస్థ నమూనాలు. గ్రామాలు రెండు భిన్నమైన సమాజాల సమ్మేళనం. గ్రామంలో నివసించే సవర్ణులు, గ్రామం బయట నివసించే అంటరానివారు ఈ రెండు భిన్నమైన సమాజాలు"

"స్వయం సమృద్ధ గ్రామీణ సమాజాలు భారత దేశాన్ని నాశనం చేసినవి. గ్రామం లో ఏముంది? మురిగిపోయిన స్థానిక త్వం, అజ్ఞాన అంధకారం, సంకుచితత్వం, మతోన్మాదం" అన్నాడు అంబేద్కర్.

"ఎన్ని కులాలన్న ఉండనియ్యి ఊరంతా చుట్టాలు లెక్కనే వరుసతోనే పిలుసుకుంటారు. (పుట 31) ఇది గ్రామం సాధించిన కృత్రిమ సామరస్యం. గీత దాటితే కింది కులాల వాళ్ళ ప్రాణాలకు ముప్పు ఉంటుంది. అందుకే వాళ్లు కూడా అనిగిమనిగి బతుకుతారు.

ఊరి దస్తూరి చాలా కాలం రాసిన కాలమ్స్ సమాహారం కావడం వలన కొన్ని పునరుక్తులు చోటుచేసుకున్నవి. గ్రానైట్ పరిశ్రమ గురించి (పుటల్లో 155, 171,240)ఉంది. "అరుగుల మీద కూకొని ముచ్చట్లు" (పుటలు 321,335)కనబడతాయి.

రైతు వృత్తి పనివారికి వస్తు రూపంలో చెల్లించే కూలిని "బాపతు" (పుట 293) అదే దాన్యం రూపంలోని కూలీని 'బిచ్చం" (పుటలు 320,337) అంటాడు.

అంబటాళ్ల సమయం గురించి ఒక చోట 11 గంటలకు (పుట 146) మరోచోట పన్నెండు గొట్టంగా (పుట 189) అంటాడు.

వాన కాలంలో బొడ్డు మల్లె చెట్టు పూస్తుందని (పుటలు 112, 256) చెపుతాడు, కానీ అది చలికాలం లో పూస్తుంది.

జొన్నలు మక్కలు ఇసురురాయి లో పోసి ఇసిరినంక వచ్చేదాన్ని తాల్చి పిండిని గటుకను వేరు చేస్తరు. మళ్లీ గటుకను కోడి పొట్టును వేరు చేస్తే గటుక వస్తది దాన్ని ఎసట్ల వేసి ఉడికించినంక గటుక తయారు అయితది. ఇదే గటుక క్రమం."ఇసిరి పిండి చేసి ఆ పిండిని ఉడకబెడితే మక్క గటుక అయితది" (పుట 306) అంటాడు.

అన్నవరం దేవేందర్ ఇప్పటి తరం వారికి గ్రామంలో చోటు చేసుకున్న మార్పులను వివరించాలని ఊరి దస్తూరి రాసిండు. సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు చేయవలసిన పనిని ఒక కవి చేయడం అభినందనీయం. మలి ముద్రణలో పైన సూచించిన వాటిని సవరిస్తాడని ఆశిద్దాం.

 

సంప్రదించిన పుస్తకాలు

 1. విద్యాసాగర్  ఎస్.ఎ 2013 పల్లెను మింగిన పెట్టుబడి గ్రామీణ ఆర్థికం- ఒక పరిశీలన పికాక్ బుక్స్ హైదరాబాద్

2.వేణుగోపాల్.యన్ 2013 ఊరి దారి, గ్రామ అధ్యయనాల పరిచయం, వీక్షణం పబ్లికేషన్స్ హైదరాబాద్

3.పురేంద్ర ప్రసాద్ 2015 సమకాలీన భారత దేశంలో గ్రామీణ అధ్యయనాలు అవసరమా?(13- 26) మారుతున్న గ్రామీణ జీవితం ఒక అధ్యయనం సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రం హైదరాబాద్

4. బాలగోపాల్ .కె 2018  కరువు వ్యవసాయ సంబంధాలు మానవ హక్కుల వేదిక ప్రచురణలు హైదరాబాద్

5. నరసింహారెడ్డి డి 2018 తెలంగాణ పల్లెలు వర్గ సామాజిక విశ్లేషణ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రం హైదరాబాద్

 6.Srinivas.M.N 1994, caste in modern india and other essays,india promoters and publishers pvt.ltd Bombay.

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర -14

1903 నుండి రచనారంగంలో కనబడే స్త్రీలలో పాలేపు మాణిక్యాంబ ఒకరు. ఆమెవి రెండు పాటలు మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. వాటిలో మొదటిది సరస్వతీ సంకీర్తనం (హిందూ సుందరి, సెప్టెంబర్& అక్టోబర్ 1903) రెండవది   లక్ష్మీ దేవికి మంగళ హారతి ( హిందూసుందరి ,డిసెంబర్, 1903)  ఆ నాడు వచ్చిన స్త్రీల పాటలు అన్నిటి వలెనె    ఈ రెండింటి లోను చివరి చరణాలు మాణిక్యాంబ అన్న కవయిత్రి  నామముద్రతో ఉన్నాయి.మొదటి పాటలో   “పాడుదమే రహి భామ లందరము వాక్సతినెదలో వదలక దలచుచుఅనే పల్లవి సామూహిక గానానికి స్త్రీలను సంసిద్ధం చేస్తున్నట్లుగా ఉంది.సారసలోచనా సంఘము ( బ్రోవను భారమునీదని పరిపరివిధముల పాడుదమేఅనే మొదటి చరణం స్త్రీల సంఘంలో భాగస్వామి గా  పాలేపు మాణిక్యాంబ స్త్రీల సంఘాల అభివృద్ధిని కోరుకొంటున్నదని చెబుతుంది. నాలుగవ చరణం లోనిరతము మంగళకరమగు విద్యనుకరుణనొసగుమని కోరటం ఆమె స్త్రీ విద్యా భిమానాన్ని వ్యక్తీకరిస్తుంది. సరస్వతీ ప్రార్ధన అయిదవతనం కొరకో, ఐశ్వర్యం కొరకో , మోక్షం కొరకో కాక స్త్రీల సంఘటిత శక్తిని నిలపటానికి స్త్రీ లకు విద్య కో రటానికి   సాధనం కావటం విశేషం. 

పాలేపు మాణిక్యాంబకు పద్యరచనా శక్తి కూడా ఉంది అనటానికి ఆమె సమస్యా పూరణ పద్యాలు వ్రాయటం నిదర్శనం.శునకమ్ములు పువ్వులయ్యేశోభ వహింపన్అన్న సమస్యను తీసుకొనిమును హిమవంతుని సుత నీశుని తోడం గూర్ప(దలచి  శుక వాహనుఁడే / పున నేయఁగ నప్పరమేశునకమ్ములు పువ్వులయ్యే శోభ వహింపన్అని అందంగా , అర్ధవంతంగా పూరించింది. ( హిందూ సుందరి , డిసెంబర్ ,1903) 

                                                            1

1903 లో రచనా రంగంలో కనబడే మరొక స్త్రీ ఉన్నవలక్ష్మీ బాయమ్మ. ఆమె  1882 లో గుంటూరు జిల్లా సత్తెనపల్లి తాలూకాలోని ఆమీనాబాద్ లో పుట్టింది. తండ్రి నడింపల్లి సీతా రామయ్యతల్లి రామలక్ష్మమ్మ . పదేళ్ల వయసులో   ఉన్నవలక్ష్మీనారాయణ తో అయిన పెళ్లి వల్ల ఆమె ఉన్నవలక్ష్మీ బాయమ్మ అయింది. భవిష్యత్తులో సంఘసంస్కర్త , జాతీయవాది , రచయిత కానున్న ఉన్నవలక్ష్మీ నారాయణతో 1900 నాటికి గుంటూరులో ఆమె కాపురం మొదలైంది. సామాజిక సేవారంగంలోకి ఇద్దరూ ఒకేసారి ప్రవేశించారు. 1902 లో గుంటూరు లో వితంతు శరణాలయాన్ని స్థాపించి వితంతువులకు పునర్వివాహాలు జరిపించారు. ఆవిషయంలో వాళ్ళ మీద వీరేశలింగం ప్రభావం బలంగా ఉంది. వయోజనులైన స్త్రీలకు విద్యాబోధన , చేతివృత్తులలో శిక్షణ ఇచ్చేందుకు   ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ  కొండా వెంకటప్పయ్య ఇంట్లో ఒక  సంస్థను ప్రారంభించింది 1918లో అయినా అదే తరువాత శారదా నికేతన్ గా అభివృద్ధి చెందినా వితంతు శరణాలయ నిర్వహణకు, స్త్రీ పునర్వివాహాలకు అనుబంధంగా ఉన్నవలక్ష్మీబాయమ్మ  స్త్రీ విద్య గురించి ఆలోచించటం , పనిచేయటం మొదలు పెట్టారనటానికి 1903 , 1904 సంవత్సరాలలో లభిస్తున్న ఆమె రచనలే నిదర్శనం. 

 ‘స్త్రీవిద్య’   ( హిందూ సుందరి ,నవంబర్ 1903,  విషయసూచికలో   ఉన్నత విద్య)  సోదరీ మణులారా అనే సంబోధనను బట్టి  ఉపన్యాసం   అయి ఉంటుంది. ఇది అప్పటికే గుంటూరు లో జరిగే సభ సమావేశాలను, స్త్రీల సమస్యల మీద వాటిల్లో జరిగే చర్చలను ఎంత నిశితంగా గమనిస్తున్నదో , స్పందిస్తున్నదో తెలుపుతుంది అక్టోబర్ 27 న గుంటూరు మిషన్ కాలేజీలో ఒక మీటింగ్ జరిగింది. స్త్రీలకు బిఎ మొదలైన గొప్ప పరీక్షలు అవసరంలేదని ఆ సభలో ఎవరో అన్న మాటను ప్రస్తావిస్తూ దానిని ఆమె ఖండించినతీరు ఆసక్తికరం. స్త్రీలను ఇట్లుఅడుగంట పెట్టటంన్యాయమా అన్నది ఆమె ప్రశ్న. తాము  చదువుకొని స్త్రీ విద్యా ధ్వజం ఎత్తవలసి ఉండగా పబ్లిక్ మీటింగులలో ఇట్లా మాట్లాడటం ఏమిటి అని నిలదీసింది. భార్యలకు విద్య చెప్పవలసి ఉండగా మూలనణచి బుద్ధివికాసం కలగకుండా చేయటం అన్యాయం అంటూ అప్పటికే విద్యావంతులైన పండిత రమాబాయి వంటి రాష్ట్రేతర స్త్రీలను, భండారు అచ్చమాంబ కొటికలపూడి సీతమ్మ మొదలైన తెలుగు స్త్రీలను పేర్కొని వాళ్ళు స్వతంత్రంగానో , భర్తల తోడ్పడుతోనో చదువుకొని దేశాభ్యుదయానికి పాటుపడుతున్నారే !? వాళ్ళ చరిత్రలు చదివి అయినా ఈ పురుషులు నేర్చుకోరా అంటుంది. ఇంకా స్త్రీలకు గొప్ప చదువులు వద్దనడం దేశం యొక్క దురవస్థ అంటుంది. స్త్రీలు విద్య నేర్చుకొంటే వారి ప్రవర్తన మంచిదిగా ఉండదని కొందరు పురుషులు అంటుండటాన్ని ప్రస్తావించి దానిని ఆమె కొన్ని ఉదాహారణలతో విజయవంతంగా తిప్పికొట్టింది. కొందరు జంద్యంతో వురి వేసుకున్నారని వింటున్నాం కదా .. పురుషులు జంద్యం లేకుండా ఉండటం మంచిది అని తీర్మానిద్దామా ? కొందరు నూతుల్లో చెరువుల్లో పడి చనిపోతున్నారు కదా నూతులు , చెరువులు పూడ్చేస్తే మంచిది అందామా ? అని ప్రశ్నించి ఇవి ఎంత తెలివితక్కువ పనుల్లో   చదువుకొన్న స్త్రీలు చెడిపోతారని ఏ ఒకరిద్దరి గురించిన అనుమానం  వల్ల స్త్రీలకు చదువు వద్దనడం కూడా అంత తెలివితక్కువ పని తేల్చింది ఉన్నవబి లక్ష్మీబాయమ్మ. 

లక్ష్మీబాయమ్మ వ్యాసందేవుని యెడల మనము చెల్లించవలసిన విధులు’  1904 జనవరి జనానా పత్రికలో వచ్చింది . విగ్రహారాధన కన్నా విజ్ఞాన సంపదా సముపార్జన నిజమైన దైవారాధన అంటుంది లక్ష్మీబాయమ్మ. దేశాభివృద్ధికి పాటుపడాటాన్ని మించిన  దైవభక్తి లేదంటుంది.( జంధ్యాల కనకదుర్గ , స్వతంత్రత నుండి స్వాతంత్య్రనికి ) ఆ రకంగా ఆమె మానవసేవే మాధవసేవ అని చెప్పినట్లయింది. ఐకమత్యము అనే వ్యాసంలో (హిందూసుందరి , మార్చ్ 1904) ఎక్కువ తక్కువ భేదభావం లేక , ఎవరిపట్లా విరోధ బుద్ధి లేక స్త్రీలు పరస్పర స్నేహంతో  ఐక్యంగా ఉండటం అభివృద్ధి కారకం అవుతుందని పేర్కొన్నది లక్ష్మీ బాయమ్మ.నూరు జట్లు కూడవచ్చును గాని మూడు కొప్పులు కూడవన్న నింద బాపు కొనటానికి  స్త్రీలు ఎంత శ్రమకైనా ఓర్చి ప్రయత్నం చేయాలనీ అక్కడే ఐకమత్యం యొక్క అవసరం ఉందని పేర్కొన్నది.స్త్రీబుద్ధి ప్రళయాంతకఃవంటి స్త్రీలగురించిన వాడుకలు పోయేట్లు చేయటానికి స్త్రీలు ఐకమత్యంతో చేయవలసిన కృషి గురించి హెచ్చరించింది లక్ష్మీ బాయమ్మ. 

లక్ష్మీ బాయమ్మ స్త్రీ విద్య గురించి సంభాషణ తో కూడిన మరొక రచన చేసింది. ( హిందూ సుందరి ,మార్చ్ 1904)స్త్రీవిద్య మా కాలం నాడు లేదమ్మా అంటూ స్త్రీ విద్య వ్యతిరేక వాదం చేసే కామమ్మకు , స్త్రీలు విద్యనేర్చుకొని జ్ఞానాభివృద్ధి చేసుకొనడం ఈ నాటి ప్రపంచ అవసరం అని వాదించే శేషమ్మకు మధ్య సంభాషణగా సాగే ఈ కథ  ( దిద్దుబాటలు - దిద్దుబాటును ముందు కథలు 1992) లో విద్య అపకీర్తి కారణం అని స్త్రీల మానసలకు ఎక్కించ బడ్డ  మూఢ విశ్వాసాన్ని శేషమ్మ స్త్రీ చదువుకొంటే వినయాది గుణాలు, పరోపకారజ్ఞానాభివృద్ధి కలుగుతుందని తిప్పి కొట్టింది. కామమ్మ కాస్త దిగివచ్చి విద్య అనవసరం అని కాదు గానీ గొప్ప పరీక్షలు, పబ్లిక్ మీటింగులు , పత్రికలకు వ్రాయటం , పత్రికలు తెప్పించుకొని చదవటం దురాచారం అని మరొక వాదన లేవనెత్తింది. అంతే కాదు స్త్రీపురుష భేదం లేదు , అందరూ సమానులే అనటం కూడా అనర్ధకంగా ఉంది అని  ఆమె అభిప్రాయం. స్త్రీ పురుషులిద్దరినీ ఒక భగవంతుడే సృష్టించి పాలిస్తున్నాడు కదా అందువల్ల వాళ్లిద్దరూ సమానులే అంటుంది శేషమ్మ. 

ఆ సందర్భంలో స్త్రీపురుషుల మధ్య కామ మొహాలను మించి ఉండవలసిన స్నేహ సంబంధాల గురించి ఉన్నవలక్ష్మీబాయమ్మ ఆలోచించటం కనిపిస్తుంది. విద్య వల్ల కలిగే ఆత్మ విశ్వాసం స్త్రీలను నిర్భయులను చేస్తుందని , అదే స్త్రీలకు పురుషులతో స్వేఛ్ఛగా మాట్లాడే వివేకాన్ని ఇస్తుందని శేషమ్మ ముఖంగా చెప్పింది.  స్త్రీపుషులిద్దరిమధ్యా జ్ఞానవినిమయ సంభాషణ తప్పు పట్టవలసినది కాదు అని శేషమ్మ చెప్పటం అందులో భాగమే. ఆ స్నేహ సంబంధాలను గుర్తించే కొత్త సంస్కారం సమాజంలో వ్యాపించాలని ఆమె భావం. 

దొరసానులతో కలిసి  తెల్ల చీరా తెల్ల రవిక ధరించి నగలు పెట్టుకోకుండా కూర్చున్న వీరమ్మ ప్రస్తావన ఎత్తి స్త్రీలు చదువుకొని అంతామాలకూడుచేస్తున్నారన్న కామమ్మ ఆరోపణ కు శేషమ్మ స్పందించిన తీరులో    చదువుకొని విద్యావంతులు అయిన స్త్రీలు ఏ కులం వాళ్ళయినా ఏ మతం వాళ్ళయినా విద్యావంతుల సాంగత్యం, స్నేహం కోరటం  సమాజంలో మార్పుకు కారణం  కాగలదన్న అభిప్రాయం వినబడుతుంది.అలాగే స్త్రీలు చదువుకొని నగలు ధరించటం మానేస్తు న్నారని అదొక తప్పుగా ఎంచుతున్న కామమ్మకు విద్యా జ్ఞానాన్ని మించిన అలంకారం స్త్రీలకు లేదని సమాధానం ఇచ్చింది శేషమ్మ.  

  పురుషులతో పాటు విగ్రహాలను పూజించటం, నోములు వ్రతాలు చేయటం మానెయ్యటం స్త్రీల చదువు ఫలమా అని కామమ్మ వాపోవటం గమనించదగినది. విగ్రహారాధనను వ్యతిరేకించే బ్రహ్మసమాజ మతం అప్పటికే తెలుగు ప్రాంతాలలో బాగా వ్యాపించింది. స్త్రీలు కూడా ప్రార్ధనా సమాజాలకు హాజరుకావటం , ఆ సమావేశాల కోసం పాటలు వ్రాయటం , పాడటం ఇవన్నీ జరుగుతున్న నేపథ్యంలో ఈ మార్పులు మింగుడు పడని సంప్రదాయ వర్గపు ఆక్రోశం కామమ్మది. నూతనంగా రూపొందుతున్న సమాజం లోని అభ్యుదయ విలువలకు ప్రతినిధిగా శేషమ్మ నిర్ద్వంద్వం గా  విగ్రహారాధనను వ్యతిరేకించింది. లోహంతో చేసిన విగ్రహాల ఆరాధన, నోములు వ్రతాలు ఆచరించటం, ఉపవాసాలతో జీవాత్మను హింసించటం ఇవేవీ  భగవంతుడు కాదు అంటుంది. 

ఆ రకంగా లక్ష్మీబాయమ్మ స్త్రీవిద్య గురించి సమకాలంలో నడుస్తున్న సంఘర్షణను , సంవాదాన్ని వస్తువుగా చేసి వ్రాసిన కథ ఇది. 

ఆ తరువాతి కాలంలో ఉన్నవలక్ష్మీబాయి జాతీయ విధానంలో స్త్రీ విద్యా వ్యాప్తికి శారదానికేతనం ద్వారా విశేష కృషిచేసింది.  విదేశీ వస్తు వస్త్ర బహిష్కరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నది  నూలు వడికి, ఖద్దరు ధరించింది. గాంధీ పిలుపు మేరకు సత్యాగ్రహ ఉద్యమంలో పాల్గొని అరెస్ట్ అయింది. 1941 ఫిబ్రవరి లో రాయవెల్లూరు జైలులో మూడు నెలలు శిక్ష కూడా అనుభవించింది. ఇంత సంపన్నమైన సామాజిక రాజకీయ జీవిత అనుభవాలను  ఎందువల్లనో ఆమె సాహిత్యంగా చేయలేదు. నిజానికి ఆమె భర్త ఉన్నవలక్ష్మీ నారాయణ 1922 నాటికి మాలపల్లి నవల , నాయకురాలు నాటకం వంటి రచనలతో సాహిత్య రంగం లో పేరెన్నిక గన్నాడు. వితంతు పునర్వివాహాల దగ్గరనుండి , స్త్రీవిద్య ,శారదానికేతన్ నిర్వహణ, జాతీయోద్యమం అన్నిటిలోనూ ఇద్దరూ కలిసే పనిచేశారు. అయితే 1904 నాటికి నిర్దిష్టమైన చూపుతో , నిర్భయంగా తాను అనుకున్నది చెప్పి ఒప్పించగల రచనా ప్రతిభను పెంచుకున్న ఉన్నవలక్ష్మీబాయి   1956 లో మరణించేవరకు  రచనలు ఏవీ చేసినట్లు కనబడదు. ఎందువల్లనో మరి!?  

                                                2

1903 నుండి రచనలు చేసిన మరొక స్త్రీ బుర్రా బుచ్చి బంగారమ్మ. ఆమెను చిన్నప్పటి నుండి ఎరిగి ఉన్న బుర్రా శేషగిరిరావు వ్రాసిన దానినిబట్టి ( హిందూ సుందరి , ఆగస్టు , 1912)  ఆమె దివాన్ బహద్దూర్ బుద్ధవరపు నారాయణమూర్తి పంతులు గారి కూతురు. భర్త బుర్రా వెంకటేశ్వరరావు పంతులు ఆనాటికి కర్నూలు లో డిస్ట్రిక్ట్ మునసబు. పెళ్లి బాల్యంలోనే అయింది. భర్త సంస్కరణాభిలాషి. స్త్రీవిద్య సంస్కరణ సాధనం అని ఆయన నమ్మకం. అది ఇంటి నుండే ప్రారంభించాలని భార్యకు చదువు చెప్పటం మొదలు పెట్టాడు. తెలుగు , ఇంగ్లీష్ సంస్కృతం నేర్చుకొన్నది. ఇంగ్లీషులో ధారాళంగా మాట్లాడగలిగిన విద్య వచ్చింది. సంస్కృతంలో ఆమె అభిలాష ను గుర్తించి భర్త ఒక పండితుడిని ఏర్పరచి సంస్కృతం ప్రత్యేకంగా చెప్పించాడు.యూనివర్సిటీ పరీక్షలకు సంస్కృతం చదువుకొన్న నా కన్న యామెకు సంస్కృత జ్ఞానమెక్కువగా కలదు.అని బుర్ర శేషగిరిరావు గారు చెప్పటం బంగారమ్మ గారి పాండిత్యానికి లభించిన బంగారు పతకం. నోములు వ్రతాలు, పూజా పునస్కారాలు , ఉపవాసాలకన్నా పతిసేవ , బంధు మిత్రులను ఆదరించటం పెద్దలయెడ గౌరవం , పేదలయెడ కరుణ ఆమె లో మిక్కుటమని పేర్కొన్నాడాయన. స్త్రీ జన విద్యాభివృద్ధి కొరకు, స్త్రీల అభివృద్ధి కొరకు కార్యమగ్నురాలైన బుచ్చిబంగారమ్మ ను  ఆయన  ఈ వ్యాసంలో  పరిచయం చేశారు. 

1912 నాటికి కర్నూలు లో ఉన్న బుచ్చి బంగారమ్మ సామాజిక ఉద్యమ జీవితం 1902 లో  అసికా హిందూ స్త్రీ సమాజ నిర్మాణంతో బరంపురంలో మొదలైంది.  నాటికి ఆమె నివాసం  అసికా పట్టణం బరంపురానికి దగ్గరలో ఉన్న ఊరు.  ఆ ఊళ్ళో ఆమె  స్త్రీ సమాజం ఏర్పరచటం గురించి ప్రధమ సంవత్సర నివేదిక వల్ల ( హిందూ సుందరి , డిసెంబర్ 1903) తెలుస్తున్నది . చదువుకొన్న స్త్రీలు , ఉన్న చదువును అభివృద్ధి పరచుకొనాలనుకొనే స్త్రీలు ఉండటం చూసి గృహకృత్యములు పూర్తయ్యాక సమయం వ్యర్థం చేయక స్త్రీలందరూ  ఒక చోట చేరి పుస్తకపఠనం మొదలైన వాటితో జ్ఞానాభివృద్ధి పొందాలని , బాలికా విద్యకు పాటు పడాలని  ఆశించి  1902 సెప్టెంబర్ 18 న బుచ్చి బంగారమ్మ తన  ఇంట్లోనే ఒక సమావేశం ఏర్పాటు చేసి అందరినీ పిలిచింది. తన ఉద్దేశాలను వివరించి వాళ్ళ అభిప్రాయాన్ని కూడగట్టింది.  అక్టోబర్  21 న అసికా ధర్మశాలలో జరిగిన సమావేశంలో  స్త్రీసమాజాల వల్ల లాభాలను గురించి మాట్లాడి  అసికాపట్టణ స్త్రీసమాజ నిర్మాణం  చేసింది .   దూరంగా ఉన్న బాలికా పాఠశాల దూరంగా ఉండటంవల్ల పాఠశాలలో చేరే  బాలికల సంఖ్య తక్కువగా ఉందని చేరిన వాళ్ళహాజరు కూడా  తక్కువగానే ఉంటున్నదని బాలికలకు ఒక బండి పెట్టి రవాణా సౌకర్యం కల్పిస్తే పరిస్థితి మెరుగుపడుతుందని బండి ఎద్దుకు అయ్యే సొమ్ము తాను ఇస్తానని ప్రకటించి దాని పోషణకు, స్త్రీ సమాజానికి వార్తాపత్రికలు తెప్పించటానికి చందాలు వేసుకొంటే బాగుంటుందని ప్రతిపాదించి కార్యాచరణకు దిగింది. అక్కడి నుండి  అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం కార్యదర్శిగా అనేక ప్రాంతాలకు తిరుగుతూ స్త్రీ జనాభ్యుదయాన్ని కాంక్షిస్తూ ఉపన్యాసాలు చేసింది . ఆయా ప్రాంతాలలో స్త్రీ సమాజాల ఏర్పాటుకు ప్రోత్సహించింది.

అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం ప్రతినెలా సమావేశం అవుతుండేది.  స్త్రీలు పుస్తకాలు చదువుకొనటం, పుస్తకాల గురించి మాట్లాడుకొనటం మాత్రమే కాక  , దైవభక్తి, ప్రభుభక్తి, పతిభక్తి, హిందూ స్త్రీల దుస్థితి , స్త్రీవిద్య, స్నేహం, స్త్రీ సమాజాల అవసరం మొదలైన వాటి మీద ఉపన్యాసాలు  ఏర్పాటుచేసుకొనేవాళ్లు. బుచ్చి బంగారమ్మ తో పాటు న్యాపతి రాముడమ్మ , మోచర్ల లక్ష్మీ నర్సమ్మ ఉపన్యాసాలు ఇచ్చేవాళ్ళు.  మొదటి సంవత్సర సభకు విశాఖ పట్టణం నుండి వచ్చిన బుద్ధవరపు వీరలక్ష్మమ్మ( ఈమె సిద్దేశ్వరం జమీందారు గారి కూతురు. ఆమె భర్త అప్పుడు విశాఖపట్నం డిప్యూటీ కలెక్టర్)  ఆధ్యక్షత వహించింది.  ఖజానా సీతమ్మ, గాది సీతమ్మ, చిలుకా సీతమ్మ మొదలైనవాళ్లు చందాలు ఇచ్చి సమాజ నిర్వహణ కు తోడ్పడ్డారు. 

మొదటి సంవత్సరం 13 సమావేశాలు జరుపుకున్న అసికాపట్టణ స్త్రీ సమాజం రెండవ సంవత్సరంలో 36 సభలు జరుపుకొన్నదంటే ఎంత చురుకుగా పనిచేస్తున్నదో గ్రహించవచ్చు. ప్రతిసభకు సగటున 22 మంది స్త్రీలు, ఒక్కొక్కసారి 50 మందివరకు కూడా హాజరు అయ్యేవాళ్ళట. ఈ సభలలో బుచ్చిబంగారమ్మ దైవభక్తి, స్త్రీవిద్య, చరిత్ర, భూగోళశాస్త్రం , ఆచారాలు , హిందూ స్త్రీలు ఇంగ్లీష్ భాష నేర్చుకొనవలసిన అవసరం, మొదలైన అంశాలమీద ఉపన్యాసాలు ఇచ్చింది. శ్రీనివాస కళ్యాణము, అహల్యాబాయి చరిత్రము, అబలాసచ్చరిత్ర రత్నమాల , భక్తవిజయము, ఆరోగ్యశాస్త్రము , వీరమతి చరిత్రము మొదలైన సద్గ్రంధాల గురించి కూడా ఆమె ప్రసంగించింది. గ. లక్ష్మీ నరసమ్మ, న్యాపతి రాముడమ్మ , వల్లూరి జోగమ్మ , వల్లూరి మాణిక్యాంబ, మో. లక్ష్మీనరసమ్మ , ఎ. గిరిజాయమ్మ , రా. లక్ష్మీబాయమ్మ , త్రి. లక్ష్మీనరసమ్మ మొదలైన స్త్రీలు పుస్తకాల గురించి , స్త్రీ సమాజాల గురించి , అతిబాల్యవివాహాలగురించి మాట్లాడారు. అబలాసచ్చరిత్ర రత్నమాల  పుస్తకం అనేక మార్లు ప్రసంగానికి వస్తువు కావటం విశేషం. రెండవ వార్షిక సమావేశానికి పులుగుర్త లక్ష్మీనరసమాంబ అధ్యక్షురాలు. (  సావిత్రి అక్టోబర్ 1904)

రెండవ సంవత్సరం 36 సభలు జరుపుకున్న అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం మూడవ సంవత్సరంలో 45 సభలు జరుపునుకొన్నది. హాజరైన స్త్రీల సంఖ్య సగటున 40 మందికి పెరిగింది. త్రి. సుందరమ్మగారి పోషకత్వంలో అధ్యక్షతలో జరిగిన సభలలో భాగవతం,భక్తవిజయం  కార్తీకమాస మాహాత్మ్యం, హరివంశం, సరసవాణి  చరిత్రము, అబలా సచ్చరిత్రరత్నమాల, కృష్ణమంజరి , లోకబాంధవి , స్త్రీ నీతిసారము , విక్టోరియా మహారాజ్ఞి చరిత్రము, గౌతమబుద్ధుని చరిత్రము, అనసూయాదేవి చరిత్రము, భక్తవిజయము, శ్యమంతకమణి నాటకం మొదలైన పుస్తకాలను చదువుకొని చెప్పుకొన్నారు. భక్తి , బ్రహ్మొపాసన ప్రార్ధన , కాలమును సద్వినియోగము చేయుట, స్త్రీవిద్య  మొదలైన విషయాల మీద ప్రసంగాలు చేసుకొన్నారు. వీటిలో బుచ్చిబంగారమ్మ చదివి చెప్పిన పుస్తకాలు , చేసిన ఉపన్యాసాలు  ఎక్కువ. మూడవ వార్షిక సమావేశానికి కళ్లేపల్లి వెంకటరమణమ్మ అధ్యక్షురాలు( సావిత్రి , సెప్టెంబర్, అక్టోబర్ 1905)

అసికా పట్టణ స్త్రీ సమాజం వారు చదువుకొని ప్రసంగించిన పుస్తకాలలో అబలా సచ్చరిత్ర రత్నమాలతో పాటు సమకాలపు స్త్రీల రచనలు లోకబాంధవి , విక్టోరియా రాణి చరిత్రము, శ్యమంతక మణి మొదలైనవి ఉండటం గమనించవచ్చు. లోకబంధవి పూలగుర్త లక్ష్మీ నరసమాంబ వ్రాసిన కథ. తరువాతి రెండూ గుండు అచ్చమాంబ రచనలు. 

బుర్రాబుచ్చి బంగారమ్మ ఉపన్యాసాలు వివిధపత్రికలలో ప్రచురించబడ్డాయి. కాలము సద్వినియోగమునకు దెచ్చుటెట్లు ( హిందూ సుందరి , ఫిబ్రవరి 1904)  అనే ఉపన్యాసాన్ని  హిందూ స్త్రీలకు విద్యనేర్చుటకు గానీ మరి ఏ ఇతర గొప్ప సంగతిని గ్రహించుటకు గానీ అవకాశము లేదని కొందరంటున్నారు మన అనుభవం చూడ  అదే వాస్తవం అన్నట్లుగా ఉంది అందుకు కారణాలు ఏమై ఉంటాయి అని ఒక ప్రశ్న వేసింది.  అట్టి అవకాశాలు పొందుటకు మనం తగినవారము కాదన్నది దైవోద్దేశమా లేక  మనకధిపులైన పురుషుల నిర్బంధమా అదీగాక మన స్వయంకృతాపరాధామా అన్నది ఆ ప్రశ్న. స్త్రీపురుషులు ఇద్దరినీ సృష్టించిన భగవంతుడు , ప్రజావృద్ధి భారం స్త్రీలపై పెట్టిన భగవంతుడు పురుషులే గొప్ప సంగతులు గ్రహించి స్త్రీలు అధములై ఉండాలని కోరుకోడు అని నిర్ధారించి మొదటి అనుమానాన్ని నిరాకరించింది. స్త్రీలు విద్యార్హులు కారని , వంట ఇల్లే వాళ్లకు సర్వస్వం అని ఇటీవలి కాలపు పురుషులు ఏర్పరచిన నియమమే  కానీ చరిత్ర అలా లేదని అది తెలిసి ఆ అజ్ఞానాన్ని తొలగించటానికి  ఈ నాటి పురుషులు పూనుకొంటున్నారు కనుక వాళ్ళనూ నిందించవలసిన అవసరం లేదని చెప్పింది. అయితే గొప్పసంగతులు గ్రహించగల అవకాశాలను అందుకోలేకపోవటానికి మనలను ఆవరించిన అజ్ఞానమే కారణమని స్త్రీలు దానిని ఒదిలించుకొనవలసి ఉందని అభిప్రాయపడింది.  

 అధిక ఆచారవంతులమన్న ప్రసిద్ధి పొందాలని లేచింది మొదలు కడిగిందే కడుగుతూ , తోమిందే తోముతూ సమయం వృధా చేస్తున్నారని చెబుతూ మడి ,ఆచారం పేరిట పదేపదే స్నానాలు , తడిగుడ్డలతో ఇల్లంతా రొచ్చు చేసుకొనటం, పదే పదే పవిత్రీకరణకు ఆవు పేడ నీళ్లు చల్లటం అశుభ్రతకూ , అనారోగ్యానికి కారణం అవుతున్నాయని , స్త్రీల కాలం అంతా అందులోనే వృధా అవుతున్నదని నిష్కర్షగా చెప్పింది. ఇలాంటి మూర్ఖాచారాలను వదిలి ఒక పద్ధతి ప్రకా రం పనులు చేసుకొన గలిగితే స్త్రీలకు సమయం మిగిలి విద్యావిజ్ఞానాల సముపార్జన సాధ్యం అవుతుందని ఆమె అభిప్రాయ పడింది. 

మడి , ఆచారం , అంటూ ముట్టూ దోషాలు ఇవన్నీ బ్రాహ్మణ స్త్రీల సమస్యలే అయినప్పటికీ స్వీయ జాతి మడి ఆచారాల పద్ధతిలోని అశాస్త్రీయతను గుర్తించి విమర్శకు పెట్టటం , స్త్రీల ప్రగతికి అవరోధంగా వాటిని గుర్తించి నిరాకరించటం ఆ నాటికి అభ్యుదయాంశమే. 

తెలుగు జనానా (1904 ఏప్రిల్ ) పత్రికలో హిందూ ఆచారాల మీద ఆమె చేసిన ప్రసంగం ప్రచురించబడింది. స్త్రీ సమాజం నిర్వహిస్తున్న సభకు వచ్చిన గాదె చూసి కుడుతమ్మ గురించి ఆమె చేసిన ప్రస్తావన ఆసక్తికరమైనది. మనమీద ప్రేమతో దూరమని కూడా వెనుదీయక వచ్చింది అని చెప్తూ  భర్తను ప్రార్ధించి వచ్చింది అని చెప్పటం గమనించ దిగింది. స్త్రీలు ఒక కొత్త సందర్భంలోకి ప్రవేశిస్తూ ఇళ్లల్లో దానికి సానుకూలమైన ఒక వాతావరణాన్ని కల్పించుకొనటానికి చేస్తున్న ప్రయత్నాలను అది సూచిస్తుంది. అది అలా ఉంటె తల్లితో పాటు ఆ సభకు వచ్చిన ఆమెకు తన ఇంట భోజనం పెట్టలేకపోయానే అని బాధపడుతుంది. అందుకు ఆచారమే అడ్డు అయిందని చెప్తుంది. కులంలో శాఖాభేదాలు ఎంత కరుడుగట్టి ఉంటాయంటే ఇతర కులాల ఇంట భోజనం చేయటం ఎంత తప్పుగా భావించబడుతుందో ఒకే కులంలో భిన్న శాఖల మధ్య భోజన వినిమయం అంతే దోషంగా భావించబడుతుంది. వైష్ణవులు వైష్ణవేతరుల ఇంట భోజనం చేయరాదన్న నియమం  కారణం గా చూడికుడుత్తమ్మకు బుచ్చి బంగారమ్మ తన ఇంట అన్నం పెట్టలేకపోయింది. ఇది ఆమెకు కష్టం కలిగించింది కనుకనేయావన్మంది బ్రాహ్మణులు సంఘీభవించుట కర్తవ్యం అని సభాముఖంగా చెప్పగలిగింది.  స్త్రీ సమస్య గురించి మాట్లాడటానికి ప్రారంభించి సామాజిక సంబంధాలలోకి వచ్చేసరికి స్త్రీలు శాఖాభేదాలతో కునారిల్లుతున్న కులవ్యవస్థలో సంస్కరణల గురించి ఆలోచించ వలసి రావటం అనివార్యం అయిందన్నమాట. 

అసికా స్త్రీ సమాజం ప్రధమ వార్షికోత్సవ సమావేశ ప్రసంగంలో  బుచ్చిబంగారమ్మ  ( తెలుగు జనానా 18 సెప్టెంబర్ 1904)  స్త్రీలు సమాజాలు పెట్టుకొని గొప్ప సంగతులను ఆలోచించటం అవసరమని , ఉపన్యాసాలు వ్రాయుట చదువుట అలవాటు చేసుకోవాలని , ఉత్తమమైన ఆలోచనల స్ఫురణకు అవి కారణం అవుతాయని, వాక్చాతుర్యం , సమయోచితంగా కార్యసిద్ధికి తగిన ఉపాయ సాధనాలు సమకూరుతాయని , అలా సమకూడిన స్త్రీలు తమ ప్రాణేశ్వరులకు సహాయభూతులుగా ఉండగలరని బుచ్చి బంగారమ్మ చెప్పింది. 

పునర్విహం చేసుకొన్న స్త్రీలు కులాంగనలు కారని అనే వాళ్ళకు , అవునాకాదా అనే సంశయంలో ఉన్నవాళ్లకు సమాధానంగా స్త్రీపురుషులు అనేకులు చర్చల్లో పాల్గొన్న కాలం అది. ఆ సందర్భంలో బుర్రబుచ్చి బంగారమ్మ తన అభిప్రాయాన్ని హిందూసుందరి పత్రికకు లేఖ ద్వారా తెలిపింది. ఆగస్టు 8 న ఆమె వ్రాసిన లేఖ హిందూ సుందరి 1911 అక్టోబర్ -నవంబర్ సంచికలో ప్రచురించబడింది. వైవాహిక ధర్మాన్ని అనుసరించి ఎన్ని మార్లు పెళ్లి చేసుకొన్నా వాళ్ళను కులటలు అనరాదు అంటుంది ఆమె. వ్యభిచారం దోషం కానీ వివాహం అది రెండవ వివాహమైనా స్త్రీల యందు దోషము ఆరోపించరాదు అని ఆమె అభిప్రాయం. మనుధర్మం ప్రకారం తప్పు అనేట్లయితే ధర్మశాస్త్రాలు తిరిగి రాసుకోవలసిందే అన్నది ఆమె ఆంతర్యం. ధర్మ శాస్త్రం అంటే సాంఘిక కట్టుబాట్లను అనుసరించి పూర్వులు ఏర్పరచిన ప్రవర్తనా విధులు అని నిర్వచించి ఎన్నడో పూర్వులు ఏర్పరచినవి ఈ నాడు అనుసరించాలటం ఉచితం కాదు అంటుంది.విధులు సంఘముతో కూడ వలయును, సంఘములు కాలముననుసరించవలెను.అని నిర్ధారించి చెప్పింది. నేటి పాలకులు  స్త్రీపునర్వివాహాలకు శాసనసమ్మతి ఇచ్చిన సంగతి గుర్తుచేసింది. ఆరకంగా బుచ్చిబంగారమ్మ ఉపన్యాసాలు  వ్యాసాలు  వాదనాపటిమతో అభ్యుదయ దృక్పథంతో ఉంటాయి. 

విజయనగరంలో సత్యసంవర్ధనీ సమాజం నాలగవ సంవత్సరం ప్రారంభ సభలో బుచ్చిబంగారమ్మ ఉపన్యాసం ఇచ్చింది. ( హిందూ సుందరి , జనవరి 1915) క్రిందటి రోజే అతివైభవంగా సమాజ తృతీయ వార్షికోత్సవం జరిగిందని ఆమె తన ఉపన్యాసంలో ప్రస్తావించింది.    హిందూ సుందరి సంపాదకులు కొన్ని మాసముల క్రిందట విజయనగర సత్యసంవర్ధినీ సమాజ సంవత్సరోత్సవం లో  అధ్యక్షురాలుగా బుచ్చిబంగారమ్మ చదివిన ఉపన్యాసం సకాలంలో చేరకపోవడం వల్ల వెంటనే వేయలేకపోయామంటూ సంపాదకీయంలో పేర్కొన్నారు. అంటే ఈ ఉపన్యాసం 1914 లోది అనుకోవచ్చు. విజయనగరం మాహారాజావారి కూతురు రీవా రాణి గారికి స్త్రీ సమాజాలపట్ల ఉన్న అభిప్రాయాన్ని గుర్తుచేస్తూ ఆమెను స్మరించుకొంటూ ఉపన్యాసం ప్రారంభించింది. ఒక వైపు సంస్కృతాంధ్ర ఆంగ్ల భాషలలో ప్రావీణ్యం , పురాణేతిహాస పాండిత్యం కలిగించే విద్య, వైద్యవిద్య , దేహారోగ్య జ్ఞానంశిశుసంరక్షణ, నర్స్ శిక్షణ వంటివి   స్త్రీలు అభ్యసించాలనీ   మరొక వైపు ధర్మబుద్ధి, దైవభక్తి , పతిభక్తి, బంధుప్రేమ, ధైర్యం, కరుణ , గృహకార్య నైపుణ్యం మొదలైనవి స్త్రీలు అలవరచుకొనవలసిన ఉత్తమ గుణాలనీ చెప్పబడుతున్నాయని ఇవన్నీ వట్టి కోరికలు మాత్రమే కాదని సాధించవలసిన , సాధించగలిగిన లక్ష్యాలే అంటుంది బంగారమ్మ. కావలసింది పూనిక , పట్టుదల. అలాగే ఆమె  ఈ ఉపన్యాసంలో ఐకమత్యం గురించి కూడా చెప్పింది. పురాణకథలను ప్రస్తావిస్తూ ఐకమత్యం వల్ల సాధించగలిగిన విజయాలను సూచించింది. హిందూ యువతులు చదువుకొని పురుషులవలెనే మహామహులనిపించుకోవాలని అలా అనిపించుకొంటున్న విద్యావంతులైన స్త్రీలను ఉదహరిస్తూ ప్రబోధించింది. ఈ తరం బాలికలకు ఉన్నతవిద్యను అందించాలని గట్టిగా చెప్పింది . స్త్రీలు నాయకత్వ లక్షణాలు అభివృద్ధి చేసుకొంటాం గురించి కూడా ఆమె సూచనలు ఇచ్చింది . 

1912 సెప్టెంబర్ హిందూ సుందరి పత్రికలో కర్నూలు స్త్రీసమాజంలో పాటి రాజమ్మ చేసిన ఉపన్యాసం ప్రచురితమైంది. అందులో ఆమె బుర్రబుచ్చి బంగారమ్మను ప్రశంశిస్తూ మాట్లాడింది. దేశాభిమానంచేత ఆమె హిందూ స్త్రీల కొరకు శ్రమపడి సమాజం ఏర్పరచిందని చెబుతూ ఎంత కష్టపడిరోయని తన మనంబు ష్ణకించు చున్నదని అంటుంది.పశుప్రాయులగు పురుషులున్నూ , విద్యాగంధమెరుగని వనితలున్నూ యీ కాంతామ తల్లి  మది ఎంత నొప్పించిరో కదాఅనటం గమనించదగినది.ఇది ఒక బుచ్చిబంగారమ్మ సమస్య కాదు .  స్త్రీలు సంఘాలు పెట్టుకొనటం , స్త్రీలను సమీకరించటం ఎన్ని సామాజిక సాంస్కృతిక వ్యతిరేకతల మధ్య జరిగాయో లెక్క చూసుకోమంటుంది చూసు కొమంటుంది ఆ వాక్యం. ఆ రకంగా బుర్రా బుచ్చి బంగారమ్మ ఆనాటి మహిళాఉద్యమ నిర్మాణానికి , కార్యకర్తృత్వానికి ఒక బలమైన ప్రతినిధి. 

 

-------------------------------------------------------------------------------  

 

 

 

సాహిత్య వ్యాసాలు

ఆధునిక తెలుగు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర  - 13  

దామెర్ల సీతమ్మ రచనలు 1904 నుండిaలభిస్తున్నాయి. అయితే ఆమె 1900  నాటికే  రచనా రంగంలోకి ప్రవేశించిందని జంధ్యాల కనకదుర్గ సేకరించిన జనానా  పత్రిక వ్యాసాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. 15 వచనరచనలు, 5 పద్యరచనలు , 1 పాట ఆమెవి లభిస్తున్నాయి. దామెర్ల సీతమ్మ జీవిత  వివరాలు తెలియచేసే రెండు రచనలు కూడా లభించాయి. హిందూ సుందరి  1911 మే సంచికలోదామెర్ల సీతమ్మగారుఅనే శీర్షికతో కర్త ఎవరో తెలియకుండా ప్రచురించబడిన పరిచయం ఒకటి . రెండవది 1913 సెప్టెంబర్  సంచికలో అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం గారి మరణానికి సంతాపం ప్రకటిస్తూ సంపాదకులు ప్రచురించిన రచన.  దామెర్ల సీతమ్మ పద్యరచనలలో సోదర స్మృతి అనే శీర్షికతో హిందూ సుందరి 1914 జనవరి , ఫిబ్రవరి సంచికలలో ప్రచురించబడిన పద్యాలను కూడా కలుపుకొని చూస్తే దామెర్ల సీతమ్మ జీవిత చిత్రం రూపు కడుతుంది. 

దామెర్ల సీతమ్మ నార్త్ఆర్కాట్ జిల్లాలోని వేలూరు పురంలో జన్మించింది. నార్త్ ఆర్కాట్ జిల్లా  1855 నుండి మద్రాసు  ప్రెసిడెన్సీలో ఒక జిల్లా. 1911 లో చిత్తూరు నువేరుచేసిఆంధ్రాలో కలిపేవరకు అదే  ఆజిల్లాకు ప్రధాన నగరం. నిజానికి దామెర్ల సీతమ్మ తండ్రి గారి  స్వస్థలం ఆంధ్రా లోని నర్సా పురం అయినప్పటికీ  సెటిల్మెంటు    డిపార్టుమెంటు లో  ఉద్యోగిగా  ఆయన నివాసం తమిళ నాడు లోని  ఆర్కాట్ జిల్లా అయింది . ఆయన పేరు అత్తోట రామయ్య . ఆయన భార్యవేంకట రమణాంబ . ఇద్దరు మగపిల్లల తరువాత పుట్టిన పిల్ల సీతమ్మ. ప్రత్యేకంగా బడికి పోక పోయినా అన్నల దగ్గర ఆసక్తిగా తెలుగు చదువను, వ్రాయనూ నేర్చుకొన్నది. ఉన్నది తమిళనాట కనుక అరవం లో మాట్లాడటం, చదవటం, వ్రాయటం సులభంగానే పట్టుబడ్డాయి. 

పదేళ్ల వయసులో సీతమ్మకు నర్సాపురం సమీపంలోని బెండమూరులంక గ్రామంలోని దామెర్ల గున్నయ్యగారి కొడుకు దామెర్ల సదాశివరావు తో పెళ్లిజరగటంతో ఆమె దామెర్ల సీతమ్మ అయింది .  పెళ్ళీకాగానే అల్లుడిని మద్రాసుకు తీసుకువచ్చి కొడుకులతో పాటు చదువు చెప్పించాడు ఆమె తండ్రి అత్తోట రామయ్య. రెండేళ్లకే ఆయన మరణించాడు. పెద్దన్నకు సెటిల్మెంటు ఆఫీసులో లేఖకుడిగా ఉద్యోగం వచ్చింది. ఆఫీసు గోదావరి జిల్లాలకు మారటంతో వాళ్ళ కాపురం  కాకినాడకు మారింది.  అది 1894 వసంవత్సరం. 

పెద్దన్నకు తండ్రి మరణించినవెంటనే ఉద్యోగం వచ్చింది కనుక 1894 లోనే ఆయన మరణించాడు అనుకోవచ్చు. సీతమ్మ కు పెళ్లినాటికి పదేళ్లు . తండ్రి రెండేళ్లకు మరణించాడు అంటే  అప్పటికి ఆమెకు 12 సంవత్సరాల వయసు అయి ఉంటుంది. 1894 నాటికి పన్నెండు ఏళ్ళు   అంటే ఆమె 1882 లో  పుట్టి ఉంటుంది . పెళ్లి 1892 లో అయి ఉండాలి. 

భర్త చదువు నిమిత్తం అత్తవారు రాజమండ్రిలో  కాపురం  పెట్టటం వలన  దామెర్ల సీతమ్మ నివాసం 1895 లో అక్కడికి మారింది . చదువు అయిపోయాక దామెర్ల సదాశివరావు కు నర్సాపురం   లోకల్ ఫండ్ ఇన్స్పెక్టర్ ఉద్యోగం వచ్చింది . కొంతకాలం అక్కడ వాళ్ళ కాపురం సాగింది.  1906 లో చీఫ్ సానిటరీ ఇనస్పెక్టర్  ఉద్యోగంపై సదాశివరావు రాజమండ్రికి మకాం మార్చాడు. ఏడాది తిరగకుండానే  మశూచికం  వచ్చి చనిపోయాడు. పాతికేళ్ల వయసుకు దామెర్ల సీతమ్మ వితంతువు అయింది .  దానితో పిల్లలతో  ఆమె అన్నగారి ఇల్లు చేరవలసి వచ్చింది. ఆ రకంగా ఆమె కాకినాడ లో స్థిరపడింది. ఒక కొడుకు మరణించటం,పదేళ్ల వయసు కూతురు పెళ్లయి  ఆరునెలలు తిరగకుండానే  వితంతువు కావటం సీతమ్మకు ఒకదానిపై  ఒకటిగా సంభవించిన విషాదాలు.1904 తరువాత మళ్ళీ ఆమె రచనలు  1910 లో ఆరేళ్ళ వ్యవధి తరువాత గానీ కనబడకపోవటానికి  ఈవ్యక్తిగత సాంసారిక సమస్యలే కారణం అయి ఉంటాయి. 

ఈఅన్నిటి మధ్యా ఆమెలో జీవితాశను, విద్యాభిలాషను, సాహిత్యాభిలాషను, సామాజిక సేవనురక్తిని పెంచిపోషించిన వాడు ఆమె అన్న అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం. కాకినాడ శ్రీవిద్యార్ధినీ సమాజం ఏడేళ్ల తరువాత  1910 ఏప్రిల్ లో  పునరుద్ధరించబడినప్పుడు  అందులో చురుకుగా పాల్గొనటానికి సీతమ్మను ప్రోత్సహించాడు ఆయన. బాలాంత్రపు శేషమ్మతో పాటుదామెర్ల సీతమ్మ దానికి కార్యదర్శి.కోశాధ్యక్షురాలిగా కూడా బాధ్యతలు నిర్వహించింది. అన్నగారిభార్య  అత్తోట శేషమ్మ కార్యనిర్వాహక వర్గ సభ్యురాలు. ప్రతివారం వీళ్ళ సభలు అత్తోట లక్ష్మీనరసింహం గారి ఇంటనే జరిగేవి. సామాజిక కార్యకలాపాలతో  పాటు సీతమ్మ సాహిత్య రచనా వ్యాసంగం కూడా 1910 నుండి మళ్ళీ మొదలైంది. 1913 లో ఆగస్టు 16 న అత్తోట లక్ష్మీ నరసింహం మరణించాడు. సోదర వియోగ దుఃఖం నుండి సీతమ్మ వ్రాసిన పద్యాలు ఆమె ఎదుగుదలకు ఆయన ఎలా నిలబడ్డాడో చెప్తాయి.

                                                1

1904  నాటికి   దామెర్ల సీతమ్మ రచనలు మూడు .ఒకటి  దివ్యజ్ఞాన సమాజం- అనీబిసెంట్ (1900 జనానా) మహిళలు  సభలకు వెళ్లటం అమర్యాదకరంగా  భావించే పరిస్థితికి  ఆవేదన చెందుతూ చేసిన రచన ఇది. భగవత్ప్రార్ధన (హిందూ సుందరి 1904, మే)  బ్రహ్మ సమాజ ప్రభావం నుండి వ్రాసిన రచనలాగా  కనబడుతుంది. మనుషులకు ఉపయోగపడే సమస్త ప్రకృతి వనరులను సృష్టించిన భగవంతుడి పట్ల కృతజ్ఞులమై ఉండాలంటుంది సీతమ్మ . భగవంతుడు అంటే ఆమె దృష్టిలో ఆకారం , గుణం కలిగి పురాణాలలో పరిపరి విధాలుగా వర్ణించబడిన భగవంతుడు కాడు. నిరాకారుడు , నిర్గుణుడు. ఆపదలు వచ్చినప్పుడు ప్రార్ధించటం , మొక్కులతో ప్రసన్నం చేసుకొనటం దయాగుణం కల ఈశ్వరుడి యందు వ్యర్ధపుటుపకృతులు అంటుంది. ఆవునేతి దీపారాధనలు, లక్షవత్తుల వ్రతములు వంటి ఆచారాలను , నమ్మకాలను నిరసిస్తుంది. 

1904  సెప్టెంబర్ హిందూ సుందరి సంచికలో ప్రచురించబడినవెలి భయము లేని సంస్కరణము చిన్న వ్యాసమే కానీ ఆమె ఆచరణాత్మక సంస్కరణ దృష్టికి  నిదర్శనంగా ఉంది. రజస్వలానంతర వివాహాలు, వితంతు వివాహాలు మొదలైనవి జరిగినప్పుడు మతాచార్యులు కలగచేసుకొని వెలి పత్రాలు జారీ చేస్తుండటం వలన వాళ్ళు కుటుంబాలకు, బంధుమిత్రులకు, సామాజిక అవసరాలకు అంటరానివాళ్ళై నానా అగచాట్లు పడుతుండటం చూస్తున్న దామెర్ల సీతమ్మ తక్షణ సమస్యల కారణంగా సంస్కరణ కార్యకలాపాలకు దూరం కావలసినదేనా అని ప్రశ్నించుకొన్నది. వెలి భయం లేని సంస్కరణలను ఆచరించవచ్చుకదా అని తర్కించింది. మగపిల్లలకు సంపాదింప శక్తి కలిగేవరకు పెళ్లి చేయకుండా ఉండవచ్చునన్నది ఆమె ప్రతిపాదన. ఇందులో పెద్ద కష్టమూ లేదు , వెలి సమస్య లేదు. యుక్తవయస్కులు , సంపాదనా పరులూ అయితే అన్య శాఖల అమ్మాయిలను పెళ్లాడటం , కట్నం లేని పెళ్లిళ్లకు ముందుకురావడం వంటి విషయాలలో  నిర్ణయం తీసుకోగల , అభిప్రాయం ప్రకటించగల వీలు ఏర్పడుతుంది కనుక సంస్కరణలకు ఏదో ఒక మేరకు దోహదకారిగా ఉంటుందని సీతమ్మ అభిప్రాయపడింది. 

1910 ఏప్రిల్ లో పునరుద్ధరించబడిన  కాకినాడ శ్రీ విద్యార్థినీ సమాజం కార్యదర్శి పదవి చేపట్టిన రెండు నెలలకే గుంటూరు లో జరిగిన హిందూస్త్రీల మహాసభలో  సీతమ్మ ఒక ఉపన్యాసం చేసింది. బొంబాయి రాజధానిలోని స్త్రీల విద్య గురించిన ప్రసంగం అది. బొంబాయి రాజధాని అంటే  పూనా. మనుధర్మ శాస్త్రానికి అనుగుణంగా అక్కడి స్త్రీలు పురుషులవలె చదువుకొంటున్నారని తన ప్రసంగం ప్రారంభించింది సీతమ్మ. మనుధర్మం స్త్రీపురుష సమానతను బోధిస్తుంది అన్నమాట ఈ కాలంలో ఎవరూ అంగీకరించేది కాదు. ఆనాటి  కాలపు విశ్వాసం అది.  అది కాదు ముఖ్యం. ఆనాటికి బొంబాయి లోస్త్రీలు చదువుకొని ఉద్యోగాలు చేస్తూ, వైద్యసేవలు అందిస్తూ అభివృద్ధి చెందటం గురించి ఉద్వేగంగా వివరించటం గమనించ దగినది. స్త్రీలకు  ప్రత్యేక కళాశాలలు లేకపోవటం , లౌకిక విద్యతో పాటు ఆత్మజ్ఞాన సంపత్తిని సమకూర్చే విద్య లేకపోవటం గురించి  అసంతృప్తి ప్రకటిస్తూనే తనకు తెలిసిన విద్యావంతులైన స్త్రీల గురించి చెప్పింది.  వాళ్ళందరూ పూనా లో కార్వే గారి పాఠశాలలో చదువుకొన్నవాళ్ళు.  గంగూబాయి గోడే బిఎ అయితే గానీ పెళ్లిచేసుకొనను అన్న నిర్ణయంతో ఉన్న 20 ఏళ్ల యువతి. విద్య ప్రధానం అని స్త్రీలు అనుకొంటున్న ఒక దృశ్యాన్ని ఈ రకం గా ప్రదర్శించింది. కర్ణాటక నుండి వచ్చి ఇక్కడ చదువుకొన్న ఒక బాలవితంతువు వైద్య విద్య చదువుకొంటున్నది అని ఆమె గురించి చెప్పింది. షోలాపూర్ లో పని చేస్తున్న డాక్టర్ కృష్ణాబాయి , చెన్నపురిలో వైద్యవృత్తిలో  ఉన్న ఆమె సోదరి కమలాకర్ గురించి పేర్కొన్నది.అబలా సచ్చరిత్ర రత్నమాలలో అచ్చమాంబ స్త్రీవిద్యాభిమానిగా పేర్కొన్న రఖమాబాయిఖేళోకర్ కూతుళ్లు వాళ్ళు అన్న సమాచారం కూడా ఇచ్చింది.    పూనా అనాధ బాలికాశ్రమంలో పనిచేయటానికి మద్రాస్ లో బిఎ చదువుతున్న కాశీబాయి దేవదారు ఆదర్శాన్ని ప్రస్తుతించింది. బాలవితంతువులలో విద్యావ్యాప్తికి , వాళ్ళను పూనా అనాధ బాలికాశ్రమానికి చేర్చటానికి అహర్నిశలు పాటుపడుతున్న పార్వతీబాయి అతవేలును గురించి ఆరాధనా భావంతో  వివరించింది. 

దాదాపుగా ఇందులోఆమె ప్రస్తావించిన  స్త్రీలందరూ ఏదో ఒకరకంగా పూనాలోని కార్వే హిందూ వితంతు గృహంతో సంబంధం ఉన్నవాళ్లు. దాదాపు వాళ్లందరినీ తాను చూసినట్లు , పరిచయం ఉన్నట్లుగానే వ్రాసింది. పదేళ్ల కూతురి భర్త చనిపోయి దుఃఖంలో ఉన్న దామెర్ల సీతమ్మను అన్న అత్తోట లక్ష్మీనరసింహం కూతురితో సహా పూనా లోని హిందూ వితంతు గృహంలో చేర్పించి వచ్చాడు. చదువుకొనటంలో తనలాంటి వాళ్ళ సమస్యలను అర్ధం చేసుకొనటంలో ఆమె అవగాహన పెరుగుతుంది , దుఃఖం తగ్గుతుంది అం కావచ్చు అయన ఆ ఏర్పాటు చేసాడు. ఒక సంవత్సరం పాటు ఆమె అక్కడ ఉంది. ఆ కాలపు పరిచయాలు , అనుభవాలు ఈ రకంగా ఈ ఉపన్యాసం లోకి ప్రవహించి ఉంటాయి. తరువాతి కాలంలో ( హిందూసుందరి , 1914, ఫిబ్రవరి ) వ్రాసిన సోదర స్మృతిలోని ఈ పద్యం చూడండి -నీ పుణ్యంబున ( గాదే 

   యేపార బున్హ కేగి యే (నట (గంటిన్

    శ్రీ పార్వతీ యతవేలును 

    నా పావన చరితలైన యతివలనెల్లన్”  - 

 దానినే బలపరుస్తున్నది.  

ఆత్మగౌరవంతో లోకానికి ఆదర్శంగా నిలబడాలంటే స్త్రీలకు విద్య ఉండాలని , ఇంటి పనులతో , సంసారపు  బాధ్యతలతో  తీరిక లేదనటం సరికాదని స్త్రీలు చదువుకొని తోటి స్త్రీల విద్యావికాసాలకు తోడ్పడినప్పుడే  దేశం అభివృద్ధిలోకి వస్తుందని పేర్కొన్నది. అందులో భాగంగా  స్త్రీల పాఠశాలల విషయమై పనిచేయటానికి తన  సంసిద్దతను కూడా వ్యక్తం చేసింది. ప్రసంగం చివరలో ఆ సభను ఏర్పాటు చేసిన సనాతన ధర్మ మండలి పక్షాన స్త్రీవిద్యావిషయమై పనిచేస్తున్న  ఏకా వెంకటరత్నమ్మ గారిని ప్రశంసించింది. 

ఇక్కడ నుండి ఈమె రచనలు ప్రధానంగా స్త్రీవిద్యకు సంబంధించిన ఆలోచనలు, ఆచరణకు సంబంధించినవి. దీనితో కలిపి మొత్తం ఆరు. విద్యవలని లాభములు అనే వ్యాసం 1910 సెప్టెంబర్ హిందూ సుందరిలోను, సావిత్రి లోను ప్రచురించబడింది. ఈ వ్యాసంలోనూ విద్యావంతులు, ఉద్యోగస్తులు , ఉన్నత ఆదర్శాలతో పనిచేస్తున్న బొంబాయి మహిళలను కృపాబాయి వంటివారిని ప్రస్తావించింది. విద్య పురుషులకు ఎంత లాభకారో స్త్రీలకూ కూడా అంత లాభకారి అని పేర్కొన్నది. చిన్నప్పటినుండి స్త్రీలు పురుషులవలెనే శ్రద్ధగా చదువుకొంటే ఉద్యోగాలు చేయగలరు , రాజ్యాపాలన కూడా చేయగలరు అని విశ్వాసాన్ని ప్రకటించింది. గృహిణులు విద్యనేరిస్తే భర్తలకు అనుకూలులై అర్ధాంగి అన్నమాట సార్ధకం చేసుకొంటారని , వితంతువులు విద్య నేరిస్తే స్వధర్మాన్ని గుర్తెరిగి స్వార్ధత్యాగులై లోకానికి ఉపయోగపడతారని చెప్పింది. విద్య ప్రయోజనం పురుషులకు ఏట్లో స్త్రీకి కూడా అట్లే అని చెప్పిన సీతమ్మ స్త్రీలలో మళ్ళీ భర్త ఉన్న స్త్రీ లేని స్త్రీ అనే భేదాన్ని బట్టి వాళ్ళ చదువు ప్రయోజనం వేరువేరుగా ఉంటుందని చెప్పటానికి  ఆమె కు అది ప్రశ్నించవలసినది అన్న అవగాహన లేకపోవటం వల్లనే . ఆమె కాలానికి ప్రశ్నించలేకపోయిన సాంస్కృతిక వైరుధ్యంఅది. 

స్త్రీలు చదువుకొంటే దుష్టులు అవుతారన్న వాదన ను ఆమె తిరస్కరించింది. పురుషులలో కూడా బాగా చదువుకొన్నవాళ్ళు  దుష్టులు గా ఉండటం లోకంలో ఉంది , అలాగని పురుషులకు విద్య కూడదని అనటం లేదు కదా అన్నది ఆమె వాదన. ఎంత చదివినా నీతి న్యాయం లేకపోతే ఆడయినా మెగా అయినా విద్యావిహీనులే అంటుంది ఆమె. దేశీయ స్త్రీల పాఠశాలలు పెట్టి స్త్రీలకు తీరిక సమయంలో మధ్యాహ్నం రెండు నుండి నాలుగు వరకు విద్యాబోధచేయాలని చెప్పింది. అటువంటి పాఠశాలల ఏర్పాటుకు త్వరపడాలని హెచ్చరించింది. 

1911 మార్చ్ సావిత్రి పత్రికలో వచ్చినరాజమహేంద్రవరపు మిషన్ బాలికా పాఠశాలఅనే రచన దామెర్ల సీతమ్మ క్షేత్రపర్యటనానుభవం నుండి రాసింది. 1910 లో మార్చ్ 13 వతేదీన ఆమె రాజమండ్రి బాలికా పాఠశాలను చూచి వచ్చింది . రెండువందల మంది విద్యార్థులతో నడుస్తున్న ఆమిషన్ స్కూల్ పాఠశాల తరగతిగదులు  , విద్యార్థుల వసతి గదులు , వంటశాల అన్నీ పరిశుభ్రంగా ఉండటం గమనించింది. అమెరికా నుండి వచ్చిన దొరసాని స్థాపించిన ఆ బడిలో విద్యార్థులు అందరూ హిందువులే . క్రైస్తవ మతాన్ని బోధిస్తూ మతంలోకి మారుస్తూ పాఠశాలలు స్థాపించి వాళ్ళు పనిచేస్తుంటే దేశస్థులు నిద్రాపరవశులై ఉండటం సీతమ్మకు బాధ కలిగించింది. వాళ్లకన్నా తెలివిగలవాళ్ళు , ధనవంతులు దేశంలో ఉన్నా వాళ్లకు సత్కార్య శూరత్వం లేకపోవటం గురించి వేదన పడింది. ఉన్నత విద్య నేర్పక   బ్రాహ్మణేతరులను ఇతరమతాలలోకి  పారద్రోలుతున్న వాస్తవం  స్వసంఘబలాన్ని తగ్గిస్తుందని గుర్తించి కలత పడింది. 

పాఠశాల స్థాపించి పనిచేస్తున్న దొరసానిని చూస్తే సంతోషంగానే ఉన్నది కానీ ఇతర మతం లో కలిసిన రెండువందలమంది స్త్రీలను చూస్తే దుఃఖం గా అనిపించింది అంటుందామె. ఒక రాజమహేంద్రవరం మిషన్ పాఠశాలలోనే రెండువందలమంది ఉంటె ఇలాంటి పాఠశాలలు దేశం మీద ఎన్ని ఉన్నాయో , ఇంకెన్ని వందలమంది జనం వాళ్ళ మతంలో కలిసారో అని ఊహించి భయపడ్డది. ఇకనైనా మేల్కొని మన మతంలో పుట్టిన వాళ్ళు దానిని వదిలిపోకుండా సనాతనధర్మప్రబోధం జరిగేవిధంగా స్వదేశీ పాఠశాలల ఏర్పాటుకు కంకణం కట్టుకోవాలని పిలుపును ఇచ్చింది . 

కులభేదాలు లేక అందరికీ విద్యను అందుబాటులోకి తేవటం అనే అభ్యుదయాంశం సీతమ్మ పట్టుకోగలిగింది. కానీ క్రైస్తవ మత  ప్రబోధ ప్రభావాలను సనాతన ధర్మ ప్రబోధ ప్రభావాలతో ఎదుర్కోగలం అనుకొనటం లోతైన ఆలోచన నుండి వచ్చింది కాదు. నిచ్చెనమెట్ల  కులవ్యవస్థ అస్పృశ్యత వంటి అవమానకర పద్ధతులు, ఆర్ధిక అసమానతలు వున్న సమాజంలో క్రైస్తవం వైపు ఆకర్షణకు ఆశ - గౌరవకరమైన జీవితం లభిస్తుందన్నఆశ- కారణం.దాని గురించిన అవగాహన సీతమ్మకు లేదు.

కాకినాడ సమాచారము (హిందూసుందరి1911, ఆగష్టు) స్వభావంలో  ఒక నివేదిక. దామెర్ల సీతమ్మ మరి కొంతమంది సభ్యులు  కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం పక్షాన 1911మే 30 నాడు  గవర్నమెంట్ బాలికా పాఠశాల  పరీక్షాధికారి అయిన మిస్ జె పీటర్ సన్  దొరసానిని సందర్శించి  కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం బాలికాలయంలో పురుషులు ఉపాధ్యాయులుగా ఉండటం వలన వయస్సు వచ్చిన  స్త్రీలు చదువుకొనటానికి వీలుగా లేదు కనుక స్త్రీలను ఉపాధ్యాయులుగా నియమించాలని కోరారు. సంస్థకు సంబంధించిన మరి కొన్ని అంశాలు మాట్లాడి  స్త్రీలకు నేర్పవలసిన విద్యల గురించి, వితంతు విద్యార్థి వేతనాలగురించి కాకినాడ హిందూ బాలికా పాఠశాలలో ప్రసంగించటానికి  ఆహ్వానించారు. జార్జి చక్రవర్తి పుట్టినరోజు జూన్ 3 న కనుక ఆరోజు ఏర్పాటు చేయమని ఆమె చెప్తే  అంగీకరించారు. ఆనాడు ఆమె చేసిన ప్రసంగపాఠం ఇస్తూ సీతమ్మ చేసిన రచన ఇది. 

 బాల్య వివాహాలవల్ల  చిన్నతనంలోనే తల్లులై , పిల్లల పెంపకపు పద్ధతి  తెలియక పోవటమే శిశుమరణాలకు కారణం అని, అందువల్ల శిశు సంరక్షణ, ప్రాధమిక వైద్యం స్త్రీలకు నేర్పించాలని తన ప్రసంగంలో ఆ దొరసాని చెప్పింది.   వ్యాధులు కలగకుండా పరిసరాలను శుభ్రంగా ఉంచుకొనటం , రోగులకు గాలి వెలుతురూ తగిలేట్లు శ్రద్ధ వహించటం  కూడా విద్యాబోధనలో ఒక భాగమే అంటుంది. ఆడపిల్లల బడులలో పాఠాలు చెప్పటానికి స్త్రీలు కావాలని కోరారు కదా ? మీ సహాయం లేకుండా వాళ్ళను ఎక్కడి నుండి సృష్టించగలం అని ప్రశ్నించింది. వితంతువులకు వేతనాలు ఇచ్చి  విద్య చెప్పిస్తామని అన్న కూడా స్కూలులో చేరి చదువుకొన టానికి స్వతంత్రత మీకు లేనప్పుడు స్త్రీల కు పాఠాలు చెప్పే మహిళా ఉపాధ్యాయులు ఎలా తయారవుతారు అని ప్రశ్నించింది. విధవలను బడికి పంపండి వాళ్ళు చదువుకొని ఉపాధ్యాయులై మీ అవసరాన్ని తీరుస్తారు అని హితవు చెప్పింది . వైధవ్యానికి వగచి ప్రయోజనం లేదనిపరులకొరకు పాటుపడటంలోనే పరమార్దం ఉందని పేర్కొన్నది. పారతంత్య్రం నీచం అని చెప్పి వితంతు స్త్రీలు జీవితమంతా ఎవరి మీదనో ఆధారపడి బ్రతకటం కాక ప్రభుత్వం ఇస్తున్న స్కాలర్ షిప్పులు తీసుకొని చదువుకొని ఉపాధ్యాయినులై మీ జాతిని విద్యావంతులను చేయవచ్చు . అని ఆమె చేసిన ప్రసంగవిషయాలను ఉటంకించి ఆ సభలో బాలాంత్రపు శేషమ్మ , కళ్లేపల్లి వెంకట రమణమ్మ ఆమె ప్రతిపాదనలను  బలపరుస్తూ అందరూ తమతమ విధవ తోబుట్టువులను, పిల్లలను పాఠశాలలకు పంపి దేశోద్ధరణకు  తగిన శిక్షణ ఇప్పించాలని కోరారని చెప్తూ ఈ నివేదికను ముగించింది దామెర్ల సీతమ్మ . 

మిగిలిన రెండింటిలో ఒకటి స్త్రీవిద్యావిషయము ( హిందూసుందరి, 1912,  జనవరి ) రెండవది స్త్రీవిద్యఎట్లున్నది ( వివేకవతి, 1912, ఏప్రిల్)  గుంటూరు సనాతన ధర్మ మండలి అయిదవ వార్షికోత్సవ సభ కు  విద్యార్థి కావటం వల్ల సెలవు లేక వెళ్ళ లేకపోయినా వ్రాసి పంపిన ప్రసంగ పాఠం  స్త్రీవిద్యావిషయము . (స్త్రీ సనాతన మండలి అధ్యక్షురాలు ఏకా వెంకటరత్నమ్మ , ఇప్పగుంట వెంకమాంబ కార్యదర్శి . రాజనాల గౌరమ్మ వంటి మహావక్త లు,విదుషీమణులు ఇందులో ఉన్నారు ( ఆంధ్రపత్రిక ఉగాది ప్రత్యేక సంచిక 1910 ) 1912 నాటికి అయిదవ వార్షికోత్సవం జరుపుకున్నదంటే 1907 లో ఇది ఏర్పడి ఉంటుంది .  ) ఈ వ్యాసంలో సీతమ్మ పురుషులు స్త్రీవిద్యవలన లాభాలను గ్రహించారు కానీ స్త్రీవిద్యను అభివృద్ధి చేసే మార్గం మాత్రం గ్రహించినట్లు లేదు అంటూ స్త్రీల పాఠశాలల లేమిని ప్రస్తావించింది .స్త్రీలమగు మనము మన విషయ మై పాటుపడిననే గానీ మనంభివృద్ధి నొందజాలము”  అని స్పష్టం చేసింది . విద్యావిహీనతచే స్త్రీలు పడే బాధ పురుషులకు , విధవల  కష్టములు సువాసినులకు , పురుషులకు కూడా అర్ధం కావు అని ఈ సందర్భంగా ఆమె చెప్పిన మాటలు  గమనించదగినవి.  అనుభవం నుండి  సమస్యలోని వాస్తవికత , తీవ్రత బాధితులకు  మాత్రమే అర్ధం అయ్యే విషయాలని, ఇతరులు వాటిని సంపూర్ణంగా సాంద్రంగా  వ్యక్తీకరించలేరు అని నేటి స్త్రీ, దళిత అస్తిత్వ ఉద్యమాలు   నిర్ధారించి చెబుతున్న వాటి దేశీయ మూలాలు సీతమ్మ మాటలలో  వినిపిస్తున్నాయి కదూ  ! 

ఎక్కడికీ పోకుండా ఉన్నచోటునే ఉండి  మనమే అన్నిటా అత్యున్నత దశలో ఉన్నామనుకొనటం  ఆత్మవంచన అని చెబుతూ బొంబాయి ప్రాంతంలో స్త్రీలు  సా ధించిన  అభివృద్ధిని ప్రస్తావించింది సీతమ్మ  . అట్టి స్థితికి రావాలంటే మన బాట మనం వేసుకోవలసినదే అని చెప్పింది .  విజ్ఞానచంద్రికా మండలి, నర్సాపుర మండలాభివర్ధనీ సంఘం వారు స్త్రీల కోసం బహుమానాలు ప్రకటించి నిర్వహిస్తున్న పరీక్షల గురించి చెప్పి విస్తృతంగా బాలికా పాఠశాలలు లేని కొరతను అధిగమించటానికి ఈ పరీక్షలకు స్త్రీలు హాజరు కావటమే తక్షణ కర్తవ్యం అని కూడా పేర్కొన్నది. 

స్త్రీ విద్యఎట్లున్నది అనే వ్యాసంలో స్త్రీలు చదువుకొనటానికి పాఠశాలలకు వెళ్ళటానికి ఇంకా సందేహిస్తూనే ఉన్నారని, పురుషులు కొందరు పూనుకొని స్త్రీవిద్యకు కృషి చేస్తున్నారని  చెప్పింది. సంస్కృతం, తెలుగు, ఇంగ్లిష్ భాషలు స్త్రీలు నేర్చుకోవలసినవని అనిపేర్కొంది. చదువుకొని ఉపాధ్యాయులు అయి తోటిస్త్రీల కుచదువుచెబుతున్నస్త్రీలను కొందరిని పేర్కొన్నది.దీనిని బట్టి దామెర్ల సీతమ్మ కూడా ఆ పనిలో ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది.  

దామెర్ల సీతమ్మ వ్రాసిన మరొక మూడు వ్యాసాలు పెళ్ళికి తదనంతర పరిణామాలకు సంబంధించినవి .  వైవాహిక ధర్మములు ( హిందూసుందరి, 1911 జులై ) వ్యాసంలో వేద ప్రమాణాలతో పూర్వకాలంలో వివాహం , విద్య పూర్తి అయ్యాక వధూవరుల ఇచ్ఛప్రకారం  , పరస్పర ఆకాంక్ష నుండి జరిగేదని, స్త్రీపురుషులిద్దరూ సమంగా విద్యాభ్యాసంచేయవలసినవాళ్ళేననివివాహం ఐచ్ఛికమే కానీ నిర్బంధంకాదని వివరించింది సీతమ్మ. గృహ్యసూత్రాలను, పురాణాలను బట్టిఅప్పటి వివాహాలు రజస్వలానంతర వివాహాలేనని నిర్ధారించింది. 

వివాహం కొరకేప్రపంచం జన్మించింది అన్నట్లు కళ్ళు తెరవని పసివాళ్లకు చేసే పెళ్లిళ్లు ఈ కాలపు దౌర్భాగ్యంగా భావించింది.యువసంవత్సరం నుండి పదునాలుగు సంవత్సరాలలోపు పిల్లలకు అయినా పెళ్లిళ్లు 8486430 అని వాళ్లలో నాలుగేళ్లనుండిపదిహేను సంవత్సరాలలోపు  బాల వితంతువులు 320431 మంది అని జనాభాలెక్కలఆధారంగా బాల్యవివాహాల సమస్య తీవ్రతను , దుష్పరిణామాలను చూపించింది.అందువల్ల ప్రాచీన శాస్త్రాలు ఆమోదించని అతిబాల్యవివాహాలను జరపకూడదని స్త్రీపురుషులకు వాళ్ళఇష్టానుసారం యుక్తవయసు పర్యంతం పూర్ణవిద్యను అభ్యసించాకనే పెళ్లిళ్లు చేయాలనీ ప్రతిపాదిస్తూ ఈ వ్యాసాన్ని ముగించింది సీతమ్మ.

మనుధర్మశాస్త్రము లోనిస్త్రీల యాచారములు అనేశీర్షికతో  రాచేసినరచనలో ( హిందూసుందరి, 1911 జులై) స్త్రీలకు విధినిషేధరూపంలో చెప్పబడిన వాటిలో  పదిహేను స్మృతి వాక్యాలను  తీసుకొని  ఒక్కొక్క దానికి  తెలుగులో  అర్ధం చెప్పి ప్రతి దాని మీదా తన అభిప్రాయాన్ని ఇచ్చింది . ఆ స్మృతి  వాక్యాలు  మేలును , విలువలతో కూడిన జీవితాన్నిస్త్రీలకు  ఉద్దేశించి చెప్పబడ్డాయని ఆమె భావం.  

  ‘